Date: 2021-05-07 09:05:56+00:00
Publisher: Thế Giới

Chúng Tôi Ăn Rừng

Georges Condominas

—★—

Trần Thị Lan Anh, Phan Ngọc Hà
Trịnh Thu Hồng, Nguyễn Thu Phương dịch

Nguyên Ngọc hiệu đính

—★—

Nhà Xuất Bản Thế Giới

Omega Plus phát hành

—★—
ebook©vctvegroup

GEORGES CONDOMINAS (1921-2011)

Sinh năm 1921 tại Hải Phòng. Sau khi học trung học tại Pháp, cử nhân Luật và Mỹ thuật tại Hà Nội, Văn học và Dân tộc học tại Paris, ông quay trở lại Việt Nam thực hiện chuyến điền dã đầu tiên ở vùng người Mnông Gar. Ông là Tiến sĩ Văn học và Khoa học nhân văn, Giám đốc Trung tâm tư liệu và nghiên cứu về Đông Nam Á và khu vực Nam đảo, Giáo sư thỉnh giảng tại một số trường Đại học ở Mỹ, Nhật Bản… Đề tài nghiên cứu chính: dân tộc học và từ vựng học những nhóm Nam Á thuộc Tây Đông Dương, đặc biệt là người Mnông Gar ở Trung bộ; Xã hội học về tôn giáo dân gian Lào; Dân tộc học về Madagascar.

Tác phẩm tiêu biểu:

- - Chúng tôi ăn rừng.

- - Fokonolona và những tập thể nông thôn ờ Imerina.

- - Cái lạ là cái hàng ngày.

- - Không gian xã hội vùng Đông Nam Á

- - Đạo Phật ở làng.

Chúng tôi ăn rừng Đá-Thần Gôo

(Hii saa Brii Mau-Yaang Gôo)

BIÊN NIÊN CỦA SAR LUK, LÀNG MNÔNG GAR

(Bộ lạc Tiền-Đông Dương trên cao nguyên miền Trung Việt Nam)

Lời nói đầu của tác giả cho lần xuất bản tại Việt Nam[1]

Tôi thật vui mừng được tin Chúng tôi ăn rừng, cuốn sách mà người bạn Từ Chi của tôi yêu mến biết bao, đã được dịch sang tiếng Việt.

Nhân dịp này, tôi muốn có vài lời tâm tình cùng bạn đọc.

Ngược với điều ta có thể tưởng sau mấy thập kỷ đã qua, cuốn sách này đã được viết ra không phải để bảo vệ một luận án ở đại học, cũng chẳng phải để thực hiện một tác phẩm văn học. Công trình này chỉ đơn giản là để đáp ứng mong ước trao gửi một thông điệp hữu nghị tối hậu.

Nửa thế kỷ trước, khi Marcel Griaule, sốt ruột vì chẳng nhận được thông tin gì về luận án của tôi mà ông là người hướng dẫn, hỏi tôi đã làm được đến đâu rồi, tôi buộc phải trả lời ông rằng, ngoài bản đề cương tôi đã trình với ông, còn thì tôi chưa bắt đầu viết được gì cả.

Vì sao vậy? Tôi thưa với ông rằng tôi có một nhiệm vụ trước mắt, phải hoàn thành cấp bách, và tôi viết cho ông một cách đại thể những điều mấy năm sau đó tôi sẽ trình bày trong một văn bản làm thành lời dẫn nhập của công trình này.

Việc ấy chẳng làm ông vui lòng chút nào, bởi một dự án như vậy không hề đúng với các quy phạm của trường Sorbonne (thời bấy giờ). Mà ông cho rằng về phần tôi, tôi phải hoàn thành ngay một bản luận án nó sẽ giúp tôi có được một chỗ đứng dưới vầng mặt trời đại học. Tôi kính trọng trả lời ông rằng tôi nghĩ tình hữu nghị còn quan trọng hơn là con đường công danh và nó buộc tôi phải bày tỏ lòng biết ơn của tôi đối với những con người đã cho phép tôi được sống cùng họ trong suốt hai năm. Do chỗ ông vẫn cứ thúc giục, tôi đành phải nói rõ với ông lý do sâu xa buộc tôi phải làm nghĩa vụ cấp bách đó: mạng sống của tôi đang bị hiểm nguy, nên nghĩa vụ tình bạn là quan trọng hơn tất cả mọi nghĩa vụ khác, và chỉ khi nào đã hoàn thành được việc này rồi tôi mới có thể bắt tay vào một luận án, nếu thời gian còn cho phép tôi làm. Để làm nguội sự lên án của ông do cảm tình của ông đối với tôi, tôi trình bày với Griaule những lý do khiến tôi nghĩ rằng cái chết của tôi đang đến gần: tôi bị rơi vào một cơn hôn mê, mà may thay lúc khởi đầu lại đúng vào một tuần khô ráo nên người ta đã có thể chuyển tôi về bệnh viện ở Buôn Ma Thuột, khi tôi tỉnh dậy thì thấy hai chân mình đã bị tê liệt. Lúc ấy một người y tá cho tôi biết rằng các triệu chứng của tôi giống hệt những triệu chứng đã đánh gục sáu người Âu sống ở trong làng và gần đó: người bác sĩ trẻ được gọi đến cứu tôi đã sững sờ khiến tôi biết rằng chẩn đoán của người y tá là hoàn toàn đúng. Hậu quả của tai họa: bốn mươi hai quyển vở phần lớn ghi bằng tiếng Mnông trong một lối chữ viết tôi đã hiệu chỉnh, nhưng sẽ rất khó tìm được một người tình nguyện để lần đọc cho ra. Thật may cho tôi là có hai vị thầy thuốc tài ba đã vực được tôi dậy: bác sĩ B. Y. Jouin, giám đốc toàn bộ hệ thống y tế ở Đắc Lắc, còn được biết đến qua các công trình đã xuất bản của ông về phong tục và tín ngưỡng của người Ê Đê, và bác sĩ Soulage[2] (cái tên mới đẹp làm sao đối với một vị thầy thuốc), giám đốc bệnh viện Grall ở Sài Gòn.

Một thời kỳ phục hồi kéo dài và những bất trắc khác của cuộc sống đã làm chậm trễ việc biên soạn cuốn sách. Tôi chỉ có thể hoàn thành bản thảo vào mùa xuân năm 1955 và xin ý kiến của Paul Lévy, người bảo trợ của tôi trong thời gian tôi sống ở Sar Luk (lúc đó ông lãnh đạo Viện Viễn Đông Bác cổ) và, vào thời đó đã trở thành hiệu trưởng Trường Cao học Thực hành (EPHE) nơi tôi theo học các xê-mi-ne của ông. Ông không chỉ đọc văn bản của tôi, mà còn đem giới thiệu nó với các đồng nghiệp của ông ở trường Cao học. Nhờ thuyết trình và sự giới thiệu của Claude Lévi-Strauss, hội đồng các giáo sư đã đồng ý cấp cho tôi bằng tốt nghiệp của EPHE (hồi đó tương đương với một luận án). Quả là EPHE bấy giờ có cời mở hơn Trường Sorbonne kinh điển. Một vận may khác: Pierre Verger, mà tôi đã gọi là “Gauguin của nhiếp ảnh”, đã giới thiệu tôi với người bạn cũ của ông là Paul Harmant đang lãnh đạo Nhà xuất bản Mercure de France, nơi in các tác phẩm của Rimbaud, mà với uy tín đó của nó tôi chẳng bao giờ dám bước chân vào cửa. Sau khi đọc phần đã viết, Paul Elarmant đề nghị tôi tiếp tục hết chương này đến chương khác. Chúng tôi ăn rừng Đá-Thần Gôo đã ra đời như vậy đấy, không phải trong một tủ sách khoa học xã hội, mà ở đời nhà xuất bản văn học lừng danh.

Hơn thế nữa, trong khi, nhất là vào hồi bấy giờ, không chỉ các nhà xuất bản văn học, mà ngay cả các nhà xuất bản thuộc lĩnh vực khoa học của chúng tôi lấy làm khó chịu và nói chung từ chối in các bảng tra cứu ở cuối sách theo họ sẽ làm tăng thêm rất nhiều chi phí, trong công trình dày 500 trang này, Paul Harmant đã dành cho tôi đến 120 trang phần phụ lục khoa học: ngoài danh mục tác phẩm tra cứu (được tất cả các nhà xuất bản chấp nhận), còn có cả một từ điển chú giải và bốn bảng tra cứu (trong đó có bảng tra về tên các loại cây, là một sự cách tân). Chỉ riêng phần các bảng tra này đã chiếm hết một nửa toàn bộ công trình, gần như làm thành một tập sách in bằng kiểu chữ riêng, giới thiệu sơ đồ các tín ngưỡng và nghi lễ, các thiết chế, cũng như các công cụ khác nhau. Cũng cần chú ý là mọi mục từ dù thuộc lĩnh vực chung hay chi tiết đều có kèm theo từ ngữ Mnông: cộng những từ ngữ này với phần từ vựng, ta sẽ có được cả một từ điển chú giải đến hơn bảy trăm từ. Paul Harmant đã chấp nhận không hề bàn cãi ý đồ của tôi biến bản biên niên này thành một công trình đa nội dung (tự sự, mô tả dân tộc học kèm theo phân tích, tư liệu từ điển học…).

Quả như chúng ta vừa thấy, trong khi thực hiện về mặt tinh thần và vật chất một công trình, tác giả đã phải chịu ơn rất nhiều người: những người đã góp phần để công trình của anh ta trở thành hiện thực, về con đường vào đời của tôi, tôi phải bày tỏ lòng hiếu đối với cha tôi, ông đã hướng dẫn cuộc đời tôi bằng tấm gương của ông và những lời khuyên cùng những suy nghiệm của ông về cách cư xử với mọi người. Tôi phải chịu ơn André Leroi-Gourhan về những gì đã cho phép tôi có được một nền tảng sự nghiệp như tôi hằng mơ ước: ông đã tuyển tôi vào Trung tâm Đào tạo Nghiên cứu Dân tộc học (CFRE) mà ông vừa thành lập, ông còn đưa tôi vào ORSTOM (Cơ quan Nghiên cứu Khoa học Hải ngoại), điều đó đã mở đường cho tôi đi vào nghiên cứu khoa học trong nhiều năm dài. Về điều này tôi còn phải bày tỏ lòng biết ơn đối với một tổ chức khác, là Viện Viễn Đông Bác cổ. Chính viện này, phối hợp với tổ chức vừa nói trên, đã đưa tôi đến vùng thực địa đầu tiên, có tầm quan trọng hàng đầu, từ đó tôi đã được đến sống ở rừng của Đá-Thần Gôo.

Theo truyền thống, tôi còn phải tỏ lòng hiếu đối với những người đã đào tạo nên tôi: tôi vừa nhắc đến André Leroi-Gourhan, song còn có cả André-George Haudricourt, đã dạy tôi tất cả những gì tôi biết về ngôn ngữ học và thực vật-dân tộc học, Pierre Gourou về địa lý nhân chủng học, và Paul Mus về Đông phương học; và trong lĩnh vực các khoa học về tôn giáo: Edouard Mestre và Maurice Leenhardt, và sau khi tôi trở về Pháp, Paul Lévy và Claude Lévi-Strauss (chính ông, mười năm sau đã mở đường cho tôi đi vào ngành dạy học). Qua các ông tôi đã chịu ảnh hưởng sâu sắc của Marcel Mauss, vị tiền bối vĩ đại của các nhà dân tộc học nói tiếng Pháp. Đương nhiên tôi nuôi một lòng biết ơn sâu sắc và một tình bạn không bao giờ phai đối với những người dân làng Sar Luk và các làng Mnông khác mà tôi đã quen biết. Danh sách sẽ quá dài để có thể kể ra cho hết nhưng tôi muốn nghiêng mình trước hương hồn của Bbut (bộ tộc Rjee), người đầu tiên đã khuyên tôi đến làng Sar Luk. Tôi cũng xin cảm ơn Quỹ Toyota Nhật Bản đã tài trợ kinh phí, cảm ơn Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam và Nhà xuất bản Thế giới đã dịch và xuất bản Chúng tôi ăn rừng ra tiếng Việt.

Paris, tháng 2 năm 2003
Georges Condominas

Xứ sở Gar — Vị trí làng Sar Luk thời kỳ tác giả điền dã tại Đắc Lắc

Dẫn nhập

Hii saa bri… (Chúng tôi đã ăn rừng…), tiếp theo là một địa danh nhất định, được người Mnông Gar hay Phii Brêe (“Những con người của rừng”) dùng để chỉ một năm nào đó. Những người làm rẫy bán du cư này của vùng Tây Nguyên Việt Nam không có cách khắc đoạn dòng chảy của thời gian nào khác ngoài những cứ liệu không gian được đánh dấu bởi những vạt rừng do họ phát và đốt để gieo trồng hằng năm.

Như vậy, một năm sẽ được mỗi làng gọi tên một cách khác nhau, vì trong cùng một thời điểm, mỗi làng “ăn” một mảnh khác nhau trong lãnh địa của mình. Khi một cộng đồng đã phát tất cả các khu rừng che phủ vùng đất của mình, họ lại quay về đúng khu rừng họ đã phát mười hay hai mươi năm trước, và sẽ lại nói về cái năm họ ăn khu rừng ấy, dùng đúng cùng một cách gọi để chỉ hai năm cách nhau một hoặc hai thập kỷ. Nếu muốn tránh nhầm lẫn, người ta có thể xác định rõ hơn bằng cách chỉ ra địa điểm của làng vào năm tương ứng: vì chính các làng cũng thường di chuyển do dịch bệnh hay vì ở quá xa nơi trồng trọt. Cũng có thể tránh nhầm lẫn bằng cách gọi lại một sự kiện gây ấn tượng đã diễn ra vào thời gian đó.

Ở Sar Luk, “Chúng tôi đã ăn rừng Đá-Thần Gôo” là cách nói để chỉ năm 1949, hay chính xác hơn, năm trồng trọt kéo dài từ cuối tháng 11 năm 1948 đến đầu tháng 12 năm 1949. Trong cuốn sách này, chúng tôi dự định mô tả những sự việc diễn ra tại Sar Luk trong chu kỳ nông nghiệp ấy. Mặc dù chương đầu tiên đề cập đến những sự kiện diễn ra vào một tháng cuối năm Dương lịch trước, nhưng điều đó không trái với cảm quan của người Mnông về thời gian, vì cảm quan ấy được quy định bởi diễn biến liên tục của công việc và ngày tháng của họ. Khác với chúng ta, những “Người của rừng” không bị sự hiện diện mạnh mẽ của các con số ám ảnh.

Cuốn sách về một cộng đồng Mnông Gar này chủ yếu là một sưu tập những tư liệu thô thu nhặt được và rút ra từ các sổ tay ghi chép của chúng tôi trong thời gian sống tại Sar Luk. Trước khi dựng lên một mô hình về cấu trúc xã hội Mnông, chúng tôi thấy cần trình bày những khía cạnh khác nhau trong đời sống của nhóm người này bằng những thí dụ cụ thể rút ra từ thực tế hằng ngày. Chẳng hạn, ở đây chúng tôi không đưa ra một lễ Tâm Bôh Mnông Gar lý thuyết, mà trình bày một Lễ Trao đổi hiến sinh trâu cụ thể có ngày tháng và được đặt lại trong bối cảnh cuộc sống thường ngày — cuộc trao đổi giữa Baap Can và Ndêh: tức có phong phú thêm những chi tiết nằm ngoài chủ đề chính. Tương tự, chúng tôi không phác thảo một lược đồ hôn nhân điển hình của người Mnông Gar, mà kể lại đám cưới của Srae và Jaang đã diễn ra như thế nào, với mọi tình tiết cụ thể.

Chỉ một lần quan sát thì không thể đủ để đảm bảo giá trị tiêu biểu cho việc miêu tả một thiết chế. Nhưng nền văn hóa Mnông Gar khép kín về địa lý và khá thuần nhất, đã cho phép giới hạn khối lượng những cứ liệu cần thu lượm về mỗi thiết chế của nó. Tuy vậy, trong thời gian lưu trú dài ngày tại Sar Luk, chúng tôi đã thu thập được số lượng những quan sát về từng thiết chế đó đủ để đảm bảo giá trị thống kê cho những công trình nghiên cứu dân tộc học mô tả tổng họp đang được soạn thảo. Chúng tôi có thể chỉ ra ngay rằng những biến dị mà chúng tôi trình bày ở đây không hề xa rời các chuẩn mực toát ra từ những quan sát chung tập hợp được về các hạng loại mà mỗi biến dị đó là thành phần.

Khi nghiên cứu một nhóm người và từ những quan sát về họ suy ra lược đồ và lối vận động trong cấu trúc xã hội của họ, ta có thể dựng lên một chân dung có chiều sâu, nhưng mang tính lý thuyết, hoặc cũng có thể nói, một kiểu tấm phim X quang về xã hội đó. Những ghi chép phong phú về các sự kiện thuộc cùng một loại hạng và về tổng thể mà chúng tạo thành cho phép xây dựng hệ thống chặt chẽ, có tính đại diện cho nền văn hóa đang được nghiên cứu, theo một cách nào đó có thể nói là “hình mẫu” của nó. Tuy nhiên bên cạnh công việc tuyệt đối thiết yếu đó, không có nó thì sẽ không có dân tộc học đích thực, chúng tôi thấy hết sức cần thiết cung cấp những tư liệu thuần túy dân tộc học mô tả, bằng những ví dụ chính xác, sự vận hành của các thiết chế ấy trong bối cảnh cụ thể của chúng. Như vậy thì sẽ chỉ rõ ra được khoảng cách giữa lý thuyết về thiết chế đang được nghiên cứu với tồn tại thực của nó: tóm lại chỉ ra vai trò của da thịt — và cả quần áo — phủ lên bộ xương ấy. Bởi không thể quên rằng nếu chúng ta đang nghiên cứu các thiết chế, các tổng thể được cấu trúc, thì chúng lại được cảm nhận và trải nghiệm bởi những con người, những cá nhân có những năng lực và cung cách ứng xử khác nhau; và trong khung cảnh do nền văn hóa của họ quy định, hành động của họ lại có phần chịu ảnh hưởng của những động cơ cá nhân hay những điều kiện bên ngoài. Ở đây, chúng tôi muốn cho thấy những nhịp đập của cuộc sống đã khắc ghi như thế nào, những “mẫu hình” văn hóa mà vả chăng chúng tôi đã mô tả, được vật chất hóa ra sao. Bên cạnh công việc khái quát hóa về mặt lý thuyết mà chúng tôi đang tiến hành — và cả cái lý thuyết mà những người Mnông Gar tự xây dựng về chính thiết chế của họ — còn có hiện thực đầy cảm tính, sống động của thiết chế ấy trong khung cảnh “lịch sử” của nó. Vả lại, người đọc sẽ có thể nhận thấy trong cuốn sách thuần túy tư liệu này một số mâu thuẫn giữa một số kiến giải do những người đưa tin khác nhau cung cấp hoặc giữa những kiến giải đó với diễn biến thực tế. Còn những lời khấn hay cầu nguyện thì không chỉ có những biến thể nội tại mà còn thường có những cách sử dụng rất khác nhau.

Chúng tôi nghĩ rằng việc xuất bản tư liệu thô còn có ích về một phương diện khác. Trong khi dựng lại sơ đồ của một thể chế, ta phải chọn lựa trong các dữ liệu dùng làm cơ sở cho công việc đó, và có thể vì lý do này hay lý do khác có thể bỏ đi một số nào đó trong các dữ liệu ấy. Nếu ta khôi phục lại tất cả các sự kiện quan sát được, có thể có trường hợp một nhà chuyên môn khác lại nhận ra được một tầm quan trọng nào đó của những dữ liệu mà ta đã bỏ qua trong một nghiên cứu cố chấp.

Một lợi thế khác mà một công trình dân tộc học có thể đem lại là nó khôi phục một cách sống động (in vivo) các mối quan hệ giữa các cá nhân thuộc những phạm trù bổ sung lẫn nhau: quan hệ giữa anh em trai, giữa anh và em gái, giữa cậu và cháu… Cuối cùng, việc trình bày các chi tiết đôi khi lại làm nổi bật một cách hùng hồn sự vận hành của một số thiết chế hơn là một lời phát biểu: Chẳng hạn, trong chương III, khi trình bày về một sự vi phạm nghiêm trọng một điều cấm kị, ta sẽ thấy tầm quan trọng của chứng cứ vật chất cụ thể đối với người Mnông Gar, vì chỉ sự nghi ngờ không thôi thì không thể đủ; hay trong chương IX, việc phân chia tài sản được thực hiện như thế nào trong một gia đình trong thực tế.

Tóm lại, bên cạnh một công trình nghiên cứu lý thuyết về cấu trúc của một xã hội, chúng tôi thấy nên cung cấp một bức tranh càng chính xác và tỉ mỉ càng tốt về cách sống của những con người cấu thành xã hội đó, và cái cách họ thực hiện sự tồn tại của chính “mẫu hình” văn hóa đó.

Chắc hẳn tôi sẽ bị chê trách vì đã nêu lên sự can dự của tôi trong những sự kiện mà tôi mô tả. Nhưng mục đích của tôi không phải là vẽ nên một bức tranh kiểu chuộng lạ hay dựng nên một công trình mô tả dân tộc học tiền sử nào đó; mà là lột tả cái thực tế như nó được sống trong đời thực khi tôi quan sát. Cho dù tôi được cái môi trường là đối tượng nghiên cứu của tôi chấp nhận, xin nhắc lại mục đích của tôi là chỉ cung cấp tư liệu, cho nên sẽ là không khoa học khi loại bỏ những thay đổi, dù nhỏ bé đến mấy, do sự có mặt của tôi gây ra: đương nhiên, mà có lẽ vẫn cứ cần phải nhắc lại, là để thu thập những tư liệu này, tôi phải tham dự vào diễn tiến của chúng. Tôi tin là tôi đã cố gắng tối đa để sự có mặt của mình tác động ít nhất đến cuộc sống bình thường của làng Mnông Gar nơi tôi đã sống. Tôi luôn làm việc trực tiếp, không qua trung gian một người phiên dịch; mặt khác, tôi chỉ có một người giúp việc là một người Mnông Rlâm. và chăng, anh ta đã không chịu ở lại quá ba tháng tại vùng “Những con người của rừng”. Sau khi anh ta đi, tôi lấy một người dân Sar Luk thay thế, như vậy rút số nhân tố lạ tại cộng đồng xuống chỉ còn mỗi một người điều tra[3]. Tuy nhiên, ngay cả khi các tư liệu được thu thập trong những điều kiện đó, vẫn không thể loại bỏ khỏi bản tường thuật các sự kiện được quan sát những cái đã bị sự hiện diện, dù kín đáo đến mấy, của người điều tra làm biến dạng: dù tập trung vào công việc nghiên cứu khoa học của mình, anh ta vẫn không thể không ảnh hưởng đến những đối tượng mà anh ta quan sát, và anh ta vẫn là một con người giữa những con người. Nói đến con người tức là nói đến bối cảnh xã hội. Dẩu tôi đã vứt bỏ cách ứng xử quen thuộc, “bình thường” của những người Pháp là đồng bào tôi và cố gắng hòa mình vào thế giới Mnông, nhưng những Người của rừng vẫn không thể không coi tôi là một thành viên — hoàn toàn đặc biệt, đương nhiên — của một loại hạng xã hội thuộc một cấu trúc toàn cầu mà cả họ đã bị chủ nghĩa thực dân ném vào đó. Quả là xưa nay chưa từng có một người Phii Brêe nào lại có ý định đi tâm sự với một người châu Âu những điều như tôi đã được nghe kể, chưa bao giờ một người da trắng nào được mời tới cắm những chiếc cần vào ché rượu nhân các lễ hội nông nghiệp và cầu khấn tổ tiên cùng với những “người thiêng trong rừng và trong làng”. Nhưng nếu tôi cũng chỉ là một Con người của rừng như họ, thì họ đã chẳng yêu cầu tôi làm như vậy; họ yêu cầu tôi cầu khấn vì họ tin rằng lời nói của tôi tăng thêm cơ hội để lời cầu khấn được nghe thấu. Và nếu họ gán cho tôi một “hồn voi” chứ không phải “hồn trâu” thì, nếu ta muốn nhìn nhận hiện tượng dân tộc học tôn giáo này một cách khoa học, ấy là do vị thế kinh tế — xã hội của tôi và do người Mnông Gar hiện giờ đã hội nhập vào một tổng thể xã hội rộng lớn hơn nhiều nó đã thu hút hết cái không gian chật hẹp vốn là của họ khi xứ sở họ bị xâm chiếm. Dẫu thoạt nhìn các phong tục của họ có ý nhị và kỳ lạ đến mấy, cứ ngỡ như lặp lại một cách tưởng chừng nguyên si một truyền thống đã chìm sâu trong đêm dài thăm thẳm của thời gian, thì những “Con người của rừng” cũng chẳng vì thế mà không phải là những con người của thế kỷ thứ hai mươi, bị thu hút bởi một hệ thống xã hội — kinh tế bao phủ cả hành tinh. Đối với họ, đó là việc họ phải đóng thuế, là lao động ở các đồn điền hay các trục lộ, là sự áp đặt thêm lên trên nền kinh tế vật đổi vật của họ một hệ thống tiền tệ, là một cuộc sống có trật tự trong một khuôn khổ hành chính có tôn ti của chế độ thuộc địa, là việc có chữ viết và chăm sóc y tế, việc bắt lính hay tuyển mộ vào Vệ binh Đông Dương…

Mục đích của cuốn sách này là trình bày những tư liệu thô về cuộc sống một làng Mnông Gar hiện tại. Một làng, bởi vì đơn vị chính trị cổ truyền của bộ lạc này không vượt quá phạm vi đó: chính thông qua đơn vị này ta có thể cảm nhận ra quá trình thích nghi của nó với đời sống hiện đại. Các tư liệu được thu thập trong diễn biến của một chu kỳ nông nghiệp trọn vẹn trong một năm; vì đó là biểu hiện cái tổng thể thời gian có thể nắm bắt được trọn vẹn nhất.

Đây chỉ đơn giản là những tư liệu, tức một mặt không hề có ý định xây dựng cấu trúc xã hội học, mặt khác cũng chẳng hề muốn làm văn học.

Cách phiên âm các từ Mnông trong sách này là theo cách phiên âm đã được Hội đồng ở Đà Lạt quy định ngày 1 tháng 8 năm 1949.

Phụ âm
k, g, t, d, n, p, b, m, l, s, đọc gần giống như trong tiếng Pháp[4];
h, đọc có gió;
jj, dd, bb, nn là những âm tiền xát tương đương của j, d, b, n;
ng, tương đương với ng trong sing của tiếng Anh;
ny, tương đương với ng trong oignon của tiếng Pháp[5];
c, giống như ti trong tiare tiếng Pháp[6];
j, giống j tiếng Anh trong John;
r, bao giờ cũng đọc ở đầu lưỡi;

’, ẩn trong họng.

Nguyên âm

Một nguyên âm đôi có nghĩa là phải đọc dài ra, trái với âm ngắn:

như maang (“giỏ thóc”)/ mang (“đêm”);
e, âm mở, giống như trong cher tiếng Pháp[7];
ê, âm đóng, giống như trong été tiếng Pháp[8];
o, âm mở, giống như trong robe tiếng Pháp;
ô, âm đóng, giống trong rose tiếng Pháp;
u, giống như ou trong chou tiếng Pháp[9];
ö, âm dài (öö) tương tự eu (hay oeu) trong noeud tiếng Pháp, âm ngắn (ö) tương tự u trong but tiếng Anh;
ü, nguyên âm trung gian tương đương với u trong tiếng Việt.

Xin chú ý không có nguyên âm mũi và một chữ n ở cuối từ luôn được đọc rõ. Như vậy một người Pháp khi đọc từ Baap Can nói chung sẽ đọc là Baap’ (kéo dài chữ a) Tyane.

CHƯƠNG I
Người Mnông Gar hay Phii Brêe (“Những con người của rừng”) Sar Luk

Dù ghé lại nơi nào dọc bờ biển miền Trung Việt Nam, ta đều nhìn thấy một dãy dài liên tục những ngọn núi cao quay mặt về hướng Đông, như một tấm phông nền, ở đôi chỗ còn vươn dài thành những mũi đất hùng dũng kéo ra tận biển. Phía sườn trông ra biển, dãy Trường Sơn dựng thành một bức tường dốc đứng nhìn xuống những đồng bằng hẹp rất màu mỡ, là vùng cư trú của người Việt, nơi những người Chăm láng giềng phương Nam của họ đã sống cách nay vài thế kỷ. Sườn Tây, ngược lại, không sụt xuống đột ngột, mà trải dần theo một loạt cao nguyên cho tới sông Mê-kông, con sông lớn tải nước từ Lào và miền Đông Thái Lan, và khi qua Cam-pu-chia được điều hòa bởi dòng Tonlé Sap với bể chứa nước lớn Biển Hồ trước khi tỏa ra trên châu thổ Nam bộ mênh mông.

Khi từ bờ biển Trung kỳ tiến vào sâu trong đất liền theo hướng Tây, điều làm khách đi đường chú ý là sự tương phản cực lớn giữa dân cư đồng bằng ven biển với dân cư vùng núi nội địa. Các đồng bằng ven biển, tuy nhỏ hẹp, vẫn nuôi sống một cư dân rất đông đúc, là người kế thừa những nền văn minh cổ đại: những người Việt chịu ảnh hưởng của văn hóa Hán đã hoàn tất công cuộc quy hoạch nước Chăm Pa cổ mà những di tích rực rỡ rải rác khắp xứ là bằng chứng của ảnh hưởng Ấn Độ sâu sắc xưa kia. Nhưng ngay khi ta đặt chân tới những ngọn núi đầu tiên, thì cảnh quan thay đổi hoàn toàn, ruộng lúa nước và làng mạc trù phú nhường chỗ cho rừng rậm. Những khu rừng ấy che phủ khắp vùng núi và cao nguyên mênh mông, trải dài từ các đồng bằng ven biển đến đôi bờ sông Mê-kông. Cư trú thưa thớt tại vùng này là cả một đám những bộ lạc thuộc cái nền cổ xưa nhất về mặt văn hóa của các dân tộc Đông Dương. Trong tiếng Việt, những bộ lạc này được gọi bằng cái tên rất khinh bỉ là Mọi, nghĩa là “man di”, do tiếng tăm về sự hung dữ và quyền năng ma thuật, tính độc lập vô chính phủ và lối sống du cư của họ; một sự nổi tiếng tai hại, càng bị làm nặng nề thêm vì chốn cư trú của họ, mà người ta bảo là đầy thú dữ, bị nhiễm độc vì bệnh sốt rét chết người và ma quỷ ám hại.

Xứ Sở Mnông Gar

Người Mnông Gar hay Phii Brêe — “Những con người của rừng” — theo cách gọi của người Kudduu — cư trú ở hai bờ trung lưu sông Kröng Knô — (trong tiếng Ê Đê là “con sông Đực”) — nhánh phía nam của dòng Srê Pok, một chi lưu của sông Mê-kông. Sau khi khởi nguồn từ gần các đỉnh của dãy Trường Sơn, dòng Daak Kroong (tên Mnông của sông Kröng Knô) cuồn cuộn chảy qua một vùng có địa hình rất gồ ghề, nơi sinh sống của người Mnông Cil — mà người Mnông Gar gọi là “Người Cil thượng nguồn”; rồi nó lại uốn lượn thành những vòng rộng qua những vùng mà người Gar và người Cil gọi là “đồng bằng”, kỳ thực chỉ là một dải phù sa bị bó chặt giữa hai dãy núi gần như song song và có độ cao trung bình. Ở hạ lưu, bắt đầu từ làng Phii Dih, con sông vượt qua một ghềnh đá gra-nit trước khi chảy đến vùng đất Bih nơi nó bắt gặp sông Kröng Ana — người Ê Đê gọi là “sông Cái” — là con sông lấy nước tràn từ hồ Daak Laak; sau khi chảy qua vùng người Ê Đê ở tây nam Buôn Ma Thuật, thủ phủ hành chính của xứ Thượng miền Nam, dòng sông oai vệ này lại mang một cái tên Cam-pu-chia là Srê Pok và đổ vào sông Mê-kông tại Stung Treng.

Người Mnông Gar sinh sống trên “đồng bằng” sông Daak Kroong và các nhánh núi bao quanh phía Bắc và phía Nam đồng bằng này. Lãnh thổ của họ dừng lại ở ven rìa vùng trũng của hồ Lac màu mỡ, nơi người Mnông Rlâm cùng những người láng giềng phía tây của họ là người Bih khai phá thành ruộng nước, về phía tây nam và phía nam, một dãy dài núi cao chặn xứ sở người Gar lại theo một vòng cung khổng lồ và tách nó ra khỏi các cao nguyên Lang-Biang và Đồng Nai Thượng, nơi sinh sống của những dân trồng lúa khác: người Laac quanh Đà Lạt và người Kudduu quanh vùng Fyan. Người Cil Koon Ddôo’ và người Cil Bboon Jaa có xu hướng rõ rệt muốn mở rộng lãnh thổ của họ nằm trên phần phía nam của dãy núi lớn về phía vùng người Gar, và người Cil Bboon Jaa thì thậm chí còn mua của dân Phii Ko’ phần đất ở phía nam sông. Cuối cùng, nên lưu ý là, về phía đông, “Những người của rừng” tiếp xúc trực tiếp với “Người Cil thượng nguồn” cư trú tại vùng thượng lưu 6 con sông, và về phía tây với người Mnông Prong vốn chiếm vùng đất phía nam Daak Kroong ở hạ lưu kể từ làng Phii Dih.

Thẳng góc với trục của sông Đực, một đường mòn chạy qua xứ sở người Gar từ bắc xuống nam. Chạy qua Đồn Lac và Fyan, nó nối Buôn Ma Thuột với quốc lộ đi từ Đà Lạt về Djiring và từ đó đổ về Sài Gòn. Con đường mòn này cắt qua dòng Daak Kroong tại Phii Ko’, nơi có một chiếc phà tạm, rồi vượt qua dãy núi phía nam bằng ngọn đèo cao 1.303m trên mặt biển. Người Gar còn có một con đường mòn truyền thống để đi đến Đangkia và Đà Lạt; họ vượt qua Mbür theo đường thẳng, leo lên gần đến 2.000m, rồi lại đổ xuống cao nguyên Lang-Biang chỉ còn cao 1.500m trên mặt biển.

Miền đất của người Gar rất lắm núi đồi, toàn những chỗ nhấp nhô. Thậm chí nơi được gọi là “đồng bằng” — ở độ cao 500m so với mặt biển — cũng lởm chởm những ngọn đồi, ngay chỗ rộng nhất cũng không đạt đến 8 cây số đường chim bay. Cảnh quan thực vật của “vùng đồng bằng” chẳng khác cảnh quan “vùng núi” bao nhiêu, trừ một điểm là ở đây có nhiều đầm lầy mà ta chỉ thường thấy ở các thung lũng; rừng, bụi rậm và tre bao phủ toàn bộ miền đất của người Gar. Các khoảng không gian thông thoáng duy nhất — các miir (rẫy) — đang canh tác -, cùng các trảng cỏ tranh (imperata) tiếp liền đấy, cho phép ta phát hiện ra một mảnh chân trời; bấy giờ ta mới cố thể nhìn thấy các mảng rừng cây cao dày đặc, nơi cư ngụ của các Thần linh, do đó, chẳng bao giờ bị lưỡi rìu của người trồng trọt động đến.

Muốn đi lại trong vùng này, ta có con đường mòn xe cộ có thể đi lại về mùa khô, chạy từ bắc xuống nam và từ đấy một nhánh nhỏ tách ra ở quãng Bboon Dlei Laac Yô’, xuyên qua các vùng Paang Döng, Sar Luk, Sar Lang và Ndut Sar để đến Ndut Lieng Krak. Năm 1949, đoạn này được kéo dài đến tận Dam Roong[10]. Trước chiến tranh Đông Dương, con đường này là lối duy nhất xe cộ có thể đi lại được giữa Buôn Ma Thuột và Djiring hay Đà Lạt; về phương diện kinh tế, lợi ích của nó đã mất đi vào năm 1946 khi người ta làm đường cái nối Djiring với Buôn Ma Thuột qua Kinda. Tuy nhiên, dân Mnông vẫn thích đi lối đó để tới những làng mà nó chạy qua, nó có lợi thế là rộng rãi và như vậy đảm bảo một mức an toàn nhất định chống lại thú dữ. Nhưng một vài làng mạc này chỉ là một phần nhỏ của vùng và do nhu cầu, những con đường giao thông cổ truyền vẫn luôn là những lối người ta đi lại nhiều nhất. Đấy là những con đường mòn hẹp nối làng này với làng khác, và khi có thể thì men theo lòng các thung lũng ở đấy người ta phải lội suối hoặc vượt suối trên những chiếc cầu thô sơ đôi khi có thêm một cành cây được giữ theo chiều ngang làm tay vịn.

Còn với dòng Daak Kroong, có thể đi lại bằng thuyền độc mộc ở nhiều đoạn bị giới hạn bởi các ngọn thác, nên ít khi người ta dùng đường sông cho những chuyến đi dài. Dầu thế nào con sông không hề là rào chắn giữa hai bờ. Vậy mà, từ mười lăm năm nay, nó được dùng làm ranh giới hành chính giữa hai tỉnh Đắc Lắc và Đồng Nai Thượng. Cái vết gãy phi lý này chia đôi bộ lạc Mnông Gar. Trong khi người phía bắc Daak Kroong, dù ở xa nhất, chỉ mất một ngày thật dài đi bộ để tới cái Đồn Lac nơi cai quản họ về mặt hành chính, thì người bên nam — tức khoảng một phần ba tộc người — phải đi ba ngày vất vả mới tới được Dran, tỉnh lỵ của họ.

Sar Luk

Ngôi làng có 146 cư dân này, nơi tôi chọn làm địa bàn nghiên cứu và sống tại đó từ tháng 9 năm 1948, chiếm một vị trí trung tâm trong thung lũng giữa của dòng Kröng Knô. Nó nằm cách điểm “văn minh” gần nhất là Đồn Lac 55km về phía nam, đồn này do một phân đội Vệ binh Thượng lúc bấy giờ đặt dưới quyền chỉ huy của một nhân viên hành chính — tập sự, đóng giữ. Từ nơi này, vào mùa khô, có thể dễ dàng đi theo con đường mòn lớn rồi đi tiếp theo một nhánh của nó qua Bboon Dlei Laac Yô’ để đến Sar Luk; chỉ phải đi bảy cây số trên đường nhánh này là tới Paang Döng và Trường học Vùng sâu, rồi tiếp đến là làng Sar Luk. về mặt hành chính hai làng này được coi chung là một làng: Bboon Rcae[11].

Lần đầu tiên khi tôi đến vùng trung lưu sông Daak Kroong vào tháng 5 năm 1948, lúc ra khỏi rừng và các khóm cây bụi, tôi thấy bên phải trước mắt là làng Paang Döng náu mình giữa đường mòn và con sông, còn ở bên trái cách đó một trăm mét là những mái tranh của Trường học Vùng sâu nhô lên sau dãy cọc nhọn cao làm hàng rào. Đi qua trường, tôi gặp ngay tức khắc một quang cảnh khá ấn tượng: những túp nhà đổ nát, mái tranh thủng toang hoác, nằm trên một nền cao um tùm cỏ và bụi rậm: Sar Luk đấy. Một trận dịch trầm trọng vừa tàn phá ngôi làng; dân cư đã bỏ làng, đến sống ở chòi rẫy hay các căn lều được dựng lên trong dịp này, ven rẫy. Tháng 8 năm 1948, khi các Thần đã ưng thuận cho chọn địa điểm mới, người ta đã dựng lại làng Sar Luk sau một chỗ khuỷu lớn của con sông, cách trường học một cây số. Rời khỏi làng, bạn sẽ đi qua một khoảng đất rộng đã được dọn quang bụi rậm, nơi các phu trạm[12] dắt ngựa của chánh và phó tổng đến ăn cỏ. Rồi bạn đi qua một chiếc cầu do chính phủ bắc, sườn cầu là những khúc gỗ tròn lớn ghép lại, trên phủ phên tre đan. Tiếp đến là một rừng tre lớn, rồi một khu rừng cao. Ra khỏi cánh rừng này bạn sẽ gặp làng Sar Luk đúng như nó được dựng lại hồi tháng 8 năm 1948.

Quả vậy, ra khỏi rừng, ta bước ngay vào một mảnh đất rộng hình chữ nhật đã khai quang mà con đường mòn chạy xuyên qua theo chiều dọc, con đường này có một nhánh rẽ đâm đúng vào sau lưng làng. Vì Sar Luk nằm kẹt giữa sông và đường mòn, quay lưng lại phía rừng cao. Muốn nhìn toàn cảnh ngôi làng thật rõ hơn, cần phải ngược dòng Daak Kroong một quãng. Làng Sar Luk nằm vắt cao trên một vách đá, xếp thành tầng trên một khoảnh đất thoai thoải cho đến dãy nhà dưới cùng thì đột ngột đổ dốc thẳng đứng xuống một con suối lớn nằm cách đấy khoảng ba mươi mét, con suối Daak Mei mà chỗ nối với dòng sông lớn là nơi người ta vẫn ra lấy nước. Phần đất dưới thấp này lúc nước to thì bị ngập, còn nếu không thì được dùng làm thành vườn. Đôi lùm cây lá rậm rạp cùng những cây nêu và cây cột hiến sinh đung đưa vượt hẳn lên trên các đường song song của những mái nhà lợp tranh; phía trái, trên bờ vách đá, một khối kiến trúc lạc lõng làm xấu cả tổng thể của cảnh quan: đó chính là ngôi nhà của nhà dân tộc học.

Điều đập ngay vào mắt ta trong vẻ ngoài của các nhà Mnông Gar là chiều dài của chúng — ở Sar Luk, có hai ngôi nhà dài tới gần bốn mươi mét — và cái khối mái nặng nề. Đúng ra, chỉ nhìn thấy có mái. Từ mỗi phía của một gờ nóc cao từ ba tới bốn mét, hai mái tranh phủ xuống cho đến cách mặt đất chỉ sáu mươi phân, che khuất cả phần lớn bức vách thấp bằng liếp tre. Gờ mái lượn tròn ở hai đầu nhà. Cửa ra vào là những lối mở hẹp và thấp trổ vào vách mặt trước nhà, một vòng cung bằng mây nâng gờ mái lên để người ta có thể ra vào. Gần các cửa ra vào, dưới vạt tranh là các chuồng gà hẹp nép vào vách. Đấy là những lồng thuôn dài bằng ván hoặc bằng tre đan hoàn toàn đóng kín chật tới mức gà trong đó chẳng có chỗ mà cựa quậy.

Khoảng trống trước mỗi nhà, tách nhà này khỏi nhà trước mặt, nói chung khá sạch và được giữ gìn cẩn thận: thỉnh thoảng người ta phát cỏ, và một số người thậm chí còn quét mỗi ngày một lần; nhưng vào mùa mưa, những mảnh sân này không thể nào không biến thành những vũng bùn. Sát một vài nhà của các kuang, tức những người có thế lực, là những thân cây gạo thẳng tắp đầy gai, ngọn được chạm trổ, bên trên cắm những đoạn tre có trang trí, đấy là các cột đâm trâu cũ; một số cột còn cũ hơn nữa đã mọc trở lại thành những cây cao và đẹp, luôn là bằng chứng sống động cho uy thế của những người đã trồng chúng. Trước những ngôi nhà này, đôi khi có một cây tre lớn có thể cao tới hai chục mét, trang hoàng rực rỡ, phóng thẳng lên trời, đung đưa những cánh tay bằng lá cọ của chúng, hoàn thiện cảnh trang trí nghi thức này. Trước cửa nhà mỗi kuang có thể còn sót lại một cái hiên bằng liếp, dựng trên cọc sàn rất thấp; chúng cũng được dựng nhân một dịp lễ hiến sinh quan trọng.

Nhưng thứ ta thấy nhiều hơn trên những mảnh sân này là những căn lều dựng trên cọc cao và giống những chiếc chòi ngoài rẫy, và nhất là những chuồng lợn thấp bè, xung quanh có hàng rào nhỏ làm bằng những khúc gỗ tròn cắm khít vào nhau. Một vài cây ăn quả hiếm hoi — xoài hay cam — và còn thêm những tổ mối không cao lắm choán đầy những mảnh sân suốt ngày rộn rịp người, chó, lợn và gia cầm đi lại. Trâu chỉ xuất hiện ở đấy chốc lát vào buổi chiều, lúc trai làng đi tìm chúng từ trong rừng, dắt về những bãi quây chật hẹp nơi chúng được nhốt lại ban đêm. Còn phải thêm vào đấy một kiến trúc đặc biệt ở Sar Luk: những chuồng ngựa, viên chánh tổng và người phó của ông ta mỗi người có một con ngựa. Chuồng ngựa trông giống như những ngăn nhốt kín bưng, ngựa chẳng có được mấy chỗ trống mà cựa quậy. Những biện pháp đề phòng như thế là cần thiết vì mùi ngựa rất gắt có thể khiến hổ mò đến. Chính cũng vì sợ hổ mà người ta phải phát quang khu vực quanh làng rộng đến thế.

Nội thất

Trong nhà rất tối, phải mất mấy giây cho quen mắt mới nhìn được rõ. Lúc đó ta nhận ra một căn buồng rộng rất thoáng, trừ một phần ba bề ngang cuối buồng có kê một tấm sạp rất lớn bằng gỗ hay phên tre chạy suốt vách từ bên này qua bên kia căn nhà. Sát tấm sạp cạnh vách này là một hàng ché lớn, phía trên có một hay hai dãy ché nhỏ loại không có cổ — những chiếc yang dâm — treo trong từng giỏ mây riêng, số ché ít hay nhiều rõ ràng là tùy theo chủ nhà giàu hay nghèo. Ở mỗi đầu căn phòng lớn wah — mà sau đây tôi sẽ gọi là “gian khách” — là một vựa thóc to đặt trên bốn hoặc sáu cọc sàn thật khỏe; những cọc này được đóng ở phần kéo dài của hai hàng cột đỡ mái song song với gờ nóc.

Mỗi vựa thóc chỉ chiếm một phần ba bề rộng căn nhà; phần ba cuối cùng được ngăn ra bởi một tấm vách gỗ, dùng làm nơi ngủ của ông chủ và bà chủ nhà, ở đấy có kê một tấm ván hay đặt lổn nhổn những gùi, những hòm,… chia cách ngăn này với “gian khách”. Phần ba đằng trước, trái lại, lại thoáng, chỉ có một chạn bát hay, cùng lắm là một đống củi, nhưng củi bao giờ cũng được xếp cẩn thận và được giữ chắc bằng những cây cọc cao, khiến theo hành lang này người ta có thể đi lại dễ dàng từ đầu này đến đầu kia căn nhà. Trừ ở hai đầu nhà dài, còn thì các kho thóc được bố trí từng đôi sát nhau và quay lưng vào nhau; chính ở độ cao này, cửa nal, mà trong tiếng Pháp sẽ gọi là “cửa riêng” hoặc “cửa của gia đình”, được mở ở vách mặt trước nhà.

Phụ nữ nấu cơm ở sàn thấp nơi đặt vựa thóc, trên cái bếp gồm ba cục đất tổ mối chắc nịch hình trụ. Khỏi cần phải nói, không khí trong những góc nhà chật chội như vậy sẽ bị ám khói kinh khủng. Khi trong nhà dài tất cả phụ nữ đều làm bếp cùng một lúc thì khói xông khắp cả nhà, kể cả gian khách và nếu có khách hoặc đơn giản là trời rét, người ta lại đốt một đống lửa lớn ngay trước nền thấp, bốc khói nghi ngút.

Mỗi kho thóc thuộc một gia đình độc lập. Khi gia đình chỉ vẻn vẹn một cặp vợ chồng và lũ trẻ còn nhỏ, người ta chỉ cần một kho thóc đặt trên bốn cọc sàn, có một cái bếp ở bên dưới. Nhưng nếu gia đình còn có những người lớn tuổi khác, chẳng hạn hoặc một cô gái mới lấy chồng, hoặc những quả phụ (mẹ hay chị của một trong những người chồng) thì kho thóc dựng trên sáu cọc sàn và bên dưới có hai bếp, một bếp của bà chủ nhà, một dành cho những người nương tựa bà ta.

Như vậy nơi trú ngụ của mỗi gia đình được xác định bằng kho thóc của nó — để chỉ nơi trú ngụ của một người nào đó, người ta nói hih nâm (“nhà-kho thóc”), trái với root là tên toàn bộ căn nhà gồm nhiều hih nâm. Mỗi nhà gồm một wah, tức là nửa “gian khách”, còn nửa kia là của nhà bên; thực ra ranh giới rõ ràng duy nhất giữa hai gia đình là hai hàng cột dựng thẳng góc với cửa ra vào chung cho hai gia đình. Mặt khác, nal, một thứ gian riêng có kho thóc ở vị trí chính, nằm giữa hành làng và phần tấm sạp để ngủ và chất đồ đạc cồng kềnh. Cửa riêng, cùng sử dụng với gian kề bên là gian chung wah với người khác, phục vụ cho phần này của ngôi nhà.

Một nhà ít khi, có thể nói hầu như chảng bao giờ, chỉ chứa một hộ gia đình duy nhất và, trường hợp bà góa Poong ở làng Sar Luk là một ngoại lệ. Nói chung, nhiều gia đình có quan hệ thân thích hoặc bè bạn với nhau thường chung nhau làm nhà ở. Lúc đó nhà có thể dài tới gần bốn mươi mét: thí dụ nhà Baap Can và Kröng Joông có bốn kho thóc, nhất là nhà anh gù Taang, có đến năm kho.

Kinh tế Mnông Gar

Trong phần này, chúng tôi sẽ chỉ nêu lên những nét chính trong lối sống của người Phii Brêe mà các phương diện khác nhau sẽ được phát triển trong những phần sau của quyển sách này và nhất là phải được xem xét tỉ mỉ trong một công trình dân tộc học chuyên biệt hơn.

Giống như phần lớn người Tiền-Đông Dương, người Mnông Gar là những người trồng trọt canh tác bán du cư làm rẫy (phương ngữ Môn-Khơ Me gọi là miir), phương thức canh tác chủ yếu là khai hoang một vạt rừng và, sau khi đốt đám cây đã chặt, gieo lúa trên mảnh rẫy đã được tro làm cho màu mỡ hơn; rẫy được bỏ hóa sau một vụ thu hoạch (ít khi sau hai vụ). Như vậy, nơi trồng trọt cứ di chuyển hằng năm, và quay lại mảnh đất cũ theo một chu kỳ từ mười đến hai mươi năm, sau khi đã đi qua khắp lãnh thổ của làng. Nơi trồng trọt cách xa có thể khiến làng phải di chuyển; nhưng không thể không di chuyển khi có bệnh dịch làm nhiều người chết. Có thể nhận ra những rngool — địa điểm của làng — đã bị bỏ tạm thời khi nhìn thấy những cây ăn quả hay rau vườn như một số loại cà, nhưng đặc biệt là thấy những hàng cây gạo, đài kỷ niệm của các lễ đâm trâu.

Ngoài công việc nương rẫy, dân Mnông Gar còn thực hành rất khéo léo một vài kỹ thuật thủ công. Người đàn ông nào cũng biết sửa chữa dụng cụ và trong mỗi làng đều có hai hay ba người nổi tiếng thạo rèn các thanh sắt nhập về thành những gươm, dao quắm, giáo, cuốc,… mà những người khác trong cộng đồng đặt làm. Nhưng Những con người của rừng, cũng như phần đông dân Thượng, thành thạo nhất là đan đát: đàn ông đan tre và mây thành nhiều loại sàng sẩy, gùi và đủ thứ đồ đựng rất thông dụng. Còn đàn bà có bổn phận trông nom việc nội trợ (giã gạo, nấu cơm,…) và những công việc đồng áng không đòi hỏi nhiều sức lực, thì nói chung là những người dệt vải rất giỏi. Toàn bộ quần áo trong nhà đều là do từ bàn tay tài năng của bà chủ nhà: áo cánh, thắt lưng, váy, chăn… Bông và chàm được trồng ở những rẫy mới bỏ hóa; những loại cây dùng để nhuộm màu các tua hay dải trang trí quần áo thì lấy trong rừng.

Việc mua bán dựa trên một hệ thống trao đổi phức tạp: người ta đánh giá và định giá mỗi mặt hàng bằng nhiều cách đo khác nhau: ché, lợn, váy…, và đối với những của cải có giá trị lớn thì bằng trâu. Bây giờ lại thêm một thứ tiền tệ kiểu Âu, đồng bạc Đông Dương. Các cuộc thương lượng bao giờ cũng được tiến hành trước mặt ít nhất một kẻ môi giới đi cùng người bán. Đàn ông Gar dù giỏi chăn nuôi gia cầm và lợn, song lại kiếm được ở những người láng giềng trồng lúa của họ, người Laac vùng Lang-Biang và người Rlâm vùng Lac, những con trâu cần cho các lễ hiến sinh quan trọng chính là nhờ có những tấm chăn do vợ họ dệt. Cuối cùng, phải nói đến vai trò quan trọng hiện nay của các chợ Đà Lạt và Buôn Ma Thuật, nơi thương nhân Việt và Hoa bán cho họ muối, hàng dệt ngoại nhập, ché mới,…, cả vai trò của các đồn điền, quân đội và tổ chức Vệ binh Đông Dương là nguồn cung cấp tiền cho họ, cũng như của Chính phủ không chỉ trả lương bằng đồng bạc Đông Dương cho các nhân viên của mình (các chánh tổng và các viên chức khác) và những người làm công được mộ tạm thời, mà nhất là còn quy định phải đóng thuế bằng tiền.

Để hoàn tất bức phác họa tóm tắt đời sống kinh tế Mnông Gar, cần nói thêm là bên cạnh chê độ hành chính do người Pháp đặt ra, còn tồn tại ở bên dưới một tổ chức xã hội cổ truyền, ở đó trong đám cư dân nổi bật lên ba “người thiêng trong rừng và trong làng” (croo weer toom brii toom bboon), có nhiệm vụ kiểm soát quyền sở hữu ruộng đất và phân phối đất canh tác, cũng như chủ trì và chỉ đạo các lễ tôn giáo liên quan đến Đất và Lúa. Cuối cùng là vị trí quan trọng của njau — người thầy cúng — trong xã hội này, có thu nhập đáng kể do thăm bệnh cho người ốm.

Áo quần và trang sức

Y phục Mnông Gar gồm những quần áo giống như của những người Tiền-Đông Dương khác ở Việt Nam. Đối với cả tộc người, phần y phục điển hình nhất là chiếc suu troany (chiếc “khố” của các nhà thám hiểm hay chiếc kpin của người Ê Đê), một chiếc khố dạng thắt lưng; đó là một dải vải dài luồn giữa hai đùi trước khi quấn xung quanh vùng thắt lưng; cố ý để cho đầu suu troany có nhiều hoa văn trang trí buông xuống đằng trước. Trang phục nam giới để hở hoàn toàn đùi và mông này, thường là thứ y phục duy nhất đàn ông mặc ban ngày. Tuy nhiên, người ta thường khoác thêm chiếc áo ngắn cộc tay. Và buổi tối, họ hay quấn quanh mình một tấm chăn rộng để chống lại khí trời se lạnh khi đứng trò chuyện ngoài sân với những người láng giềng; tấm chăn đó còn được dùng để dịu con nhỏ vào ban ngày và đắp ngủ vào ban đêm. Còn phụ nữ thì quấn quanh mình tấm váy may bằng một mảnh vải chàm lớn có hai vạt khép lại ở đằng trước và được giữ cho khỏi tuột bằng một thắt lưng nhỏ; họ để ngực trần hoặc mặc áo cánh, thường có tay dài. Quần áo may sẵn nhập về đang thịnh hành. Phụ nữ hay mua váy bằng vải trúc bâu đen và áo chẽn bằng vải bông trắng, nhưng chủ yếu đàn ông ưa mặc Âu phục: áo vét, sơ-mi, áo khoác hay capot; họ ít quan tâm đến quần đùi và càng ít chú ý đến quần dài.

Đàn ông và đàn bà đều búi tóc, nhưng ngày nay phần lớn thanh niên và, trong số đàn ông đứng tuổi, một vài cựu quân nhân thường cắt tóc ngắn “kiểu Âu”. Trong các dịp hội hè, đàn ông hay quấn trên đầu chiếc khăn màu trắng do vợ dệt, hoặc nếu giàu thì quấn khăn vải xa-tanh đen nhập. Nhưng lúc bình thường, họ hay để đầu trần. Tuy thế, có một thứ mũ Âu thật sự được ưa chuộng: chiếc mũ nồi ba-xcơ đội lộn đằng trong ra để khoe cái nhãn hiệu sặc sỡ rất được hâm mộ. Mũ ca-lô nhà binh được thấy khá thường xuyên. Trong một thời gian dài, anh chàng Bbaang-Hươu còn đội một cách oai vệ (đối với chúng ta thì hơi khôi hài) một chiếc mũ lưỡi trai sĩ quan đã mất cả phù hiệu lẫn… lưỡi trai.

Cả nam lẫn nữ đều trang sức nhiều vòng tay và vòng cổ; phụ nữ cài trên tóc một chiếc vòng gồm những hạt cườm nhỏ và cắm vào búi tóc những chiếc trâm lớn nhiều hình dạng; chiếc lược gỗ mạ thiếc chủ yếu là tặng vật của bạn trai, trong các ngày hội lại còn được kèm thêm hai búp tơ đỏ trang trí cài lẫn vào búi tóc. Cuối cùng, cả đàn ông và đàn bà đều xâu lỗ tai, đàn ông thì đeo những chiếc nút bằng ngà, đàn bà đeo khuyên bằng gỗ trắng mềm và nhẹ. Nhưng vì những thứ này quá nhẹ mà các lỗ xâu thì càng ngày càng rộng ra nên để cho khít người ta bắt buộc phải thay thế chúng bằng những chiếc khuyên càng ngày càng to hơn; vì thế ta thấy các bà già để dái tai mềm nhẽo và dài quá cỡ, lủng lẳng gần chạm vai, vì sợ nếu đeo khuyên lớn quá thì đứt mất tai.

Cái khiến người Việt và người Âu chú ý ở diện mạo dân “Mọi” là bộ răng bị cà. Riêng người Mnông Gar bẻ và cà răng cửa hàm trên đến sát lợi và giũa nhọn răng hàm dưới; cả hàm răng được nhuộm đen bóng.

Hình dáng một Người của rừng, cũng như bất cứ người Thượng nào khác, sẽ không đầy đủ nếu thiếu cái điếu, chiếc gùi và con dao phạt. Phụ nữ hút thuốc bằng ống điếu như đàn ông, nhưng ngoài ra họ còn nhai cái que tre mảnh dùng để cạo điếu, một đầu chẻ tơi vét hết xái thuốc khi ta cắm nó vào nõ điếu hay ống điếu, cả hai đều bằng tre; họ thường gài những chiếc que “vét xái thuốc” (möng ê’ jju’) ấy vào tóc. Đàn ông ít khi rời ống điếu; nếu không ngậm ở mồm thì cũng cài vào búi tóc hay thường xuyên hơn, giắt vào thắt lưng. Đàn ông thường giắt một con dao xếp nhỏ toàn bằng sắt, kể cả cán, ở búi tóc; nhìn xa có thể ngỡ đó là cây bút, và khi kẻ cài dao lại có nét mặt xương xương, như trường hợp Krah, nô lệ của Baap Can, thì con dao nhỏ cài tóc khiến anh ta trông giống như một người Sioux.

Hai dụng cụ khác đặc trưng cho Tây Nguyên là chiếc gùi (sah) đeo sau lưng, được quàng trên vai bằng hai dây mây, và con dao phạt (wiah), bạn đồng hành không lúc nào rời của mọi người Thượng. Lưỡi dao ngắn và rộng được tra vào cán bằng tre dài đến một mét: chỗ cán tay cầm gồ lên, nơi tra phần mộng của lưỡi dao, được đẽo cong cho thành thẳng góc với cán, khiến người ta có thể đặt con dao phạt này một cách thăng bằng trên vai, lưỡi dao quay lên trên, tuy vậy khi đi vẫn phải giữ đầu cán.

Thân tộc

Ở đây chúng tôi sẽ không nói dài dòng về chủ đề khá phức tạp này, sẽ được nghiên cứu trong một bài viết chưa công bố. Chúng tôi chỉ nêu một vài chỉ dẫn cần thiết để hiểu những sự kiện và các cung cách ứng xử được mô tả trong sách này.

Cấu trúc gia đình Mnông Gar chủ yếu dựa trên mpôol — mà ở đây dịch là “họ tộc”, tức là toàn bộ những người tự nhận là con cháu của một vị tổ tiên chung theo dòng mẹ: thật vậy, tên gọi của họ tộc và tài sản của một gia đình được truyền không phải từ người cha, mà từ mẹ sang các con. Chính vì vậy mà anh em nhà Rjee chẳng hạn thuộc họ tộc đó vì mẹ, chứ không phải cha họ thuộc họ tộc ấy. Những người cùng một mpôol không được lấy nhau, cũng không được có quan hệ tình dục với nhau: quả thực họ được coi như anh em trai và chị em gái nếu cùng thế hệ, hoặc như cha mẹ và con cái, hay cô cậu và cháu trai cháu gái nếu thuộc hai thế hệ kế tiếp nhau, cuối cùng như ông bà và cháu nếu thuộc hai thế hệ có một thế hệ thứ ba ngăn cách. Và dù bà tổ chung tìm lại được khi ngược dòng phả hệ có xa cách đến mấy thì vẫn phải theo đúng như vậy; ở đây hai cá nhân, theo cách nhìn của chúng ta thậm chí không thể là anh em họ, vẫn gọi nhau là “anh” hay “chị”, hoặc “mẹ” và “con”.

Tên người

Người ta quen gọi người đàn ông đã lập gia đình bằng tên của anh ta, tiếp theo là tên vợ, thí dụ: Kröng-Jôong (Kröng kết hôn với Joong, và ngược lại, người vợ được gọi là Jôong-Kröng), Bbaang-Aang, Tôong-Biing, Chaar-Rieng, Tôong-Jieng…; hoặc rất thông thường, nếu những người đó đã có con cái thì được gọi bằng tên đứa con trai cả tiếp sau chữ Baap, tức là “Cha của… thí dụ, Baap Can tức là “Cha của Can”. Khi hai anh em trai từng đỡ đần nhau trong mọi hoàn cảnh, thì người ta ghép hai tên của họ lại cùng nhau thành một thể duy nhất: Taang Truu (là tên ghép của Baap Can cùng người em làm chánh tổng), Ngkoi Bbaang (theo chúng tôi hai người này chỉ là anh em chú bác),…[13] Còn những người khác, cả đàn ông lẫn đàn bà, thì được gọi bằng tên, tiếp theo là một biệt danh mà người ta đặt cho họ lúc còn bé: Kroong-Rốn lồi và vợ là Aang-Sa mí mắt (đôi khi hai người được gọi là Kroong-Aang và Aang-Kroong), Jôong-Sùi, Bbaang-Hươu,…

“Rượu cần”

Như ta sẽ thấy trong sách này, cái ché đối với người Mnông Gar -cũng như với những người Tiền-Đông Dương khác — có vai trò rất quan trọng. Tôi sẽ dùng từ “rượu” để chỉ thứ đựng trong ché, nhưng đó chỉ là một sự phóng đại nên thơ, bởi vì rnööm thực ra chỉ là một thứ bia cất bằng gạo không thể nào so sánh được với rượu mạnh hoặc thậm chí rượu vang và rượu khai vị của chúng ta. Nước hèm (coot) chế bằng bột gạo và cám được để cho lên men vài ngày hay nhiều nhất là hơn một tháng trong một cái ché (yang) đậy kín. Ché được mở nắp một lúc trước khi đem mời; người ta lấy ra trước một ít coot dành để vẩy lên trâu — trong trường hợp có lễ đâm trâu. Lá hay cỏ tranh được nhét vào ghè để giữ vỏ trấu ở dưới đáy. Rồi người ta đổ đầy nước: từ một đến vài chục lít tùy theo ché to hay nhỏ. Vậy là rnööm đã pha xong, nhưng trước khi uống còn phải cúng thần. Người ta cắm cái cần (gut) vào ché vừa khấn vài câu và để mấy giọt nước rót xuống đất. Người ta uống bằng cách hút vào một đầu gut, còn đầu kia thì chạm sát đáy ché: thứ nước được hút có chất rượu khi đi qua lớp men. Ta chỉ có thể nhường cho người khác uống khi đã uống hai lượng rnööm, (hay nếu uống thi, thì phải bằng số lượng người trước đã uống, bao giờ cũng phải là số chẵn): tức, khi người phục vụ ngồi bên kia ghè đã đổ vào ghè hai ống khắc nung, hai sừng trâu… hoặc hai cốc bằng nhựa galalit đầy nước mà anh ta múc ở cái thùng đặt bên cạnh. Như vậy, qua mỗi lượt người uống, rnööm càng ngày càng nhạt và sau vài giờ, nó trở thành một thứ đồ uống khá vô hại.

Bạn đọc nào dũng cảm theo đến tận cùng cuốn sách này có thể coi dân Mnông Gar là những người say rượu bét nhè. Thế thì tôi xin khiêm tốn lưu ý bạn rằng đa số những ngày mà ta xem xét ở đây là ngày lễ. Và theo chúng tôi biết, thì “Những con người của rừng” chẳng phải là những người duy nhất trên thế giới uống nhiều rượu trong lễ cưới xin hay dịp tang ma!… Chẳng những rượu của họ ít chất cồn hơn bất cứ thứ rượu khai vị nào do một trong vô số nhà máy của chúng ta sản xuất, mà các dịp uống rượu còn ít hơn ở nước ta. Họ chỉ mở ghè để mừng các Thần hay một khách lạ. Cần phải có một duyên cớ khác chứ không phải là chỉ thèm rượu. Ở xứ họ, chẳng gì so sánh được với các thể chế đáng kính mà những đồng bào gọi là văn minh của chúng ta tỏ lòng kính trọng nhiều lần mỗi ngày: rượu vang ở mỗi bữa ăn, các thứ rượu khai vị, rượu “hãy đón tôi”, rượu “sau bữa tối”, hoặc là “một cút trước khi lên đường”. Người Mnông Gar không biết uống một mình, và việc bày ra một cuộc liên hoan theo kiểu tiệc rượu tại nhà mà không có lý do tôn giáo nào là không thể chấp nhận được.

CHƯƠNG 2
Lễ kết nghĩa của Baap Can, một lễ Trao đổi Hiến sinh trâu

Trong làn sương mù lạnh buổi sáng, Sar Luk tỉnh giấc với âm thanh trầm đục và nhịp nhàng của chày giã. Trong tất cả các sân nhà, phụ nữ giã gạo dùng cho ngày hôm đó: từng nhóm nhỏ hai ba người, xung quanh mỗi chiếc cối giã, họ nhấc lên và giã xuống thành tiếng ì ầm liên tục những chiếc chày cầm thẳng đứng. Thao tác này bị ngắt bằng những quãng dừng ngắn để một người trong bọn họ sàng sảy gạo: người đó đổ gạo trong cối vào chiếc nia và lắc ngang bằng những động tác cực kỳ lanh lẹ về bên phải và bên trái cho trấu tách khỏi gạo, rồi hất gạo lên nhiều lần cho trấu bay đi. Họ lại đổ vào cối chỗ thóc đã giã và lại giã, lặp lại loạt thao tác này cho đến khi gạo trắng. Trong lúc này, đàn ông cầm chổi rhôong (một loại cây họ lúa) làm vệ sinh trong nhà. Baap Can để công việc này cho đứa con trai cả và cho ông già Krah. Còn ông ta thì làm việc vặt, rồi nghỉ hút thuốc. Hôm nay hơn lúc nào hết ông ta có cớ để tự hào về mình. Taang-Aang của họ Rjee, khắp xứ Gar đều gọi là “Bố của Can” (Baap Can): quả thật, mấy ngày nữa ông sẽ giết hai con trâu mộng đực, như vậy đưa số trâu mà ông sẽ hiến tế trong đời mình lên hai mươi con. Vậy ai là kuang, người có thế lực, ở vùng Những con người của rừng hiện nay có thể khoe là đạt được số điểm tương tự. Chính hôm nay là ngày mọi người phải đi rừng để mang về cây tre rlaa khổng lồ năm ngày nữa họ sẽ trồng vào dịp Tâm Bôh, lễ trao đổi hiến sinh trâu của Baap Can và cựu chánh tổng Ndêh, người làng Ndut Lieng Krak, sẽ tổ chức để tăng uy thế cho nhau và củng cố một cách rạng rỡ mối liên minh nghi lễ dựa trên tình bạn cũ.

Baap Can khoe là đã một trăm tuổi; phần tôi, thì tôi cho ông ta chỉ mới năm mươi nhăm hoặc sáu mươi tuổi là cùng. Người nhỏ bé mảnh khảnh, khuôn mặt nhăn nheo dưới một vầng trán rộng, mái tóc hoa râm vấn thành búi, ông già còn tráng kiện này là người quan trọng nhất trong khắp vùng thung lũng. Sự giàu có vật chất của ông chẳng ghê gớm gì lắm (dãy chum lớn của ông có vài chỗ khuyết, và thậm chí mọi người còn kể với tôi rằng ông vẫn nợ sáu “đầu” trâu), nhưng ông đã biết tích lũy từ năm này sang năm khác một uy thế đang kể và tạo cho gia đình mình một vị trí hàng đầu.

Thời trai trẻ của Baap Can — thời kỳ của những chuyến đi khảo sát đầu tiên tại vùng này — Sar Luk chỉ là một xóm nghèo gồm hai căn nhà khốn khổ. Nhưng Taang có cá tính và, ngay cả trước khi cha ông qua đời, chính ông nắm vận mệnh gia đình mình. Không có chum và trâu, nhưng ông có một sức bền bỉ cường tráng và lắm chất láu cá nông dân. Từ rất sớm ông đã tỏ ra là người làm nông giỏi, và nhất là người đi chào hàng tuyệt vời: người ta thường phải nhờ đến tài “ăn nói” của ông trong những dịp bán các của cải có giá trị cũng như trong các vụ kiện cáo hay thu xếp các cuộc hôn nhân hoặc kết nghĩa. Cuộc hôn nhân của ông với người đẹp Jaang thuộc họ Bboon Jraang không giúp ông bước vào được một gia đình giàu có, nhưng người vợ trẻ của ông có hai đức tính chủ yếu mà sự kết hợp ở một bà chủ nhà người Gar bảo đảm một tương lai khá giả cho gia đình do tay bà lập nên: đức can đảm và tài dệt vải. Jaang sinh hạ ba con, trong đó hai đứa còn sống: Can, sinh vào khoảng năm 1921, và Aang-Sa mí mắt kém anh chừng bốn tuổi. Lúc người vợ đầu chết, Baap Can chẳng những biết giữ quan hệ tốt với các chị em vợ, mà còn được các cô này trông nom giúp con cái. Những đứa con này để lại cho các bà dì phần gia tài của chúng. Baap Can không ở góa lâu, ông kết hôn với Aang-người dài, con gái một bà saman làng Phii Ko’. Cuộc hôn nhân thứ hai gắn ông ta với họ Ntöör, chủ đất chính trong làng Phii Ko’ nơi ông tới cư trú mấy năm ở nhà vợ mới. Em trai vợ ông là Bbaang-Hươu, “người thiêng” của làng, một cậu con trai rất năng nổ, nhờ ông mà trở thành “người chạy việc” của chánh tổng. Cô của Aang-người dài, Yôong-Điên, là kẻ giàu có, nhưng người đàn bà dí dỏm này (bà ta có tên như vậy do cái tính ngông mà bà chứng tỏ trong bất cứ trường hợp nào) trong vài năm đã để mất hết gia sản mà ông chồng Kroong, thuộc họ Sruk, để lại cho bà lúc từ trần. Aang-Người dài sinh cho Baap Can năm đứa con, trong đó chỉ ba đứa còn sống: Jaang (khoảng mười ba hay mười bốn tuổi), Choong-Bụng ỏng (năm tuổi) và Dür (hai tuổi).

Trừ thời gian ở Phii Ko’ là nơi người chị, bà Jôong-Thầy cúng, từ chối đi theo ông, còn thì Baap Can bao giờ cũng được bà này đồng ý đến cư trú cùng nhà và chung với ông gian khách, Jôong, góa bụa hai lần, có ba đời chồng liên tiếp. Với người chồng đầu, thuộc họ Cil, bà có hai con trai: Kraang-Drüm phó tổng ở Bboon Rcae, và Tôong-Jieng; với người chồng thứ hai, thuộc họ Ntöör, bà sinh hai con trai nữa: Kroong-Rốn lồi và Bbür-Ang, người chạy việc của tổng cư trú tại Nyôong Brah, làng vợ anh ta; cuối cùng là một người con gái, Mang-Miệng méo, với người chồng thứ ba là Kröng thuộc họ Jaa, “người thiêng trong làng”. Baap Can tăng cường ảnh hưởng của mình đối với chị bằng cách đòi một trong những người con trai bà, cụ thể ở đây là Kroong-Rốn lồi, “phải theo con gái của ông cậu”, tức là phải kết hôn với con gái ông là Aang-Sa mí mắt. Cái gia đình chị em họ được lập theo truyền thống này không bền vững, và sau khi người vợ trẻ có chuyện lôi thôi về đức hạnh và để tránh một cuộc chia tay vĩnh viễn, Kroong và Aang rời bỏ “kho thóc” của Baap Can để đến ở “kho thóc” của Kröng-Jôong gần ngay đó. Về phía mình, bà Joong-Thầy cúng luôn tỏ ra là người mẹ rất độc đoán và, để chắc chắn giữ được thường xuyên một trong những đứa con trai ở cạnh mình, bà bắt Tôong lấy một người con gái nô lệ tên là Jieng thuộc họ Daak Cat. Cô gái này đem theo mẹ và anh trai là Kraang-Bong bóng. Kho thóc của cặp vợ chồng trẻ ở gần kề kho thóc của Kröng-Jôong. Đi qua gian khách của họ, ta gặp ngay kho thóc của Grieng-Mbieng, chị gái của Jôong-Kröng, Baap Can và Truu. Giống như chị, Grieng bao giờ cũng bị người anh là Baap Can kiềm chế và chỉ huy. Vì chẳng đứa con chung nào của bà với Mbieng-Thọt ở làng Ndut Trêe Pül còn sống, nên Grieng và chồng đón hai cháu trai của Mbieng, cùng họ Bboon Kroong với ông này, về nuôi: Tôong cùng vợ là Wan (một người thuộc họ Rjee làng Sar Lang), Dloong-Góa và con nhỏ của chị ta, cuối cùng là Ndoong và Ngaa. Như vậy Baap Can đã tập hợp ở nhà mình các “kho thóc” của chị, của con trai thứ hai bà chị này và của em gái ông ta.

Nhân vật duy nhất ở Sar Luk có khả năng ganh đua với Baap Can, do vị thế xã hội cũng như do tính cách quả quyết, chẳng phải là ai khác ngoài người em trai của chính ông, chánh tổng Truu-Ngee, kém ông mười tuổi. Thực ra Truu đã được anh mình nuôi dạy, và nhờ anh mà có địa vị hiện thời. Địa vị đó khởi đầu khi người Pháp, trong những năm 20, tuyển mộ dân binh Gar để tăng cường bình định thung lũng Kröng Knô. Baap Can được chọn, nhưng vì ông có trách nhiệm phải lo cho bao nhiêu con người và chẳng hề muốn thử hưởng cái địa vị được ban cho để phục vụ những kẻ xâm lược mà chẳng ai biết mô tê ra sao, ông đưa em trai mình, lúc ấy còn rất trẻ, ra thay. Và mặc dầu rất sợ khi nghĩ đến việc phải tới vùng người Praang, xa làng mình, Truu vẫn phải nghe lời. Cũng như năm trước ông ta đã buộc phải vâng lời khi Baap Can quyết định cho ông kết hôn với Ngee, con gái độc nhất một gia đình giàu có tại Sar Luk. Lúc trở thành dân binh, Truu học sử dụng những vũ khí kỳ lạ do người Âu mang tới, được họ nuôi ăn, trả lương và cho quần áo, được đi đây đi đó, tóm lại thoát khỏi trong một thời gian dài cái khung chật hẹp của cuộc sống làng quê nơi sự chi phối của ông anh mỗi năm một tăng lên. Cuối cùng, hoàn thành ngạch “làm việc với người da trắng”, ông được cử làm chánh tổng Thượng Kröng Knô Năm 1943, như vậy đạt đến chức vụ hành chính cao nhất mà một người Mnông Gar có thể dành được trước năm 1949. Từ nay ông ta có thể tỏ ra đàng hoàng trước người anh trai và, vì ông anh trai này giữ chị và em gái là Jôong-Kröng và Grieng-Mbieng trong vòng ảnh hưởng của mình, nên Truu nắm lấy “bà mẹ nhỏ” của họ là bà già Troo (chị của mẹ Taang Truu) cùng các con bà: Brôong-Góa, Bbaang-Jrae, Dlaang-Bbieng, Kraang-Aang và Laang-Mhoo. Kraang kết hôn với Aang, con gái người cai quản ngôi nhà bên cạnh là Taang-Jieng-Còng. Kraang là phó của Bboon Rcae cho đến lúc chết vào năm 1948. Bbaang-Jrae, lính bản xứ cũ, cư trú tại làng vợ ở Nyôong Brah, và về phần mình, Dlaang đã theo chồng là chánh tổng Bbieng vùng Trung Kröng-Knô tới Laac Döng. Thực ra, chỉ có hai người con gái của Troo ở cùng với mẹ già tại Sar Luk trong căn nhà của chánh tổng mà họ chung gian khách: Laang, kết hôn với anh chàng Mhoo góa vợ thuộc họ Jaa (con trai của Jôong-Wan ở căn nhà lớn bên cạnh, và là cháu của “người thiêng” Kröng-Jôong), hai người có một đứa con nhỏ một tuổi tên là Dür; Brôong, vợ góa của một người bị bệnh phong, và các con: Jieng-Ngắn ngủn (năm tuổi), Mang-Lùn (sáu tuổi), Kroong-Hươu (mười ba tuổi) và người đẹp Sraang kết hôn với Kroong, con trai của Bbaang-Jieng-Bụng phệ, “người thiêng” và là bạn kết nghĩa của Truu, cặp vợ chồng trẻ cũng có một con gái cùng tuổi với Dür là Poong. Truu và Ngee không có con nên nhận nuôi một cháu gái mười bốn tuổi và một cháu trai khoảng mười bảy tuổi của Ngee. Cháu gái (con người anh của Ngee) tên là Jaang Bibuu và cháu trai là Kraang-Răng nanh.

Ta không thể nói đến các chức sắc của họ Rjee mà không nhắc tới Kroong-Biing tức Kroong-Người ngắn, một trong những nhân vật mạnh nhất làng mà tôi được biết. Rất nhỏ bé, gầy guộc, hơi gù, khuôn mặt ông ta lộ rõ vẻ tham lam còn cái nhìn thì long lên vẻ ranh mãnh và tinh khôn; ông hiểu biết rất rộng và hễ có một công việc hay buổi lễ kéo ông ta đến gần ché rượu, thì tức khắc có một nhóm người tụ tập lại để nghe con người hay kể chuyện tràng giang đại hải, người không ai sánh kịp những câu phán xử theo luật tục hoặc những khúc hát yêu đương này. Ngồi vắt vẻo trên chiếc ghế đẩu, ông ta điểm vào giữa lời nói liến thoắng, bị cơn hen ngắt quãng, những trích dẫn dài dòng ê a; thậm chí khi một trường hợp nêu ra hay một giai thoại được kể có một khía cạnh nghiêm trọng, Kroong-Biing còn biết đưa ra đúng lúc những từ khiến mọi người phải phá lên cười. Ông vừa là một kẻ tung ra các mốt vừa là người ai cũng khiếp sợ. Kroong-người ngắn, “anh” (theo chúng tôi thì là anh con cô con cậu) của Baap Can và Truu, quê ở Sar Luk, nhưng sinh sống tại Ndut Lieng Krak là nơi ông đến theo người vợ thứ hai, Bling thuộc họ Bboon Jraang. Con cái họ đều chết lúc còn nhỏ, nhưng họ cùng nuôi các con Biing sinh với chồng đầu: Jrae, hiện lấy một dân binh và Srae mười bảy tuổi thuộc nhóm học sinh Buôn Ma Thuột. Cùng sống với họ là Dlaang-Góa, chị em cùng mẹ khác cha của Kroong-Biing, và người đẹp Grieng, một cô nô lệ trẻ của họ Daak Cat. Kroong-Biing đảm nhiệm trong nhiều năm chức phó cho người chánh tổng lúc ấy là Ndêh ở làng Ndut Lieng Krak, cho đến lúc một sự việc rủi ro khiến hai người bị cách chức năm 1943; lúc đó họ bị thay thế bằng Truu và Bbôong-Mang.

Vả chăng, với việc bổ nhiệm Bbôong, chức phó tổng không tuột khỏi họ Rjee, vì vợ Bbôong là Mang-Răng vẩu thuộc mpôol này. Bà ta là “chị xa” của ba kuang (và cũng là người trước đây bị cha mẹ đem gán nợ). Hai vợ chồng trú ngụ tại căn nhà gần chỗ lấy nước nhất. Vì hai người đều không còn con cái, nên họ nuôi Chung, một học trò tại Buôn Ma Thuật. Họ chung gian khách với một người cháu trai khác của Bbôong tên là Choong-Kôong, một lính bản xứ cũ vừa giải ngũ. Phần kia của căn nhà là nơi trú ngụ của Bbaang-Jieng-Bụng phệ, “người thiêng giữ Củi lửa” (ở với con trai là Bbieng-Dlaang) và con rể là Kraang-Drüm, con trai cả của Jôong-Kröng và hiện là phó của Bboon Rcae.

Muốn nêu bật vị thế của Baap Can, ta có thể tóm tắt như vậy tình hình của ông và hệ thống quan hệ gia tộc của ông. Là người đứng đầu gia tộc Rjee ở Sar Luk, Taang-Ang (hay Taang Truu) tức Baap Can là “người thiêng” chính của làng này, còn hai người khác là Kröng-Jôong, chồng chị ông, và Bbaang-Jieng-Bụng phệ, một người bạn đã làm lễ trao đổi hiến sinh trâu với hai em trai ông là Truu và Kroong-Biing. Hai người này cùng với Ndêh và ông là những nhân vật trọng yếu nhất thung lũng. Mặt khác, Truu là chánh tổng và Kroong-Biing xưa kia là phó. Trong năm 1949, cả hai người sẽ được đưa vào Hội đồng huyện lúc thể chế này được thiết lập. Trên bình diện truyền thống, Kroong-Biing là một người xử kiện nổi tiếng giống như Baap Can; chính quyền sẽ tuyển dụng hai “anh em” khi Tòa án vùng Lac được mở rộng. Phó tổng hiện thời là Bbôong-Mang đã lấy một người họ Rjee và những người chạy việc là Can, con trai Baap Can; Bbür-Ang, cháu gọi ông ta bằng cậu; Bbaang-Hươu, em vợ ông và là “người thiêng” tại Phii Ko’. Cuối cùng, phó trưởng làng Bboon Rcae (Sar Luk và Paang Döng hợp nhất về hành chính) là Kraang-Drüm, con trai cả người chị Jôong-Kröng và là con rể của Sar Luk). Ta nên nhớ rằng Bbieng, chánh tổng Trung Kröng Knô láng giềng đã lấy Dlaang, một “em gái” (em họ) của Baap Can.

Thực ra, ta không nên thổi phồng tầm quan trọng của một hệ thống quan hệ như vậy trong sự hình thành vai trò xã hội của một cá nhân: như Tôong-Iieng, cháu gọi Baap Can bằng cậu, có thể cậy có một hệ thống quan hệ như ông ta, mà Tôong-Jieng chẳng hề là một kuang. Vả lại, ta nên thấy rằng các địa vị xã hội mà chúng tôi kể chủ yếu là chức vụ hành chính, tức thuộc cái khung mới do các nhà cai trị thực dân tạo ra và được đem áp đặt lên trên cơ cấu bản địa. Chức vụ hành chính truyền thống duy nhất — và là chức vụ duy nhất tồn tại ngày xưa — là chức “người thiêng”, nhưng croo weer của một thôn nghèo thì có thể có được bao nhiêu trọng lượng? Chỉ riêng việc đã giết trâu để cúng mới chứng tỏ một người đã vươn tới được Quyền lực, đem lại bằng chứng rõ ràng về địa vị kuang của người ấy. Và trong các lễ đâm trâu, có một thứ lễ làm tăng đặc biệt uy thế của người có khả năng làm lễ, đó là Tâm Bôh, lễ Trao đổi Hiến sinh của một người với một bạn giàu có như mình và qua nghi lễ này trở thành jôok, bạn, anh em kết nghĩa với mình. Một người càng có nhiều quan hệ như vậy, thì tiếng tăm càng lớn. Chắc chắn những người “làm việc với người Pháp”, do chức vụ hành chính của họ, có được một quyền uy và nhiều của cải khiến họ dễ tậu trâu và làm các lễ kết nghĩa: nhưng người ta chỉ thực sự coi họ là kuang do các Tâm Bôh của họ chứ không phải vì địa vị hành chính đã cho phép họ làm được những lễ đó.

Tuy nhiên đối với Baap Can, việc có được nhiều người bà con có địa vị hành chính không phải không có giá trị, nó củng cố thêm cả uy quyền cá nhân của ông. Vì những quan hệ giữa ông với họ không chỉ mang tính chất thuần túy thân tộc: lúc bắt đầu con đường thăng tiến xã hội của mình, những người này đều củng cố các mối liên hệ tự nhiên với Baap Can bằng cách hiến ông một lễ mà ông đền bù lại bằng quà biếu, một hệ thống trao đổi theo nghi lễ có vai trò trên bình diện gia tộc giống như vai trò của Tâm Bôh trên bình diện ngoài thân tộc.

o0o

Uy thế không phải chỉ dành được một lần là xong, cần phải duy trì nó, củng cố nó, và mở rộng nó năm này qua năm khác bằng những lễ hiến sinh trâu mới và, nếu có thể, thì bằng những lễ kết nghĩa mới. Và vì Baap Can có nhiều thiện cảm với Ndêh, cựu chánh tổng và là kuang ngang tầm ông, nên cách đây mấy năm ông đề nghị Ndêh làm lễ Trao đổi Hiến sinh. Ndêh nhận lời sau vài lần do dự lấy lệ. Baap Can bèn nhờ em rể là Bbôong-Mang-Phó, đứng ra làm ndraany, người môi giới. Chàng thanh niên cao lớn cường tráng, tháo vát và khéo ăn nói này quả thật rất biết đảm đương chức năng người làm chứng, người hướng dẫn và chủ lễ, là những việc chủ yếu của vai trò này. Tiếng tăm anh ta vang lừng về lĩnh vực này, và cả Kröng-Jôong cũng đã nhờ Bbôong-Phó giúp thực hiện lễ Trao đổi Hiến sinh vừa rồi của mình.

Năm trước được mùa, nên Ndêh và Baap Can nhất trí với nhau làm lễ Tâm Bôh trước vụ thu hoạch; họ không thay đổi kế hoạch lúc dịch bệnh khủng khiếp giáng xuống Sar Luk và buộc dân bỏ làng và vài tháng sau dựng lại ở địa điểm hiện nay. Nhưng em rể Baap Can và là láng giềng sát nách — đã sẵn sàng trước ông và một tháng sau khi Sar Luk mới khai trương, ngay sau hôm tôi đến trú ngụ, Kröng-Jôong đã giết hai con trâu mà jôok của ông là Choong-Yôong, lý trưởng Sar Lang, tặng ông để đổi lại hai con trâu ông đã nhận của ông ta hôm kia. Buổi lễ thật huy hoàng; Ndêh và Baap Can quyết định không để lễ cùa họ quá chậm trễ. Mười hôm sau, ngày 3 tháng 10, Baap Can tuyển các rnôom — người đầy tớ gái và người phục vụ lễ — của mình hay, nói chính xác hơn, thừa nhận việc các rnôom này vào nhà mình bằng cách giết một gà và cúng một ché rượu.

Ông đã chọn Dloong-Đen, con của Yôong-Điên, như vậy là “chị” (chị họ) vợ ông, làm đầy tớ gái; bà này biết làm bếp và ủ rượu cần, biết tô điểm bằng chỉ nhiều màu một số đồ trang trí nghi lễ và kiếm củi đun. Công việc của rnôom nam giới đòi hỏi anh ta phải rất khéo léo và tài giỏi: anh phải làm tất cả các vật trang trí cho buổi lễ chứng tỏ anh giỏi gọt đẽo, chạm khắc, sơn và lắp ghép; cũng chính anh phải làm tất cả các đồ đan lát có hoa văn đen trên nền sáng dùng trong buổi lễ; anh còn phải giữ gìn các dụng cụ, và nếu cần, thì rèn ra các dụng cụ đó. Để bảo đảm cho lễ của mình hoàn toàn thành công, Baap Can đến tận Bboon Khaang mướn Kröng-Nói lắp. Chàng trai ba mươi tuổi bị tật rất khó phát âm làm mọi người tưởng anh ta là một kẻ đần độn này — quả thật anh không phát âm nổi lấy một vần trọn vẹn — kỳ thực là chàng trai độc thân khéo nhất vùng: chạm khắc gỗ, đan đồ tinh xảo, rèn, việc gì anh cũng giỏi. Rất chịu khó làm việc, anh cũng biết làm cho mọi buổi lễ sinh động thêm bằng tính cách vui nhộn và khí chất luôn luôn bình thản của anh mà ngay những câu cợt nhả quá quắt nhất chế giễu tật nguyền của anh cũng không làm thương tổn. Vì không thể diễn đạt bằng lời, nên Kröng-Nói lắp mô tả bằng điệu bộ tài tình tuyệt vời các câu chuyện anh muốn kể; và tuy không có khả năng tranh cãi, nhưng chẳng dễ gì lừa được anh.

Ngay buổi tối hôm Bôi máu gà cho các rnôom, Baap Can đến Ndut Lieng Krak thông báo việc tổ chức lễ cho bạn kết nghĩa tương lai và thống nhất với ông ta về ngày tháng tiến hành nghi lễ kép. Nhưng đấy chẳng phải là mục đích duy nhất của chuyến đi: quả vậy, Baap Can muốn nhân công việc không thể không làm này — bước đầu quá trình tăng uy thế của mình — để thực hiện một dự định đã có từ lâu theo ông là bảo đảm cho gia tộc mình mở rộng, cũng tức là mở rộng uy thế của chính mình: ông muốn chuẩn bị cho con gái là Jaang kết hôn với con ghẻ “em trai” mình, Kroong-Biing; một công việc thoạt nhìn tưởng như chẳng gặp khó khăn gì, nhưng kỳ thực là cạnh tranh với chính em trai Baap Can là chánh tổng Truu và giáng một đòn trí mạng vào Truu nếu việc ấy được thực hiện. Liệu ông già có thấy ở đây thêm một lợi ích nào nữa không? Ta chẳng rõ; có điều chắc chắn là ông rất quyết liệt muốn thực hiện kế hoạch của mình.

Baap Can luôn tỏ ra là một người bố tốt, chúng tôi đã thấy ông làm đủ cách để giữ những đứa con do người vợ cả sinh ra, mà việc trông nom chúng thông thường là nhiệm vụ của bên nhà vợ. Và bây giờ tham vọng lớn nhất của ông là bảo đảm một tương lai chắc chắn cho đứa con gái thứ hai là Jaang, đứa lớn nhất trong những đứa con của ông với người vợ thứ hai, Aang-Người dài; và ông tính rằng cách chắc chắn nhất để đạt mục đích đó là cho nó lấy Srae, con trai của Biing-Kroong với người chồng trước: cậu thanh niên mười bảy tuổi này là một trong những người Mnông Gar hiếm hoi được thu nhận vào nhóm học sinh Buôn Ma Thuột, như vậy là có cơ hội chắc chắn để sau khi tốt nghiệp đạt một chức vụ hành chính, là nguồn thu nhập dồi dào và đều đặn; mặt khác, Srae nằm trong một gia đình giàu có, sẽ là bảo đảm mới cho một bước khởi đầu tốt đẹp. Duy có một trở ngại lớn có nguy cơ ngăn cản dự định này: Srae đã được Truu nhận làm rể tương lai cách đây mấy tháng. Chàng thanh niên rất mê Jaang Bibuu nên quả thật đã quyết định kết hôn với cô này và, để thực hiện ý đồ của mình, cậu ta đã ngỏ ý muốn với bố dượng là Kroong-người ngắn. Ông này thấy việc đó là chính đáng và hai người đã đến Sar Luk thăm dò tình thế. Họ được Truu tiếp đón rất nồng hậu. Quả thật Truu chẳng thể mơ ước cho con gái nuôi của mình một người chồng nào tốt hơn Srae: là học sinh, một ngày kia Srae có thể thay ông làm chánh tổng chẳng khó khăn gì, vì Chính quyền dự định từ nay sẽ chỉ bổ nhiệm vào chức vụ này những ai biết đọc biết viết; và trong khi chờ đợi, con rể ông có thể làm thư ký hành chính cho ông. Vậy nên Truu đã đồng ý, tuy nhiên còn phải làm lễ dạm hỏi chính thức có người mai mối và trao đổi lễ vật, nhưng việc đó không vội vì Srae còn tiếp tục theo học tại Buôn Ma Thuột.

Ta có thể hình dung nỗi khó xử mà Baap Can gây ra cho Kroong-Biing, nhưng ông này chỉ là bố dượng; trước hết còn phải chinh phục cho được quyết định của mẹ và anh chàng vị hôn phu được nhằm này. Về điểm này, Baap Can đặc biệt được thuận lợi, vì Biing thuộc họ Bboon Jraang của vợ cả ông và, do đấy, con cái bà sinh cho ông cũng thuộc họ đó: Can và Aang-Sa mí mắt. Chắc chắn Baap Can nhắc cho Biing-Kroong và anh bà này là Kraang-Jieng nhớ rằng ông đã một lần trao đổi cây Lúa thần với họ Bnoon Jraang và ông luôn giữ quan hệ rất tốt với nhà vợ cũ; hẳn ông cũng nhấn mạnh rằng Srae sẽ có được một người anh và một người chị họ trong gia đình vợ khi lấy Jaang. Cuối cùng, với năng khiếu tố tụng và tài kiện cáo, ông tất dễ dàng đánh tan sự phản kháng mà vụ đồng ý của Truu có thể gây nên: vụ đồng ý này không thể được coi trọng vì không được một nghi lễ nào thừa nhận.

Ba hôm sau, Kroong-Người ngắn, Biing, Srae cùng những người trong họ Bboon Jraang ở Ndut, có Ndêh dẫn đường, đến nhà Bbôong-Mang lúc nửa đêm và trao vòng tay cầu hôn cho ông này, nhờ ông đứng làm mối. Bbôong-Phó bèn tới nhà Baap Can và ngỏ lời dạm hỏi theo đúng lệ: lời dạm hỏi cố nhiên được chấp thuận. Bbôong liền gọi các khách của ông lập tức đến mang theo các lễ vật truyền thống: một vòng cổ, một gà mái trắng và hai ding paa (ống tre khắc nung đựng măng ngâm và da trâu hun khói). Baap Can khui ché, giết một con gà để bôi máu lên trán cặp vợ chồng sắp cưới… Công việc được tiến hành nhanh và tuyệt đối kín đáo. Họ chẳng báo cho ai cả. Sáng hôm sau họ giải thích với tôi rằng cả làng đều ngủ và họ chẳng dám đánh thức ai. Tôi rất ngạc nhiên (lúc đó tôi không biết mặt trái của vấn đề), Baap Can cố làm tôi tin rằng Truu ngủ say li bì và ông đã gọi Truu nhiều lần nhưng vô ích. Tuy nhiên ta có thể dễ dàng biết rằng Truu rất tức giận, và tuy ông hoàn toàn tỉnh, nhưng ông không dự một lễ nào diễn ra ở nhà Baap Can lúc cuối buổi chiều. Quả thật Baap Can trả lại lễ vật cho họ Bboon Jraang theo truyền thống, rồi biếu “gạo báo vụ gặt” cho Ndêh. Truu ở lì trong nhà suốt ngày và chỉ xuất hiện ngoài sân lúc sẩm tối mà chẳng cần giả vờ che giấu sự bực bội.

Hôm sau nữa, ngày 8 tháng 10, Sar Luk tổ chức lễ cúng Cột (Nyiit Ndah): vào dịp này mỗi “kho thóc” đều cúng và chè chén lần lượt dưới sự chủ tọa của ba “người thiêng”; các vị đứng đầu chính quyền cùng các kuang khác mà mỗi nhà đều vồ vập đón mời, cũng dự lễ. Nhưng Kröng-Jôong nhức đầu (ốm vờ?) và cử con ghẻ là Kroong-Rốn lồi đến thay; ở nhà Bbaang-Jieng-Bụng phệ, bạn kết nghĩa của Truu, Baap Can cũng cử con trai thay Can đích thân tới cúng, vì đấy là nhà vợ cũ của ông và bây giờ là nhà của họ chàng rể tương lai. trời đã tối. Các lễ đã làm xong và Baap Can yên lặng uống rượu ở ché. Chợt Truu xuất hiện trong nhà: hình như ông ta rõ ràng đã lấy lại khí thế từ tất cả chỗ rượu nốc trong ngày lễ. Vừa vào ông đã trút cơn thịnh nộ, Baap Can cũng trả lời một cách giận dữ, thế là “hai anh em sinh từ cùng một bụng”, hai nhân vật thần thế nhất Sar Luk chửi nhau thậm tệ. Trong làng này, chỉ một người có thể đối mặt với chánh tổng: Baap Can, và chỉ một người dám đáp lại Baap Can: Truu, và tối nay, hai con người đó chửi bới nhau dữ dội. Aang-Sa mí mắt chạy tới và khóc, cô cố can cậu và cha. Cô chỉ còn biết đứng đấy mà gào khóc giữa hai kuang; Jaang chạy đến lúc cuộc cãi lộn nổ ra, khóc thút thít cạnh người chị cùng bố khác mẹ.

Tạm lắng một lúc, rồi Truu ném cho người anh một câu châm chọc điếng người. Ông này giận điên lên và gào thét vì bị xúc phạm, hai người con gái bíu lấy ông van xin ông dẹp con thịnh nộ. Cuối cùng, ông thâu tóm sự việc bằng cách hát:

Đến cán ngọn giáo,
đến thân đã ngã của một cây chết,
ta dẫn đến kết hôn…

Suốt trận cãi lộn khủng khiếp của hai anh em, của hai kuang, chẳng ai trong đám người chứng kiến dám thốt một lời. Phải mất một hồi lâu bầu không khí mới trở lại bình thường.

Sau cuộc tranh cãi ly kỳ này, mọi việc lại đâu vào đấy. Baap Can cùng gia đình vợ dẫn Jaang đến nhà bố mẹ chồng tương lai của cô ở vài ngày. Còn Truu chẳng nhắc lại công khai vấn đề hôn nhân của Srae nữa.

o0o

Làng lấy lại nhịp sống thường ngày, trừ ở nhà Baap Can là nơi diễn ra một hoạt động sôi nổi từ khi tuyển các rnôom, đặc biệt anh chàng thanh niên phải hoàn thành một khối công việc thật lớn, nhưng quả là Can, Srae và nhất là ông già Krah — người rất giỏi chạm khắc — giúp đỡ anh ta nhiều. Nhiệm vụ của anh chủ yếu là đóng bàn ghế, dựng lều rạp và trang trí buổi lễ. Trước tiên, một cái sạp đan bằng những thanh tre to được kê thêm vào cái đã có ở cuối nhà, cái thứ hai này được kê dọc bức tường mặt trước nhà, từ cửa dành cho khách đến cọc thứ hai của kho thóc. Bên ngoài, một hàng hiên (naang röng) nối dài ngưỡng cửa riêng (hàng hiên ở cửa gian khách đã được dựng trong dịp lễ Tâm Bôh của Kröng-Jôong, nay chỉ cần lợp lại phần mái). Cũng phải tìm một cái cây thật tốt mà người ta sẽ dùng dao phạt đẽo từng tấm khác nhau trên đó có vẽ các mô-típ hình học và những cảnh quen thuộc được cách điệu: hai tấm lớn nhất sẽ được đặt dọc theo hai sạp; một tấm khác sẽ được treo để làm chỗ vắt các chiếc chăn của khách, một tấm nữa, nhỏ hơn, gắn ở đòn tay phía mái trước sẽ là chỗ để các con dao phạt. Các tấm mỏng hơn được dùng để làm bàn thờ (ndrööng Yaang) treo bên dưới mái tranh ở cuối nhà, và nhất là hàng rào nghi lễ trong đó cây cột trung tâm có chạm trổ trên đỉnh được trang trí hai chiếc sừng bé tí và một cành tre dài đỡ hai lá cọ; cây cột để buộc ché này (ndah yang) là mô phỏng thu nhỏ của cây cột hiến sinh nơi người ta buộc con trâu sẽ bị đâm. Baap Can hiến hai trâu, người ta sẽ dựng hai cây cột: để làm việc đó, người ta đi tìm hai thân cây blaang (bombax[14]) thật thẳng, chạm khắc trên đỉnh cây và gắn vào đấy một nhánh tre dài ở đầu có treo một căn lều thu nhỏ (nhà của Yaang Baa, Thần Lúa) và hai bên đeo hai cánh lá cọ có gắn những mảnh gỗ nhỏ khi gió thổi thì kêu lên lanh canh. Những cây cột này, mà người ta đã chuẩn bị từ lâu trước đó sẽ được trồng cách mép mái tranh giữa hai hàng hiên khoảng một mét sát vào hàng rào vững chắc sẽ ngăn không cho các con trâu chạy quanh các cây cột. Cần nói thêm là giữa các cây cột này và hàng hiên chính, người ta còn dựng một cái sạp nghi lễ (naang rah) gồm một cái sạp hẹp được bốn chiếc cột tre lớn nâng lên cách mặt đất đến hai mét, trên các đầu cột tre được chẻ ra thành tua. Khi mọi thứ đã sẵn sàng, kể cả rất nhiều dụng cụ làm bếp, đồ đan lát có trang trí, các dụng cụ khác nhau, thì chỉ còn một việc là đi vào rừng tìm cây cột hiến sinh.

o0o

Khi khách đi đường tới gần một làng Mnông Gar nhìn thấy từ xa hai hoặc ba cột lớn có những nhánh cọ vượt lên rất cao bên trên các mái nhà, anh ta biết rằng mình sắp vào một làng của kuang, và chỉ mới gần đây thôi, hai ba cư dân của làng đã có khả năng tiến hành một lễ hiến sinh trâu lớn. Nhưng việc tìm, chặt và vận chuyển cây tre khổng lồ, vật ấn tượng nhất trong trang trí nghi lễ, là một công việc có tầm quan trọng to lớn đòi hỏi phải rất thận trọng về mặt ma thuật. Chính việc đi tìm cây tre khổng lồ (Pôong Rlaa) là việc chúng tôi tiến hành ngày 22 tháng 10 năm 1948.

Người môi giới (ndraany) của Baap Can là Bbôong-Mang-Phó, kẻ hướng dẫn và sắp đặt lễ Tâm Bôh, sáng nay mặc chiếc áo đỏ của người đứng đầu chính quyền và, để vẻ thanh lịch của mình được hoàn hảo đã mang một con dao phạt nhỏ có mũi cong.

Chúng tôi tập hợp tại nhà Baap Can. Lúc lên đường, trước khi bước qua ngưỡng cửa, Bbôong-Phó vừa tung ra ngoài những nắm tro lấy ở bếp vừa đọc:

Vì ta, hoẵng ở cánh đồng chớ kêu;
vì ta, cỏ pruh ở cánh đồng chớ bò lan,
ta sợ điều cấm,
xin các điềm gở tan ra như muối,
xin chúng mất đi như tro.

Vì nếu nghe hoẵng kêu trên đường đi hoặc nếu gặp một ngọn cỏ pruh mà cuống có những chỗ phình ra giống như sừng thì phải quay về và ở lại trong làng một lúc trước khi lại ra đi về hướng khác. Khi đã thực hiện biện pháp đề phòng này (ném tro), chúng tôi có thể đi mà chẳng sợ gì. Bbôong-Mang dẫn đầu và, chỉ trừ Baap Can cầm một thanh gươm và một đứa bé — Tôong-Nói lắp, con trai Yôong-Điên — mang một cái gùi, còn thì mỗi người đều có dao phạt: người phục vụ lễ, Can và hai anh rể, Kroong-Rốn lồi và Srae. Kröng-Nói lắp đi cuối cùng, và ngay lúc khởi hành đã thổi một điệu nhạc bằng chiếc kèn kêu vang; nó khiến đoàn chúng tôi có một không khí hội hè và thu hút lòng nhân đức của các Thần: vì cần phải làm như vậy theo lời dạy được truyền lại “từ tổ tiên”.

Vừa bước lên đường mòn vào miir, Bbôong-Phó đã ngắt một ngọn rkôong (Euphorbiacées?), ông khua khua nhánh cây phía trước mặt ở tầm ngang đầu như xua đuổi những con ruồi vô hình, ông nhổ nước bọt bảy lần vào đó rồi đến lần thứ tám, xin lá ngăn không cho hoẵng kêu và gạt cỏ pruh có chỗ phình khỏi đường đi của chúng tôi.

Năm phút sau, lúc chín rưỡi, chúng tôi vượt một nhóm dân Đồng Nai Thượng đang đi tới đồn Lac, lúc họ nghỉ chân bên bờ suối Daak Dieng Krae. Một lát sau, chúng tôi gặp vợ Baap Can, con gái ông, cô rnôom và người chị của cô đi suốt lúa ở rẫy; chúng tôi đi cùng họ cho đến miir thì họ dừng lại ở đấy. Ra khỏi rẫy, chúng tôi theo dọc hàng rào quây rẫy trong vài phút và, sau khi tiếp tục tiến về phía đông bằng con đường nhỏ rất đẹp này, vào quãng mười giờ chúng tôi rời con đường đó để theo một lối đi khác, nhỏ hơn và về hướng chính nam.

Chẳng mấy chốc chúng tôi đến một khoảnh đất đẹp nhô ra từ rừng rậm: đu đủ cùng mấy khóm chuối vây quanh một túp lều tranh bỏ hoang, nơi ở trước đây của một người hủi bị cách ly khỏi làng, nay đã chết. Chừng nào còn khỏe, người hủi vẫn sống trong làng, nhưng đến khi căn bệnh kinh khủng làm mặt họ biến dạng và khiến họ tàn phế, nguy cơ lây nhiễm trở thành rất lớn thì người ta cách ly kẻ khốn khổ trong một túp lều xa cộng đồng. Vợ hoặc con gái anh ta đem cơm cho người bệnh và săn sóc anh ta. Thường họ tận tụy đến mức ở chung với anh ta tại nơi cách ly. Như trường hợp người này.

Túp nhà tranh của người hủi được dựng bên bờ một con suối lớn. Chúng tôi lội qua suối, nhưng khi leo lên bờ bên kia thì thấy không có lối đi: phải dùng dao phạt mở một lối trong đám sậy cao tieng kau (Arundo madagascascarensis Kunth) trải dài tới chân quả đồi mọc đầy tre và cây nhỏ. Trước tiên Bbôong-Mang mở đường, nhưng ông ta chóng nản và nhường cho rnôom. Trong khu đất ẩm ướt và khuất gió này, vắt hoàn toàn làm chủ và từng đàn dày đặc bâu vào cắn chân những kẻ len lỏi tới đây. Lúc chúng tôi bắt đầu lên dốc, Bbôong rời chúng tôi mở lối đi riêng và lên đỉnh dốc trước chúng tôi nhiều; đúng là Kröng-Nói lắp đã vạch một lối gần như thẳng băng đâm lên một cái dốc rất đứng và đã sục sạo trong một hang lửng nhưng chẳng thấy gì.

Cuối cùng chúng tôi tới một khóm tre khổng lồ được nhắm từ xa. Lập tức diễn ra một cuộc bàn bạc giữa Bbôong và Baap Can mà những tiếng ú ớ của Kröng-Nói lắp khiến mọi người ngơ ngác cắt đứt.

Rốt cuộc chính những gợi ý của ông này được tán thành: mọi người sẽ đẵn cây rlaa lớn và thẳng nhất, khốn thay lại bị những cây khác vây quanh; các cây ở phía ngoài khóm thì lại cong.

Cậu bé treo lên cành cây chiếc gùi nhỏ nó vẫn mang theo. Baap Can lấy từ gùi ra một cái hộp nan trang trí hình triện đựng đầy tấm gạo hồ nghệ, ông bốc một nắm rồi tung lên khóm rlaa, Bbôong-Mang làm theo ngay. Hai người khấn:

Ơi Cây Thần,
ơi Cây Gạo Tổ tiên,
và mày, ơi Dây Leo;
tao dâng mày đây, ơi cây rlaa lớn.
Tao đã tuyển một rnôom để hầu mày,
ơi mày, cây rlaa gốc.
Rượu đã ở trong ché nên tao gọi mày.
Tao ăn thịt để hầu mày,
tao uống rượu để hầu mày,
tao giết hai trâu,
hai trâu đực để dâng mày.
Tao gieo hạt gạo hồ nghệ,
Rlaa cong, đứng thẳng lên
dlei cong, đứng thẳng lên,
cho tao được sung sướng.
Tao sẽ hầu mày ngày maỉ, ngày kia;
tao sẽ chỉ hầu mày.

Baap Can lấy từ gùi ra một gói hèm rượu bọc trong lá. Ong đưa cho Bbôong-Mang bôi vào nhiều gốc rlaa, và chính Baap Can cũng bôi vào gốc cây rlaa sẽ đẵn:

Tao cảm tạ Cây Thần, Cây Gạo Tổ tiên;
chớ nói với tao một cách tức giận,
đừng đè bẹp tao bằng thịnh nộ.
Tao đã mời mày một con gà
và một ché rượu;
một con gà mà tao sẽ hứng máu ở làng đằng kia.

Đến lượt Bbôong-Mang lấy từ gùi ra một chiếc gùi nữa nhỏ hơn và trang trí hoa văn đen: gùi này đựng cơm nếp, ông chia cơm cho người hầu lễ, cho Can, cho cậu bé, cho hai con rể của chủ nhà và cho tôi; chỉ có Baap Can không lấy. Rồi ông làm phép lấy cơm nếp bôi vào thân cây rlaa sẽ chặt:

Tao hầu mày bằng cơm này,
ơi cây của các Thần,
ơi Cây Gạo của đồng bằng,
tao hầu mày, ơi Rlaa.
Tao dựng cột;
tao ăn thịt, tao cũng gọi mày;
tao uống rượu, tao cũng gọi mày.
Tao ăn thịt ở mỗi lễ Rơm;
tao ăn dê ở mỗi nơi làng vừa bỏ;
tao cắt ống tre ở mỗi nơi làng mới dựng lại.
Ôi rlaa , tao hầu mày;
chớ nói với tao một cách tức giận
đừng đè bẹp tao bằng thịnh nộ

Cậu rnôom chặt bằng dao phạt những chiếc gai lớn tua tủa quanh gốc các cây tre khổng lồ, như thế cậu mới có thể tới được cây rlaa đã chọn đến lượt cậu phải tỉa cành. Trong lúc đó mọi người khác trong đoàn đều nghỉ ngơi hút thuốc: chỉ mình Srae lúi húi nhóm lửa bằng bật lửa, vì người ta không thể đem vào rừng một nùi rơm như thường làm khi đi rẫy.

Để giải thích việc này, Kroong-Rốn lồi hát cho tôi nghe:

Ta cọ gỗ đánh lửa bằng sợi lạt song,
ta gọt cho mảnh sợi lạt song,
vậy thì hãy dỏng tai nghe lời nói
vì ta sắp lang thang trong rừng.

Vài người ăn cơm nếp để giết thời giờ; còn Bbôong-Phó thì đi hái những bông hoa chuối dại màu đỏ.

Lúc Kröng-Nói lắp tỉa cành xong, Can chặt gốc rlaa; cây không đổ, vì vướng những cành ngắn đầy lá đan xen nhau trên ngọn cả khóm tre. Kroong-Rốn lồi đến giúp Can nắm lấy đằng gốc cây rlaa mà kéo. Khi cây tre khổng lồ đã ngã dài dưới đất thì bốn chàng trai trẻ chặt cành ở ngọn cây, rồi một người dùng một que tre dlei làm đơn vị (tức một mét bảy nhăm phân) để đo chiều dài của cây; kết quả tính ra mét là: mười tám mét rưỡi. Trước hết mọi người cho cây rlaa trượt thẳng xuống dốc bằng lối đi đã được chàng nói lắp phát quang lúc lên. Đến chân đồi, Srae và Can vác cây cột đâm trâu sắp được dựng lên vai và do thân cây lớn cứ rập rình nên họ đi như nhảy nhót. Tới bờ suối, phải vô cùng thận trọng mới tránh được cho cây tre khổng lồ không bị va đập ở phần giữa thân. Sau đấy, hai anh em rể tiếp tục vác cây tre về đến làng.

Lúc đi đường, Kröng-Nói lắp cắt hai buồng chuối lớn để dùng “trao đổi thức ăn”. Khi gần đến Sar Luk, chúng tôi gặp Nyaang làng Nyôong Brah đến gọi Sieng-Aang vì một trong những con trâu của anh ta mua để làm lễ Bôi máu cho Lúa bị nghẹt thở. Gần làng, một con hổ săn mồi kêu những tiếng “pep, pep” rất gần chúng tôi về bên phải; Bbôong bảo tôi rằng không thể tới chỗ đó xem được: rừng rậm ở chỗ đó dày đặc, và chúng tôi không thể đến gần con thú dữ mà không đánh động nó.

Tại Sar Luk, cây rlaa chỉ được để trong sân. Ai về nhà nấy mà chẳng cần chờ Baap Can, Kroong-Rốn lồi và cậu rnôom đã theo kịp chúng tôi.

o0o

Đầu buổi chiều (khoảng hai rưỡi), mọi người làm vệ sinh tại nhà Baap Can. Người hầu lễ trèo lên đổ các gùi thóc vào kho. Trong gian khách bên cạnh, Kröng-Jôong đúc vòng cổ chân cho con gái, vì từ lúc Sieng-Aang làng Nyôong Brah, thợ đúc tài giỏi, tới thăm Sar Luk mới rồi, tất cả các cô gái trong làng đều đã mê tít loại trang sức này; nhưng vì các cô chưa quen, nên bị đau ở mắt cá và phải dùng vòng đệm bằng lá để bảo vệ mắt cá.

Hai ché rượu được buộc vào tấm chắn bên trong, ché lớn nhất buộc ở cọc giữa có chạm trổ. Các ché đã được mở nắp và đổ đầy nước. Dưới chân ché lớn, người ta đặt một chiếc gùi nhỏ trang trí hình triện, đầy gạo đến ba phần tư. Một quả trứng được luộc trên bếp.

Baap Can và Bbôong-Phó ngồi xổm trước chiếc ché nhỡ. Một con gà và một cái bát Mnông đầy hèm rượu được đem tới để ở chân ché. Chủ nhà vừa đưa con gà và chiếc cần rượu cho người môi giới, vừa hôn tay ông ta. Người môi giới đáp lễ, rồi vừa cầm gut vào ché vừa khấn:

Rượu một ché, một gà, một lợn, tao cúng mày,
ôi tre Ngör kép, tao cúng mày,
ôi tre Ngkaar gấp ba, tao cúng mày, ôi tre dlei bị gió thổi cong,
ôi tre rlaa của thung lũng Daak Kroong, tao cúng mày.
Tao làm như Cậu tao, em Mẹ tao;
tao làm như Bác tao, anh Mẹ tao;
tao làm như các Bà tổ tao;
tao làm như Tổ tiên tao.
Nếu mai kia tao ăn thịt, mong rằng sau này tao lại được ăn thịt;
nếu mai kia tao uống rượu ở ché, mong rằng sau này tao lại được uống ở ché…

Bbôong cắt tiết gà vào hèm rượu đựng trong cái bát Mnông trong khi Baap Can tiếp tục khấn.

Mọi người gọi Baap Can đang ở trong gian khách bên cạnh và đến tìm Bbaang-Hươu, em cùng mẹ khác cha của Baap Can và là “người thiêng” của Phii Ko’. Bốn người ra khỏi nhà và đến ngồi xổm dọc cây rlaa, tất cả cùng một bên và quay lưng lại nhà Baap Can. Bbôong đưa cho họ bát hèm pha máu gà, mỗi người bốc một nhúm và bôi lên cây cột đâm trâu sắp dựng trong khi khấn khứa xin cây tre khổng lồ khoan dung giống như những lời khấn trước lúc đẵn cây. Để cho mọi nguời khấn cây rlaa, Bbôong đến bôi máu gà và hèm rượu lên các cọc đâm trâu, tấm chắn và cái thớt cúng, các vòng cổ trâu, những cọc lớn đỡ đống củi, chiếc cọc ché có chạm trổ, giá để chăn, các ché, cái trống, các cồng chiêng… Cứ bôi vào mỗi vật, ông lại nói rằng lễ cúng và cuộc chè chén đều dành cho nó.

Baap Can và Kröng-Jôong tới chỗ Bbôong-Mang và cả ba người đến ngồi xổm trước ché lớn. Baap Can đua cho mỗi người giúp việc một cần rượu, và ba người hôn tay nhau. Rồi người môi giới bốc một chút hèm rượu có máu, bôi lên chỗ gạo trắng đựng trong chiếc gùi nhỏ có trang trí. Hai người kia bắt chước làm theo. Đấy là “bôi máu vào gạo trắng để chia cho các làng” (lêer phei pa’phei bboon):

Tao cho ngày phía sau,
tao trồng ngày phía trước,
xin cho cái nia nhọn không rách,
xin cho cái cối mẻ không thủng,
xin cho con trai con gái đừng làm đổ gạo,
Hãy ăn thịt thật no,
hãy uống rượu thật nhiều…
Trong làng ta chúng tao dắt tay chúng mày;
trong rừng ta chúng tao cho chúng mày gạo.

Trong khi khấn, Kröng-Jôong và Bbôong-Mang cắm cần rượu vào ché và chú trọng vẩy trước vài giọt rượu trong ché xuống đất và đưa đầu cần luớt qua mặt rượu trước khi cắm. Rồi Bbôong cầm bát hèm rượu và máu đứng lên đi ra phía cửa riêng. Ông quay lưng về cửa để đứng đối diện với cây cột cuối của kho thóc mà ông bôi máu trong khi ê a một câu khấn. Đấy là “lời mời gọi các Thần ở bụng Thóc” (khual Yaang ndtil Baa). Thực ra, ông lần luợt cầu tất cả các Thuợng Thần:

Ơi Thần Đất, ơi Thần Nền,
ơi Thần Bốn bên,
ơi Thần các mùa nảy lộc,
ơi Thần các mùa ra lá,
ơi Thần Chỉ
ơi Thần Xa quay, ơi Thần Đồng bằng, ơi Thần Thung lũng,
Nơi lấy nước của làng, tao gọi cả mày;
Cỏ tranh, tao gọi cả mày;
Ao trâu đầm, tao gọi cả mày.
……
Ăn một con lợn, tao cúng mày cái đùi,
ăn một con trâu, tao cúng mày một vai;
ăn một con gà, tao cúng mày cái ngực;
ăn một con dê, tao cắt cổ nó cho mày, ơi Thần.
……
gõ chiêng, tránh không để nó vỡ;
dùng nồi, tránh không để nó nứt;
bắn nỏ, tránh đừng để nó đứt dây;
dẫn một người em, dẫn một người anh,
tránh đừng để chúng nó đau, tránh đừng để chúng nó ốm mà trở về nhà
……

Lời khấn rất dài, kể ra một loạt lộn xộn các lời cầu xin và những lời thơ kể ra các Chốn Thần linh mỗi cái lại kể rõ vị trí của nó.

Trong khi người môi giới của mình đi về phía Bụng của Thóc, Baap Can bước lên chỗ ván ngăn để đặt lên chiếc bàn thờ treo ở dưới mái tranh cuối nhà một cái bát đầy rượu và một cái khác đầy gạo trên ấy có để một quả trứng luộc và một quả chuối. Ông khấn:

… các Thần dạy bảo,
các Thần trông nhìn,
các Thần lắng nghe.
Đi tìm con trâu ta phải tìm được con đực lớn;
đi tìm cái ché, ta phải tìm được một chiếc màu đen;
làm một mẩu đất, ta phải được trăm gùi thóc
……

Cuối cùng, mọi người bắt đầu uống cả hai ché cùng một lúc, theo một thứ tự rất “hành chính”: tôi uống ở ché thứ nhất, Truu ở ché thứ hai. Rồi tôi nhường chỗ cho Kröng-Jôong, còn chánh tổng nhường cho phó tổng. Bốn giờ kém mười lăm, cuối cùng gia đình Baap Can có thể ăn bữa trưa. Như thường lệ, gia đình này chia làm hai nhóm: một bên là Can, vợ Can và cậu rnôom; bên kia là Aang-người dài và các con, chồng chưa cưới của Jaang, ông già Krah và cô rnôom. Hôm nay Baap Can không muốn ăn. Họ chia cho những người có mặt con gà cúng nướng bằng than.

Trong khi uống, mọi người bàn chuyện này chuyện nọ. Còn Baap Can thì vẫn bận lập danh sách những người ông phải mời. Ngồi trước mặt người môi giới và Bbaang-Hươu, anh vợ ông, Baap Can tính từng khoản những món “nợ thịt” (nool poec) ông phải trả. Ông bẻ một cái que và đặt một mẩu trước mặt: mẩu ấy là cái đùi nhận của Sieng-Aang (làng Nyôong Brah) lúc vị này “uống” mừng Đất; ông đặt cạnh mẩu ấy một mẩu que khác: đấy là miếng vai mà Wan-Yôong (làng Paang Pê’ Nâm) biếu trong một lễ đâm trâu khác… Đấy là một vấn đề Baap Can luôn phải nghĩ tới trong thời gian gần đây. Vì phải trả lại đủ tất cả những khoản biếu thịt này, nên người ta tận dụng ngay dịp lễ đâm trâu đầu tiên của mình để thanh toán các món nợ đó, không được trút gánh nặng lên con cái.

Rồi ông già trao chiếc gùi nhỏ cho người môi giới đi đến tất cả các gia đình trong làng chia cho mỗi nhà một nắm gạo báo tin ngày tháng làm lễ. Trong lúc đó, Baap Can cắt những mẩu dây dài từ mười lăm đến hai mươi phân. Ông thắt vào mỗi mẩu ba nút cách đều nhau: mỗi nút tượng trưng cho một ngày. Ông “thắt nút kết nối các ngày lại với nhau” (kuat rsei nang). Ông phân phát các dây đó cho những người mà ông giao nhiệm vụ mang đến cho nhà mỗi người khách mời ở xa một ít gạo vừa được bôi máu. Thí dụ, ngày mai Bbaang-Hươu sẽ đi Bboon Jaa và Paang Pê’ Nâm; Kroong-Sraang và Wan-Jôong đi Laac Döng và Bboon Khaang; Can và Srae sẽ đi Ndut Sar và Sar Lang bằng ngựa ngay tối nay; cuối cùng Baap Can sẽ đích thân mang gạo mời tới Nyôong Brah sáng mai.

Trong tất cả gia tộc Rjee, đàn bà và thanh niên đều bận cắt thành miếng chỗ thịt trâu mà Sieng-Aang làng Nyôong Brah đã đem tới lúc cuối buổi chiều: Con trâu dùng để cúng các Thần nhưng nó đã bị nghẹt thở trước đó trong rừng nên Sieng-Aang phải xẻ thịt nó.

o0o

Gần bảy giờ tối thì đến lượt Kröng-Jôong mở nắp ghè rượu của ông: đấy là ghè rượu ông đãi Baap Can, người láng giềng và là anh vợ, “rượu đáp lại gạo mời” (rnööm boom phei). Kröng đã lấy ra trước một bát trong chỗ rượu này và đặt lên tấm ván có dãy ché lớn ở trên; rồi ông ngồi xổm trước bát rượu và, nhìn bức tường cuối, ông khấn những câu giống như Baap Can đã khấn lúc nãy trước bàn thờ. Sau đấy ông đến gặp Baap Can đang ngồi dưới chân chiếc ché đã mở, gần đó người ta đặt một cái hộp đan nhỏ có trang trí đựng gạo mời. Kröng đưa cho anh vợ chiếc cần rượu và một nhúm hèm rượu. Hai người hôn tay nhau. Baap Can cắm gut vào ché rượu. Kröng bôi hèm rượu vào gạo trong hộp, còn Baap Can chỉ bôi xuống đất. Trong khi làm loạt động tác nghi lễ này, hai người khấn:

Ơi Rượu mời của các vị Quyền thế,
hôm nay tao cúng rượu bôi một ché; đến uống với tao,
đến ăn với tao.
……

Rồi mọi người cùng uống.

o0o

Nửa giờ sau, vẫn một lễ như vậy được tổ chức tại nhà Bbôong-Mang. Đến lượt ông này đáp lại rượu mời của Baap Can tuy ông là người môi giới của Baap Can.

Gần chín giờ thì Can và Srae xuất hiện, thở hổn hển và rõ ràng đang bị xúc động mạnh: họ không còn kịp đưa ngựa vào chuồng, mà giao việc đó cho những người ra đón họ. Qua những tiếng om sòm gọi đưa đuốc và qua mấy câu trao đổi, tôi hiểu rằng hai người vừa bị một con hổ tấn công.

Hai người đã bắt đầu đi một vòng Sar Lang. Như thường lệ, ở đấy người ta đã đáp lại gạo mời của họ bằng một ché rượu. Sau khi ở lại một lúc vì e từ biệt chủ nhà ngay thì bất tiện, họ phi một mạch hai ba cây số từ Sar Lang đến Ndut Sar. Ở đấy mọi người cũng mở một ché rượu mừng họ. Nhưng cũng chẳng nên lần lữa. Chẳng phải họ sợ gặp rủi ro: Can được trang bị rất tốt, thật vậy, Truu đã giao cho anh ta khẩu Lebel cũ lắp sẵn hai viên đạn. Nhưng khi mượn ngựa của chánh tổng và phó tổng, họ đã hứa trở về Sar Luk ngay tối hôm đó. Vậy chính là do tin ở sức mình và ở lòng dũng cảm càng được tăng thêm do tất cả chỗ rượu đã nốc, họ bất chấp cả đêm tối.

Ndut thông với đường mòn bằng một đường nối khá rộng. Họ chưa đi được một trăm mét thì chọt con ngựa của Can (chạy trước) lồng lên, còn ngựa của Srae thì lao như tên bắn. Can đã biết ngay là có chuyện gì rồi, anh bèn tụt xuống ngựa trong khi vẫn kẹp cương vào cánh tay và nắm chắc súng. Thân hình to tướng của một con hổ chui ra khỏi bụi cây. Can lên đạn, bấm cò… Chẳng thấy nổ gì cả. Con mãnh thú từ từ tiến tới. Chàng trai mở khóa nòng và thử bắn phát thứ hai… cũng chẳng có kết quả. Hai viên đạn đã quá cũ nên không nổ.

Con hổ nhảy lên mông ngựa, con ngựa chồm sang bên. Can nắm nòng súng lấy hết sức nện vào mõm con mãnh thú, một cái, hai cái. Con vật gầm lên đau đớn và chạy mất. Chàng trai nhảy lên ngựa và phi đến chỗ người đồng hành ở xa hơn một chút. Họ phóng luôn một mạch đến Sar Luk. Họ đã thoát khỏi nguy hiểm, chỉ bị một vết cào vào mông con ngựa do Can cưỡi.

Ngày 23 tháng 10

Đến lượt Truu đãi rượu đáp lại gạo mời mà người anh gửi tới. Trong lúc chúng tôi uống ở ché nhỏ không cổ thì một phu trạm đúc vòng chân cho con gái ông.

Có một sự việc xảy ra lúc chín giờ mười lăm: một con hươu cái hoảng sợ chạy qua cuối làng cùng với đàn con. Tôi giết được nó trong khi nó tìm cách bơi qua sông. Thế là có thịt cho làng.

Srae tắm ở sông cho hai con trâu sẽ được hiến jôok. Krah và Kröng-Nói lắp trang trí cây tre khổng lồ. Còn Dloong-Đen, người hầu lễ, thì ở chỗ lấy nước với con gái chánh tổng; hai cô gái gội đầu cho nhau bằng nước vo gạo, thứ nước gội đầu của người Mnông.

Baap Can đích thân đi mời ông giáo. Lúc trở về từ trường học là nơi tất nhiên người ta đã đáp lại lời mời của ông bằng một ché rượu, ông già nghĩ đến chuyện phải xóa đi ảnh hưởng không hay của việc con hổ tấn công. Ông thấy không thể chỉ có việc trừ tà là đã đủ, ông muốn trả thù con mãnh thú bằng một lời nguyền rủa mạnh mẽ hơn. Một mặt, hai việc này đòi hỏi phải có một con gà, một ché rượu, một yang dâm không đựng gì, những vật giả làm hai chiếc chiêng phẳng (hai cái đĩa đẽo bằng vỏ quả bầu), một đôi ngà voi và một chiếc sừng tê giác (làm cỡ thu nhỏ, bằng gỗ dài hai ba phân), những mẩu than; mặt khác, phải có một cái cán dao phạt cũ không lưỡi và một lóng tre đã dùng để nấu rau rừng, cái nồi tự nhiên này phải chứa đầy tro. Ché rượu được buộc ở tấm ngăn nhỏ bên trong. Can và Srae đến ngồi xổm trước ché. Baap Can đứng trước mặt hai chàng trai, đưa tám lần qua đầu họ các vật làm giả và ống tro mà ông đã bỏ cái cán dao không lưỡi vào đó. Cứ mỗi lần ông lại cao giọng đếm và, sau khi kể những đồ cúng, ông nói:

… Tao nộp phạt vụ kiện này;
tao trả tiền chuộc cho các Thần:
tao nhường những chiếc chiêng phắng này,
tao cho những cái bát bằng đồng này.
Mong cho tao vẫn sống…

Rồi, đi trước ông là Bbaang-Hươu cầm một con dao phạt, Baap Can mang các đồ lễ giả và rác rưởi của lời nguyền rủa đến chỗ lối đi và đường mòn gặp nhau, ông vừa đặt tất cả xuống đất, vừa nhổ lên những mẩu than-môi giới, ông lại kể các đồ cúng và cầu khấn giống như lúc nãy. Lúc đứng lên, ông lại cầm ống tre đựng tro và cán dao không lưỡi rồi vừa quẳng vào rừng vừa la:

Mong cho mày vỡ, mong cho mày mục;
mong những con dao bầu của kẻ khác đâm thủng mày;
gặp dao phạt, mong nó chém mày;
gặp ngọn giáo, mong nó đâm mày;
gặp khẩu súng của Yoo, nó bắn chết mày.
Đấy là lời tao nguyền rủa.
Vì sao mày giận ánh sáng?
Vì sao mày tàn ác với hồn chúng tao?
Vì sao mày thưa kiện chúng tao?
……
Tao gửi cho mày cái ống tre để đun nấu này.
Tao ném cho mày đám tro này.
Tao cho mày cái cán dao không lưỡi này.
Mong cho mày vỡ, mong người ta giết mày, của kia ạ

Hai người vừa trở về làng vừa nói:

Trở về nhà mày đi,
về làng mày đi,
về rừng của mày đi, về dòng suối của mày đi.
……

Trở lại bên chân ché, Baap Can cắt đứt mào con gà và đưa nó tám lần lên trán Srae và Can đang cầm cần rượu. Ông bắt đầu khấn thì con trai ông cắm gut vào ché rượu. Rồi ông gí tám lần vào trán hai kẻ gặp nạn một lưỡi dao phạt mà ông đã nhổ vào đó. Cuối cùng, ông quay tám lần trên đầu họ chiếc yang dâm trống rỗng và sau khi đặt nó xuống, ông nhúng các ngón tay vào rượu rồi lần lượt đưa các ngón đó lên ché và lên trán hai chàng trai. Trong khi làm những động tác nghi lễ này, ông kể những thứ ông cúng trừ tà và cầu:

… Mong cho thân thể chúng tao khỏe khoắn,
mong sao chúng tao ngủ ngon,
mong sao chúng tao ngáy khỏe.
Mong lạt không đứt,
mong dây không đứt,
mong diều không xoắn.
……

Ông phó tổng uống trước tiên, tiếp theo là Bbaang-Hươu. Tôi mừng xiết bao khi một lần họ không đưa cần rượu cho tôi, vì họ định thấy tôi lặp lại “chiến công” sáng nay không phải chỉ đối với một con vật có hại cho mùa màng như con Hươu, mà còn đối với con vật tấn công gia súc và thậm chí cả con người, con vật mà họ chỉ một cách sợ sệt bằng cách giơ một bàn tay co lại như cái chân có móng vuốt… Nhiều lần, điều mong ước này đã được nêu lên trong lúc nguyền rủa.

Trong lúc chúng tôi uống thì hai người Cil Bboon Jaa mang đến cho Baap Can một chiếc sơ-mi kiểu Âu và hai chai rượu trắng của người Việt mua ở chợ Đà Lạt, những cái mà vị Quyền thế của chúng ta đặt mua để dùng cho ngày lễ của mình.

Cuối cùng vào khoảng sáu giờ kém muôi lăm, Bbaang-Hươu và Baap Can quyết định mang gạo mời đi biếu, Bbaang-Hươu thì tới các làng thuộc Đồng Nai Thượng, còn Baap Can thì đến Nyôong Brah. Chỉ Bbaang-Hươu là đi thật, vì nửa giờ sau khi từ giã chúng tôi, Baap Can lại xuất hiện. Ông đã quay lại khi thấy trời sắp tối, chắc ông vẫn bàng hoàng vì biến cố hôm qua và cũng do sợ những lời nguyền rủa của chính mình có thể bị Kẻ Kia coi như một lời thách thức.

Quãng chập tối, jôok của Kröng-Jôong, lý tưởng Sar Lang, đến nhà ông ta. Ông đã làm lễ Trao đổi Hiến sinh với vị này hồi tháng 9 vừa rồi. Choong-Yôong tới báo với ông là vụ gặt của mình đã bắt đầu, thế là Kröng mở một ché rượu để hai ông cùng uống mừng. Một giờ sau, “người thiêng trong làng” mở ché thứ hai, lần này để mời những người từ Nyôong Brah tới ngủ đêm tại nhà ông.

Ngày 24 tháng 10

Ngay từ năm rưỡi sáng, tiếng trống và chiêng đã vang lên tại nhà Baap Can: người ta đánh thức các Thần. Người ta đánh động các Thần để các vị sẵn sàng cho cuộc lễ sắp tiến hành.

Krah và Kröng-Nói lắp hoàn thành việc trang trí các cột đâm trâu: trong khi cậu rnôom khắc ở đỉnh mỗi cây gạo một hình người ngồi xổm được cách điệu hóa cao độ, thì người nô lệ già đẽo ở các bản gỗ hai đôi “cánh ong” bên trên các hình chạm khắc này: mỗi đôi gồm hai bản gỗ lốm đốm hình nửa vòng tròn lắp trên một thanh ngang mỏng. Chàng nói lắp sẽ bổ sung phần đầu này của đồ trang trí bằng cách chạm bằng gỗ mềm bốn con chim cu gáy to bằng thật, ngày mai sẽ được gắn lên các cánh ong.

Cuối cùng vào khoảng mười rưỡi, Baap Can lên đường, ông thực hiện các biện pháp đề phòng cần thiết. Tức là trước khi đi khỏi nhà, ông tung ra ngoài nhiều nắm tro:

Tao gieo tro để nó không kêu,
để cỏ pruh trong cánh đồng không gãy,
để gốc trong cánh đồng không đổ,
để các cây rhôong và ra’a không chắn đường chúng tao.
Tao đích thân đi
báo ánh sáng đằng sau,
trồng tin báo ánh sáng đằng rước
Mong sao người ta kéo thiếc ra khỏi tai.

Buổi chiều, một phòng cắt tóc thực sự đuợc lập giữa trời trên vách đá, cách chỗ Kröng-Nói lắp đang chạm hình chim cu gáy vài mét: cậu Chaar, đột nhiên đuợc cử làm thợ cắt tóc tài giỏi, bắt đầu hót tóc “kiểu Pháp” cho nhiều thanh niên đang chờ.

Buổi tối, Bbaang-Chột đãi một rnööm đáp lại gạo mời lần này cho hai người làm lễ Tâm Bôh, một cho Baap Can do con trưởng thay mặt, nhưng trước hết là cho Ndêh do phái viên của ông ta là Taang-Nhà binh (làng Ndut Lieng Krak) đại diện. Vợ viên cựu chánh tổng và vợ chàng chột là “chị em”, nhưng lý do chính để ông này, tuy ở làng Baap Can, được jôok của Baap Can mời là vì Ndêh đã gán em trai là Nyaang làm rnôom. Dầu căn nhà tồi tàn nhưng người đến vẫn đông và không khí rất vui. Bbaang-Chột không giấu được tự hào trước lời mời thật đặc biệt này. Anh lính bản xứ cũ, một thanh niên khoác lác, kể cho chúng tôi nghe các chiến công của mình, nhất là tả chuyến đi biển bốn ngày trên một tàu “chiến”. Điều khiến anh ta ngạc nhiên nhất trong chuyến vượt biển đó là những con cá anh đã gặp, “có những con to quá chừng, một số con to bằng cả con trâu mộng”. Nhiều tiếng ồn ào thán phục. “Những con cá đó thậm chí còn có sừng như trâu”. Lát sau, anh bảo chúng tôi rằng mình đã bị ốm, rằng anh không thể nhúc nhích khỏi giường và đã nôn mửa liên tục, nhưng, anh nói thêm, khi đã trở về đất liền thì bệnh tiêu tán hoàn toàn.

Trời mưa. Tại nhà Baap Can, người ta đánh chiêng phảng. Nhưng Kröng-Nói lắp thích căn nhà của anh chột hơn vì ở đấy nếu không có âm nhạc thì lại có rượu. Và mặc dầu nói năng khó khăn, anh vẫn thật sự thành công như mọi khi nhờ tài bắt chước bằng điệu bộ rất giỏi.

Ngày 25 tháng 10

Khách mời của Baap Can phải đến trong ngày hôm nay; ngay từ bảy giờ sáng, người môi giới của ông là Bbôong-Phó đã tiến hành làm phép bảo vệ cho ngôi nhà của kuang là nơi nhiều người khách lạ sắp đến tụ họp. Bbôong làm một mình, cầm một cái cuốc, ông đào ở cửa chính một cái hố dài theo chiều ngưỡng cửa. Ông chôn ở đấy một cái kìm, những vỏ sò nhỏ gọi là kiep mêem, củ của những cây thần (cây Mát và một loại cây gọi là Rlööp) cùng những mảnh nồi vỡ. Trong khi làm, ông khấn:

ơi mày, kìm, hãy khóa miệng bọn giàu có, bọn quyền thế, bọn nô lệ và bọn caak;
ơi mày, vỏ sò kiep mêem , hãy bịt miệng bọn giàu có, bọn quyền thế, bọn nô lệ và bọn caak;
đấy là điều tao ra lệnh cho mày, ơi kiep mêem.
ơi cây Mát thần, hãy giữ cho chúng tao thân thể khỏe khoắn, cho tao giấc ngủ say.
ơi cây Rlööp thần, hãy đánh và cắn xé, gày đi một cách xảo trá.
Dính như keo, ơi cơm nếp.
Tao ra lệnh cho chúng mày giám sát tất cả những người lạ, tất cả mọi vật, hai mươi, ba mươi;
tao ra lệnh cho chúng mày giám sát tất cả những gì từ Ndut Lieng Krak tới;
tao ra lệnh cho chúng mày giám sát cả làng đằng kia.

Rồi ông cắt thành từng miếng nhỏ phần còn lại của cây Mát thần và đặt vào một chiếc sừng trâu ông treo trên tường gần cửa ra vào.

Việc bảo vệ ngưỡng cửa được bổ sung bằng việc bảo vệ chính cái cửa: người ta đóng vào hai bên cửa hai thanh củi dài không còn chút vết vỏ cây nào. Người ta cài thêm vào mỗi thanh củi một que cạo điếu đã được chọc vào cái điếu đồng cao rất dày và được cắm vào một quả ót rất chín mà người ta đẩy lên tận chỗ đóng cao thuốc. Các que này là để dọa các phù thủy ăn hồn (caak) muốn bước qua ngưỡng cửa, khi vị cay của ớt và vị đắng của cao điếu không xua đuổi được chúng.

“Này phù thủy, chớ bao giờ đến đây. Tao đã bôi cứt thuốc lào, tao đã bôi ớt. Nhìn xem thanh củi chẻ này, nếu mày đến thì tao cầm nó nện mày… Chớ vào nhà tao, vào kho thóc của tao. Mong sao tao ăn uống ngon lành.”

Cơn mưa tối qua đã làm trôi sạch những mảng màu lớn trên các thanh tre lớn dùng để trang trí cây cột khổng lồ. Vậy là phải sơn lại. Người ta lại chế sơn đen bằng than nghiền nhỏ hòa với nước, và làm sơn đỏ bằng vỏ cây tii (careya sphoerica).

Mọi việc ở trong nhà đã xong xuôi, thậm chí người ta đã trải một tàu lá chuối ngang cửa. Phần việc quan trọng nhất còn lại là trang trí các đoạn tre dài phải cắm trên đỉnh mỗi cây gạo và trước hết phải trang trí lộng lẫy cây rlaa cho xong.

Người ta uống rượu liên miên suốt ngày ở Sar Luk. Taang-Nhà binh tiếp tục đi các nhà và ở mỗi gia đình tới thăm, ông ta đều được chào đón bằng một ché rượu.

Đầu buổi chiều, Kröng-Jôong từ Sar Lang trở về. Ông đã theo jôok tới đấy tối qua. Lát sau khách mời từ Bboon Khaang đến. Rồi khoảng năm giờ, Bbaang-Hươu và lý trưởng của Bboon Jaa tới, có hai người đi theo. Tiếp liền ngay sau họ là Baap Can, vợ Baap Can và ba cặp vợ chồng nữa ở làng Nyôong Brah. Đến Sar Luk, mỗi nhóm đều tới thẳng nhà Baap Can và ngồi trên tấm sạp cuối nhà. Khi đến lượt người chủ nhà bước vào, chẳng hề nghe họ nói gì với nhau và bắt tay nhau (theo thói quen do chúng ta mới du nhập gần đây, cùng với cái lối chào theo kiểu nhà binh chẳng hay ho gì), mà vừa bỏ hành lý xuống, ông chủ nhà đã lấy một nắm thuốc lào chia cho mỗi người khách một nhúm.

Những dân làng có mặt trong phòng cũng được nhận phần thuốc lào đón khách. Chẳng mấy chốc các khách khác cũng đã tới: khách làng Paang Pê’ Nâm, Düng Jrii, Sar Lang, Paang Döng.

Không khí vui hẳn lên, khách đến đông và quen biết hầu hết dân Sar Luk. Người Sar Luk ùa tới để gặp lại bè bạn từ nơi khác đến. Người dân Sar Luk nào bước vào — và nhớ đến việc biếu thuốc lào — cũng bắt đầu bằng việc tặng mỗi khách một nhúm thuốc. Người ta có bao nhiêu chuyện để kể cho nhau nghe, đến nỗi chỉ một lát sau gian khách của Baap Can và Kröng-Jôong tiếng trò chuyện đã thật ồn ã.

Cuối cùng vào quãng bảy giờ, Baap Can, người khách mời lớn tuổi nhất — Wan-Yôong làng Paang Pê’ Nâm — và Mang-Vua ngà voi (lý tưởng của Bboon Jaa) đến chỗ Bbôong-Phó đang ngồi trên tàu lá chuối gần cửa, cầm một con gà còn sống trước một ché rượu nhỏ không cổ để làm lễ “bôi máu vào chân” (mhaam joong). Chính Wan vừa cầm cần rượu vừa đề nghị với các bạn bè của mình hãy làm sao cho mọi việc được suôn sẻ, ngày lễ vui vẻ và hòa thuận:

Chúng tao sắp bôi máu vào chân khách,
bằng một con gà và một ché rượu.
Mong sao hoẵng không kêu,
mong cỏ pruh không có chân,
mong các cây rhôong và r’aa không chặn đường chúng tao.
Mong sao thân thể chúng tao được khỏe khoắn,
giấc ngủ say,
ngáy khỏe.
Các kuang bán,
khách khứa đến.
Mong sao cái nia nhọn không nứt,
mong cối mẻ không thủng,
mong con trai con gái không làm đổ gạo.
Hãy uống cho nhiều, hãy ăn cho no.
Mong cây thần của kẻ khác được sung túc,
Tao ra lệnh ăn no thịt gà
và uống rượu thỏa thích
cho tất cả những ai có mặt ở đây,
và mong tất cả đều được mát mẻ.
Đừng tranh giành nhau, đừng cãi cọ nhau;
đừng lăng mạ nhau, đừng chửi bới nhau.

Bbôong-Mang đưa lưỡi dao vào mỏ con gà và rạch ra, rồi giữ mình gà và cái mỏ dính máu, ông bôi máu vào chân Wan và Vua ngà voi lúc đó đã đến chỗ các khách khác ngồi trên tấm sạp, nơi người ta mang cơm tới mời họ. Mọi người khách đều chen nhau ra cửa để chìa chân cho người làm chứng kiêm kẻ sắp đặt buổi lễ. Người ta chú ý không bỏ quên các em bé: các bà mẹ đều cởi nhẹ tấm chăn của mình, cho con tụt xuống bên hông và hơi cúi xuống để ông phó có thể bôi máu vào chân đứa bé sơ sinh. Khi tất cả mọi người, già trẻ, đàn ông đàn bà, đều được bôi máu, thì Bbôong đưa gà cho một người khách trẻ đem nướng chia từng miếng cho tất cả các khách.

Sau bữa cơm, những người ngoài — chỉ riêng đàn ông — tụ tập trên sạp lớn và đòi một cái nia để “đong gạo” (weh phei). Người ta mang cho họ một cái nia đẹp trang trí hình chữ triện mới tinh. Baap Can cùng người môi giới đến chỗ họ. Mỗi người khách đều rút từ gùi đi đường của mình ra một cái bát của người Việt, một túi gạo nhỏ và một chút thức ăn. Mỗi người đều đổ gạo vào bát rồi lại trút vào nia và bỏ thêm vào chỗ đồ biếu đó một quả trứng hoặc một túi muối nhỏ đem theo. Baap Can ngắm nghía những thứ mọi người cho ông. Lúc tất cả khách mời đều đã đổ gạo vào nia, thì chủ nhà và từng người hôn tay nhau rồi Wan bắt đầu diễn thuyết. Ông ta thuật lại lịch sử buổi lễ, kể lại là Baap Can có nhã ý mời ông ta ra sao và cố nhiên tiện thể ca ngợi chủ nhân. Wan kết thúc bài diễn thuyết bằng một lời cầu khấn ngắn:

Hôm nay anh Baap Can đã cho chúng tôi gạo, anh đã mời chúng tôi tới ăn thịt: bởi vì anh sắp làm lễ Trao đổi Hiến sinh trâu với cựu chánh tổng Ndêh.

Mong anh khỏe khoắn,
ngủ say, ngáy to.
Mong sao các em và các anh đều không đau yếu và không ốm mà về nhà;
mong mọi người không vấp phải đá,
mong mọi người không bị gai ở gốc cây đâm.
……

Cuối cùng, ông hôn tay Baap Can và Baap Can hôn lại. Tất cả các khách mời khác đều cầu khấn giống như thế và cũng kết thúc bằng việc hôn tay nhau.

Baap Can đáp lời Wan rất nhanh bằng một bài diễn thuyết khác theo lệ thường khi người ta là một “vị Quyền thế của công lý”. Ông cũng thuật lại lịch sử lễ Tâm Bôh này và trình bày lý do khiến ông mời tất cả những ai tụ tập quanh chiếc nia lúc này và không quên nhắc tới Bbieng-Dlaang, chánh tổng Laac Döng, tiếc thay mắc bận. Và giống như Wan lúc nãy, ông kết thúc bằng lời cầu khấn:

Tôi đã gọi các người đêh ăn thịt, uống rượu, trò chuyện.
Mong sao dây không đứt,
mong diều không xoắn,
Lúc đi, thì mong các người đến tận rừng;
lúc về, thì mong các người tới tận làng.
Mong thân thể các người khỏe khoắn.
……

Lại hôn tay nhau. Trên tấm sạp đằng trước, sáu thanh niên nhịp nhàng đánh chiêng phẳng.

Rồi Baap Can, người môi giới và tất cả khách đều bước xuống khỏi sạp lớn, tới ngồi xổm trước tấm chắn bên trong dùng cho nghi lễ, nơi buộc hai cái ché. Chiếc ché lớn — một chiếc ché đắt tiền trị giá bằng bốn con trâu — được buộc vào cái cọc giữa có chạm trổ, đựng “rượu đáp lại gạo mời” (rnööm bööm phei); chiếc nhỏ dành cho “các người thiêng” ở Sar Luk. Dưới chân ché lớn (nơi khách và chủ nhà ngồi), Can cắt tiết con gà và hứng máu vào một cái bát Mnông đầy coot. Chủ nhà, rồi người môi giới cùng với mỗi khách mời hôn tay nhau. Sau đấy những người khách ấy cắm cần vào ché rượu, cứ mỗi gut tiêu biểu cho một làng.

Cùng nghi lễ giống như vậy, nhưng không có giết gà, được hai “người thiêng” khác (Kröng-Jôong và Bbaang-Bụng phệ) và Truu cùng thực hiện với Baap Can và Bbôong-Mang ở chân ché nhỏ. Sự có mặt của chánh tổng là một cải tiến do trật tự xã hội mới đem lại. Tiếp theo là một cải tiến nữa tương tự: chính tôi là người uống đầu tiên, sau đó là Truu, rồi đến phó tổng, trong khi lý tưởng của Bboon Jaa bắt đầu ở ché nhỏ, tiếp theo là Kröng-Jôong rồi đến Wan làng Paang Pê’ Nâm.

Cuộc chè chén thứ nhất này mở đầu cho buổi lễ kéo dài tới khuya.

Ngày 26 tháng 10

Giống như các hôm trước, làng được đánh thức từ sáng sớm bằng những hồi trống treo của Baap Can. Nhưng từ lúc trời chưa sáng rõ, các chàng trai đã ra khỏi nhà ông và xúm xít quanh những con trâu mà mọi người trang điểm trước khi dắt tới nhà bạn kết nghĩa của Baap Can. Các chàng trai này chỉ còn đưa đồ trang trí cho Krah và Srae đang bận bịu với một con trâu và đưa cho cậu rnôom và Can đang bận rộn quanh con thứ hai.

Thực ra, người ta chỉ trang điểm trên đầu từng con vật hiến sinh. Trước hết, người ta cắm lên các sừng trâu hai cái ống tre khổng lồ đầu trên đã bị chẻ thành mảnh nhỏ. Người ta dùng một cái khoanh tròn quấn bằng ba lớp dây mây để nối nốt cái vòng cung lớn đã được khởi đầu bằng hai chiếc sừng đó; rồi bằng vỏ cây màu nâu của một loại dây rừng được tách ra thành những sợi rất dài, người ta quấn xoắn toàn bộ chỗ sừng, cùng các ống tre và các vòng mây lớn đó. Như vậy người ta bọc lấy cái vòng tròn lớn ấy bắt đầu từ gốc một chiếc sừng, khi đến gốc chiếc sừng bên kia, sợi dây được đưa ngang qua trước trán con trâu và lại đưa vòng qua dưới gốc chiếc sừng đầu tiên, xong quay sang chiếc sừng thứ hai người ta lại quấn quanh cái vòng tròn lớn nhưng theo chiều ngược lại. Người ta cứ tiếp tục như vậy theo hai chiều cho đến lúc chiếc trán của con trâu đã bị che lấp hẳn dưới các lớp dây quấn. Bấy giờ trông như con trâu đội một chiếc mũ bên trên có một vầng hào quang mênh mông. Trên đường kính theo chiều ngang của vầng hào quang này, người ta gắn một tấm gỗ vẽ hình những chiếc “lá sraa” và hai đầu được gọt cong thành mấu. Người ta cắm vào phía sau đó, trong các dây quấn, những chiếc lá tri’a rộng bản buông thõng xuống đến sát đất như những chiếc đuôi ngựa. Đôi khi người ta còn cắm thêm vào trang trí đó những cái ống có chùm lông, hoặc gồm những cành cọ sraa dài, hoặc gồm những sọi mây lớn mềm, phần giữa được vót mỏng bớt đi và có trang trí bằng những sọi chỉ nhiều màu và những chiếc lông trắng đã được vót đi. Can và cậu rnôom mất tất cả hai mươi phút để trang điểm cho con trâu của họ. Người ta buộc chắc dây dắt của mỗi con trâu. Dây dắt mũi được quấn gấp đôi lên và luồn vào giữa vòng dây buộc cho thêm chắc. Một sợi dây lớn được gắn bằng nút thòng lọng vào chiếc sừng bên này rồi lại gắn vào sừng bên kia.

Công việc này được thực hiện trong bầu không khí cực kỳ phấn khích. Bốn anh đầu trò đó hò hét, người thì đòi con dao, người thì đòi dải dây nhỏ, người mắng nhiếc một trong các thanh niên tới giúp, người khác túm chặt con trâu. Baap Can rất bực mình muốn mắng cậu rnôom không chịu nghe lời chỉ bảo của ông ta. Mọi người tất bật, chạy đi chạy lại, la hét trong buổi sáng tinh mơ và trong làn sương mù phủ kín con sông đang gào thét dưới chân ghềnh đá. Ông chủ giục người nhà bắt đầu công việc trước khi mặt trời lên, lúc ấy sẽ rất nóng.

Cuối cùng, lúc bảy giờ năm, hai con trâu do đám thanh niên dắt oai vệ bước đi, đầu có vòng lá trang sức lộng lẫy bị sợi dây dắt mũi kéo lật ra sau. Người hầu lễ đi đầu, lát nữa anh ta sẽ bảo vệ đoàn người đi tới bằng cách thổi vào những lá rkôong. Tuy nhiên, nếu đã đề phòng đến thế mà vẫn nghe tiếng con hoẵng kêu thì mọi người vẫn không quay về, người ta chỉ dừng lại chỗ đợi cho hoẵng không còn kêu nữa. Đi sau trâu là một toán mười hai thanh niên. Từ lúc trâu đến Ndut Lieng Krak cho tới khi chúng tôi bước chân vào làng này, chúng tôi không được ngủ, nếu không thì hồn trâu của người ngủ sẽ bị các hồn trâu của làng kết nghĩa và đối thủ làm hại.

Bbôong-Mang đi quanh làng, cứ đến mỗi nhà ông đều giục mọi người khẩn trương. Rồi ông tới nhà Baap Can ra lệnh bắt đầu làm việc. Thực ra, chỉ toán người khách cùng đi với ông: chỉ có họ sẵn sàng. Trái lại, dân Sar Luk sáng nay không những phải chuẩn bị hành trang của mình, tức là tìm những đồ trang sức đẹp nhất xếp vào gùi, mà trước hết còn phải làm vệ sinh nhà mình và nấu bữa sáng, chưa kể còn phải trang điểm cho trẻ nhỏ, những đứa tất nhiên không bao giờ có mặt ở đấy khi người ta muốn mặc quần áo cho chúng. Lúc đi, người ta lại sực nhớ là đã quên mất một cái áo, hoặc thấy một đứa trẻ đã biến đi đâu mất; vừa bước ra đi thì một trở ngại khác lại buộc phải quay lại. Đến nỗi mọi người không ra khỏi làng cùng một lúc, mà đi thành từng toán nhỏ cách nhau.

Người môi giới đi đầu một mình. Ra khỏi Sar Luk, trước cái cầu thứ nhất một chút, ông bứt một nhánh rkôong nhỏ rồi nhổ vào đấy để xua những điềm gở có thể xuất hiện trên đường chúng tôi đi… Ông lấy cỏ tranh bọc xoắn nhánh rkôong lại rồi vứt vào bụi rậm. Tuy đường mòn rộng, nhưng chúng tôi vẫn đi hàng một kéo dài chừng như vộ tận, lúc nào cũng có những toán người chậm chân vừa mới ló ra khỏi làng. Hai mươi phút sau, Bbôong quyết định nghỉ một lúc lâu để những kẻ lề mề theo kịp và để nhặt nốt vài kẻ trong cái hàng dài sáu chục người chúng tôi. Nắng hôm nay, thật may mắn, càng khiến đoàn người chúng tôi trông thật vui mắt và rực rỡ, cứ như là đi dự hội giả trang: vì khi đi đường, người ta không mặc thứ trang phục đẹp nhất mình có mà chỉ khoác các thứ hỗn hợp. “Quần áo lễ hội” được gấp trong các gùi do phụ nữ đeo: vậy nên họ tạo thành một kiểu ăn mặc pha trộn Mnông và Âu hoặc Việt kỳ lạ và lòe loẹt; chẳng người đàn ông nào mặc một bộ y phục hoàn chỉnh, lại còn có cái ô, của Mang-Vua ngà voi, người bận trang phục lố lăng thuộc loại xấu nhất. Bởi, cũng như tất cả những người Cil Bboon Jaa, ông ta chỉ mặc quần áo nhập: quần Việt, sơ-mi và áo vét Âu, mũ nồi ba-xcơ để cái vành da thò ra, khăn mặt vắt vai thay cho khăn quàng. Cái gì cũng bẩn thỉu và cáu ghét không thể tả khiến nhóm người này luôn có cái vẻ của một tộc người tàn tạ, mà ta chưa bao giờ gặp thấy ở dân Gar ngay khi họ ăn mặc quần nọ áo kia. Thật thú vị biết bao khi ta hình dung quang cảnh của một đám diễu hành tương tự cách đây hai hoặc ba mươi năm, lúc hàng nhập chưa đi sâu vào các vùng này. Nhưng luyến tiếc cái đẹp đã mất cũng chẳng ích gì: thời gian chưa chết đối với người Mnông và, nhờ trời, người ta còn chưa nhốt họ vào các khu bảo tồn cho các đám người quay phim du lịch.

Đoàn người lại tiếp tục đi, vẫn ngoằn ngoèo trên đoạn rộng của con đường mòn cũng uốn lượn thành nhiều khúc ngoặt quanh co. Đến nỗi người đi đầu dù tới chỗ nào khi quay lại cũng không thể nhìn thấy được đoạn đuôi của đoàn gồm một đám đông sặc sỡ bước hàng một: đàn ông thì cầm dao phạt hay kiếm và cả súng (Truu và phó tổng), đàn bà đeo gùi hay cõng một đứa trẻ, thiếu nữ thì móc ngón tay út dắt nhau, trẻ con thì nhảy nhót ra khỏi lề đường… Tất cả đám người này vừa đi vừa chuyện trò và cười đùa, thanh niên thì chơi trội bằng cách cất lên mấy câu hát. Lúc ra khỏi khu rừng cao nằm vắt qua đèo Poot Rloo, từ đấy ta nom thấy Sar Lang, Bbôong-Mang chỉ cho tôi núi Noor, và Wan, người cao tuổi nhất, tiếp lời đọc cho tôi nghe các đoạn của bài khấn về ngọn núi ấy, chủ yếu chỉ là tên bốn quả núi ghép vào nhau.

Lúc mười một rưỡi, tức là một tiếng rưỡi sau khi chúng tôi lên đường, chúng tôi đến miir Ndut Lieng Krak mà con đường mòn chạy ngang qua suốt chiều dài của nó. Chúng tôi dừng chân ở hai con suối chảy sát ven rẫy trước mặt. Làng được dựng cách đấy năm chục mét, nhưng chúng tôi vẫn không nhìn thấy do một chỗ đất nhô lên. Trừ Baap Can và Aang-người dài không được tắm trong suốt thời gian diễn ra các lễ, còn thì mọi người đều tắm rửa thỏa thích, đàn bà ùa xuống một con suối, đàn ông xuống suối khác. Tắm xong, mọi người lấy ở gùi ra những áo quần mới hoặc chỉ đơn giản là quần áo sạch sẽ. Đàn bà quấn quanh mình những tấm váy đẹp nhất và mặc áo cánh Mnông hoặc áo chẽn bằng vải chúc bâu trắng. Còn đàn ông thì họ khiến tôi mất nốt chút yêu thích màu sắc địa phương: thật vậy, họ bỏ quần áo đi đường để mặc đồ mới nhất, nhưng lại thích chọn áo quần kiểu Âu hơn. Bbôong-Mang bỏ suu troany để mặc quần ka-ki và, để chứng tỏ mình giàu có, còn mặc bên trong áo vét — cũng bằng ka-ki — hai chiếc sơ-mi và một áo đan cổ chui, ông lại khoác ra ngoài một chiếc áo vải dầu mà rốt cuộc ông phải cời ra vì quá nóng. Sau hết, để bổ sung cho đủ bộ Âu phục khá hợp lý nếu nó không quá dư thừa một chút, ông xỏ tất len dài, một đôi dép (mà tôi cho ông mấy hôm vừa rồi), một mũ nồi ba-xcơ, một cặp kính râm và một khẩu súng trận. Truu cũng ăn mặc kiểu Âu và cầm súng, nhưng muốn thêm vẻ thanh lịch, ông ta phô ra một chiếc cà-vạt cáu bẩn kinh khủng. Còn ông lớn Wan-Jôong thì thấy chiếc quần cộc dài nhà binh của Pháp họp hơn chiếc khố Mnông, dù chiếc khố ấy tuyệt đẹp. Wan-Yôong, vị khách lớn tuổi nhất, mặc một chiếc suu troany tuyệt mỹ nhưng, trời oi, lại xỏ một đôi giày xăng-đá thảm hại ở đầu đôi cẳng chân hoàn toàn trần trụi.

Toán thanh niên làng chúng tôi sáng nay đã dắt đến Ndut những con trâu mà Baap Can biếu jôok của ông ta, lúc này cũng vừa từ Ndut đến. Họ cũng xuống suối tắm sau khi lấy được cái gùi treo ở cây cột tre khổng lồ (chính Kröng-Nói lắp đã thực hiện được kỳ công đó). Vậy là chúng tôi đã có thể vào làng kết nghĩa. Chẳng mấy chốc đã nghe thấy âm thanh của dàn chiêng phảng đến gần. Dàn chiêng dừng bước sau một chỗ ngoặt khiến họ và chúng tôi không nhìn thấy nhau; họ vẫn liên tục đánh chiêng rất lâu sau khi chúng tôi đã vào làng.

Cô con gái của Kröng-Jôong mang tới cho Baap Can và người môi giới của ông một chiếc gùi nhỏ được làm rất cầu kỳ đựng cơm nếp. Người chủ buổi lễ ngồi xổm ở phía trước, đọc lời cầu khấn xin được mạnh khỏe:

……
Các vị quyền thế dắt đi;
Các vị khách đã tới.
Phát rừng, chúng tôi chở các gốc cây;
câu cá ở bờ rẫy, chúng tôi theo tổ tiên;
trao đổi con,
trao đổi người yêu, chúng tôi theo con gái ông cậu.
Mong sao cái nia nhọn không rách,
……

Khấn xong, Bbôong-Phó cầm gùi, đưa cho mỗi người một nắm cơm nếp nhỏ để ăn tại chỗ. Trong khi người môi giới vừa chia phần vừa nói những câu bông đùa được nhiều người tán thưởng, thì ba thiếu nữ làng Ndut đi qua trên con đường mòn, cô nào cũng còng lưng vì gùi nặng, và tuy các cô đều biết chúng tôi, nhưng lúc gặp chúng tôi vẫn cúi mặt chẳng nói lời nào. Truu bảo tôi: “Thấy chúng ta đông nên họ sợ”.

Người ta mở tấm vải bọc chiêng phẳng của Baap Can mà một thanh niên mang trên lưng. Người ta giao từng chiếc trong số sáu chiếc cing cho từng thanh niên, rồi chúng tôi đi về phía làng. Người môi giới đi đầu, theo sau là các kuangcủa. Sar Luk và tôi, những người đánh cing, rồi tất cả mọi người Sar Luk còn lại, kể cả đàn bà và trẻ con. Như thường lệ, mọi người đều tiến theo hàng một. Dàn chiêng làng Ndut tới đón bọn tôi và dừng lại lúc đến chỗ chúng tôi, về bên trái, đợi cho tất cả bọn tôi qua rồi mới theo và như vậy là đi cuối hàng.

Dân Sar Luk tập hợp ở gian nhô ra chính của nhà Ndêh; cựu chánh tổng đứng giữa nhà, xung quanh là khách và những nhân vật trọng yếu nhất làng. Mỗi người đều có trước mặt một đống nhỏ thức ăn do chủ nhà mời. Gian làm nhô ra dùng cho nghi lễ quá hẹp nên không thể chứa được tất cả các chủ gia đình vùng Ndut, như vậy những người không giàu lắm đứng ở hai bên hiên dọc theo căn nhà.

Đoàn chúng tôi tới gần, theo âm thanh của hai dàn chiêng phẳng. Những người ở Ndut đứng lên đón chúng tôi. Lúc đó, hàng kuang thật đẹp của Sar Luk và khách của họ tản ra, rồi ai cũng vừa cúi đầu lao vào những người Ndut vừa kêu “kuiikui!” theo giọng mũi bắt chước con trâu xông vào húc. Dân Ndut đáp lại chúng tôi bằng những tiếng kêu giống như thế. Đấy là cái họ gọi là tâm ge’, từ ngữ chỉ cách trâu húc nhau. Mỗi người ở đây cầm tay dắt tới thúng thức ăn một người bạn mới đến được phân cho anh ta, người mới đến này được ghép với anh ta thành bạn chơi trong suốt thời gian lễ hội. Trong lúc này, dàn chiêng của chúng tôi do Kröng-Nói lắp điều khiển đi vòng theo nghi lễ: không hề ngừng gõ chiêng, họ đi nhiều vòng quanh cây cột lớn, rồi quanh các con trâu và những cây cột buộc trâu để hiến sinh, rồi quanh chỗ ngồi dành riêng của các kuang hai làng và khách. Cuối cùng dàn chiêng đó đi vào nhà theo lối cửa riêng, dàn chiêng của làng Ndut đã vào trước chúng tôi vì họ đã đi cửa chính.

Phần lớn những người mới đến dừng lại cách gian nhà nhô ra vài bước, ở đó đàn ông phải trao đổi thức ăn theo nghi lễ; chỉ có đàn bà và trẻ nhỏ trong đám đông chật ních đó, cũng có vài người đàn ông mà người ta quên không chỉ định kẻ cặp đôi trong làng này. Bbôong-Mang nhận ngay ra điều đó, ông liền dẫn mỗi người bị lẻ đôi đến ngồi trước mặt một người dân Ndut, ghép các đôi bạn chơi cùng ngồi xổm với nhau hai bên thúng thức ăn. Ở phía đối diện chỗ chúng tôi đến, các cô gái và trẻ con Ndut Lieng Krak đứng thành một đám rất đông tò mò hau háu nhìn quang cảnh.

Cảnh tượng bắt đầu lúc chúng tôi đến tiếp diễn bằng nhiều cuộc “trao đổi đồ ăn” (tâm Siam): mỗi người dân Ndut biếu một bạn cùng chơi từ Sar Luk tới một chai rnööm và một giỏ thức ăn (một nắm cơm nếp có vài quả chuối đặt trên và, những người được lợi nhất thì có một quả trứng và cả một miếng thịt lợn). Rồi cầm một ống (hay một cốc) rượu, vừa đưa lên môi khách của mình họ vừa nói:

Thái thịt, đừng để đứt tay;
uống rnööm, đừng đau bụng.
Mong mày ăn thịt lợn ở mỗi lễ Rơm;
mong mày ăn thịt dê ở mỗi địa điểm mới bị bỏ;
mong mày chặt ống tre ở mỗi địa điểm làng mới dựng lại.
Mong ngày mai ngày kia mày lại ăn thịt;
mong ngày mai ngày kia mày lại uống rượu.

Người nhận thức ăn cũng lẩm bẩm khấn gần giống như thế và uống rượu. Đến lượt anh ta vừa đổ rượu đầy ống đưa lên môi người chủ vừa chúc tụng như vậy. Rồi người Ndut lấy một vốc to cơm nếp trên đó có đặt một quả chuối đã bóc vỏ, hoặc thường nếu có, thì một quả trứng hay thịt lợn và đưa hai tay khum khum hình cốc lên miệng người khách đồng thời đọc lại lời cầu khấn như lúc trước. Người khách nhấm nháp vài hạt nếp và luồn tay xuống dưới tay chủ nhà để nhận vốc thức ăn. Trong khi đó, vợ của người Ndut này đi tìm vợ của người bạn chơi kia và dẫn chị tới chỗ hai người chồng đang trao đổi thức ăn. Khi đã xong việc, khách mời đưa lại cho vợ mình thức ăn và chai rượu đã nhận được và người vợ cho tất cả những thứ này vào một chiếc gùi.

Lôong-Rau, người môi giới của Ndêh, tiếp Bbôong-Mang-Phó, “đồng nghiệp” của mình ở Sar Luk và mời anh ta uống, rượu không đựng trong một chiếc cốc mà trong một cái sừng trâu đẹp có quai bện bằng song mây to và trang trí bằng chỉ màu và búp sợi đỏ. Truu là khách mời của lý trưởng, ông này tôn kính thượng cấp của mình đến mức lấy một chiếc ghế mời, nhưng không may, chiếc ghế khá ọp ẹp. Bbaang-Jieng-Bụng phệ, người thiêng thứ ba của chúng tôi và Mang-Vua ngà voi, lý trưởng của Bboon Jaa, cả hai cùng có một người bạn chơi: ông bạn Kroong-Biing của chúng tôi… Còn anh chàng rnôom hớn hở đi lại vác trên vai một cái ống to rất đẹp dài một mét làm từ một đốt tre khổng lồ, được chạm khắc khắp từ trên xuống dưới và trang trí bằng các sợi chỉ màu. Cái ống này là do “đồng nghiệp” của anh ở đây tặng cho anh như tục lệ đã quy định; người ta hút rượu đựng trong đó với một cần rượu thẳng, đầu cần chỉ ló tí chút lên trên gờ ống.

Gần một giờ chiều, Lôong-Rau đặt một yang dâm rượu trên căn nhà nhô ra giữa cửa và mái che, cái ché này được dành cho người đồng nghiệp của ông ở Sar Luk “để trả công cho anh ta vì đã vất và thổi lá rkôong”, người ta giải thích với tôi như vậy; người ta gọi đó là “rnööm để quạt mồ hôi của người môi giới” (rnööm prah rhaal ndraarvy). Rượu được uống không lễ nghi, không phải đọc khấn gì.

Nhưng hai người kết nghĩa mau chóng đứng dậy và Ndêh cõng Baap Can lên trên lưng làm nổ ra một trận cười. Tuy nhiên, đây là một động tác truyền thống, vì bình thường không thể vui đùa mà cõng người khác trên lưng, trong trường hợp này “người ta làm điều đó là theo lời dạy của tổ tiên”. Ndêh cứ vậy mà vượt qua ngưỡng cửa và đặt bạn mình xuống đất, rồi nắm tay anh ta dẫn tới tận tấm vách phía cuối gần kho thóc. Đến lượt hai người môi giới bước vào nhưng họ dừng lại tại chân cột đối diện với cửa ra vào, đó là nơi đã có đặt một con gà và một ché nhỏ không cổ để làm lễ “Bôi máu vào chân”. Hai người đàn ông cầu xin các Thần cho buổi lễ được diễn ra vui vẻ và không có bệnh tật gì, trong khi đó Bbôong-Mang cắm cần rượu vào yang dâm và đưa cái đầu gà xẻ mỏ lên chân tất cả những người đến từ Sar Luk hôm nay, kể cả những người khách mời của chúng tôi và những người sáng nay đi trước chúng tôi để dẫn trâu tế. Rồi tiếng nhạc của hai dàn chiêng vang lên không át đi được tiếng nói chuyện và tiếng cười ầm ĩ của đám đông đang vui vẻ ùa vào căn nhà. Biểu kế đang lên cao đến độ lạc quan phấn khởi nhất và lễ hội mang dáng vẻ một buổi chợ phiên: đám đông mặc áo quần lễ hội và vui vẻ với chút rượu đã uống, quang cảnh căn phòng của những người chủ đầy ngập những đồ trang hoàng nghi lễ và trong đó, xếp hàng dài từ kho thóc này đến kho thóc kia là cả một dãy dài hai mươi lăm ché rượu, cuối cùng thì cuộc hứa hẹn to lớn được chè chén khiến những kẻ âu sầu nhất cũng phải vui lên. Sau lễ bôi máu vào chân, mỗi người mới tới đi theo người bạn chơi Ndut của mình, người này dẫn khách tới cái ché đã được anh ta mở sẵn và đổ đầy nước trước lúc chúng tôi đến.

Lễ bôi máu vào chân kết thúc, hai người môi giới tới chỗ hai người bạn nơi vách liếp. Bà chủ nhà đặt vào giữa bốn người đàn ông đang ngồi một chiếc nia có trang trí hình triện đựng một chiếc bánh đa gạo lên men to tướng — chất chính để chế rnööm — và một cái bát Mnông đầy hèm rượu lấy ra từ chiếc ché cổ được buộc vào cây cột có chạm trổ ở hàng rào nghi lễ bên trong. Baap Can chuyển cho Bbôong-Mang đang ngồi bên trái ông một cái bát của người Việt đầy gạo, ông này giơ cái bát lên trên chiếc bánh đa và đưa nó cho Lôong-Rau, ngồi trước mặt ông, như là “đong gạo” (weh phei); Lôong-Rau lặp lại đúng như thế với Ndêh, ngồi kề bên phải ông; và cả bốn người đàn ông cùng đưa hai tay cầm giữ lấy cái bát ở phía trên cái ndrii nói cho mọi người biết rằng họ đang tiến hành trao tặng lẫn nhau bánh tráng gạo đã lên men (tâm triu ndrii) và họ sẽ giết hai trâu, họ cầu xin sức khỏe tốt cho mọi người và cầu cho mọi sự sẽ suôn sẻ tốt đẹp suốt buổi lễ. Sau khi đặt bát gạo trắng lên chiếc nia, mỗi người bốc một nhúm hèm rượu và quết lên chiếc bánh đa. Chiếc bánh này sẽ được Aang-người dài mang đi, còn vợ của Ndêh sẽ lấy bát gạo đã giã. Chủ nhà của Baap Can người gốc Düng Jrii mang “mẻ gạo đong” của mình đến cho cựu chánh tổng, vì cả ông này cũng đã có cho người đến mời ông. Trong khi diễn ra nghi lễ đó, những người phụ nữ ngồi ăn chỗ vách liếp, kề ngay bên bốn người đàn ông.

Bỗng tiếng rì rào lan rộng khắp căn nhà: bên mỗi chiếc ché, người mời và khách mời cầu khấn trong khi người khách cắm cần rượu. Bốn người đàn ông rời khỏi vách liếp và tới ngồi xổm dưới chân các chiếc ché buộc ở hàng rào nghi lễ. Hai người môi giới ngồi trước ché bên trái và hai người bạn ngồi trước ché cổ lớn được buộc vào cây cột chính giữa (ché bên phải đã được Kröng-Jôong, anh rể của Baap Can, người đã nhận chiếc ché từ anh trai cả của Ndêh, nếm trước rồi).

Cựu chánh tổng chuyển chiếc cần rượu cho jôok của mình và một người khác chuyển cho chàng rể tương lai của ông này, là Srae-Jaang. Người ta vừa cắm các cần rượu vừa cầu khấn: chúng tao cúng hai trâu và một ché rượu to; mong sao tất cả đều khỏe mạnh, mong sao mọi sự đều tốt đẹp… Người ta nói những điều cầu xin chủ yếu.

Sau đó, Lôong-Rau đứng dậy và chúng tôi đi theo ông để “dẫn vào nước ché” (lâm daak yang); tất cả những người có mặt đều phải uống ở từng chiếc một trong suốt hai mươi lăm ché, dù chỉ là một ngụm thôi. Bắt đầu từ chiếc ché buộc ở cây cột cuối cùng của buồng gác bên cạnh rồi tới các chiếc đặt dưới kho thóc của ông chủ nhà, sau đó thậm chí còn quay sang tận chỗ tấm liếp lớn để thưởng thức yang dâm do viên cựu chánh tổng trao tặng trước nghi lễ tâm trìu ndrii cho Bbaang-Jieng-Bụng phệ và chàng rể của ông ta. Người ta đứng hút vài ba ngụm rượu từ chiếc cần rượu do người đứng trước vừa chuyển cho và sau khi uống xong, đến lượt mình lại chuyển đầu gut mình đang cầm cho người đứng sau và cầm lấy cần rượu người đứng trước đưa cho mình… Tất cả các cần rượu cứ như vậy mà được chuyển từ tay người nọ sang tay người kia. Và cũng như vậy, người ta cứ thế mà tiến dần lên, người nọ tiếp sau người kia. Thường thì sau người môi giới của Ndêh, tiếp theo là người môi giới của Baap Can, rồi tới hai người bạn, các kuang khác, đàn ông, đàn bà và trẻ con ở hai làng. Do sự có mặt tôi, trật tự truyền thống này có thay đổi chút ít: tôi đi ngay sau Lôong-Rau, Truu tiếp theo tôi, rồi tới Bbôong-Phó và sau đó thì không có gì thay đổi nữa.

Cuộc diễu hành kết thúc, mỗi người quay lại bên chiếc ché của mình và bắt đầu bữa tiệc rượu lớn. Đám đông không những ngồi chật trong căn phòng lớn của chủ nhà và căn phòng người hàng xóm, mà còn đứng đầy phía dưới hai kho thóc, nơi được đám đàn bà yêu thích hơn cả, do thiếu chỗ, người ta đã đặt vài ché ở đó. Đi lại trong hai hih nâm này thật là khó khăn. Ở mỗi ché có ít nhất hai người, một đôi bạn chơi, một người uống, còn người kia vừa đứng đợi vừa đổ nước vào ché nhưng thường thì là một đứa bé hay thiếu niên làm nhiệm vụ theo dõi mực nước trong ché. Tất cả mọi người đều nói, kể cả người đang uống. Khách phải là người uống đầu tiên, anh ta phải hút một lượng rượu nhất định (bao giờ cũng là số chẵn), hết số đó, anh ta nhường chỗ cho chủ nhà, người này phải uống cùng một lượng rượu như thế. Vị khách lại quay lại bên cần rượu và cuộc chơi lại bắt đầu, cho tới khi người khách ngắt quãng vòng quay và nhường chỗ cho một cặp thích hút rượu khác tới thay. Vì nói chung liều lượng phải hút vào khá cao, nên đôi lúc người uống có thể cho một trong số những người đang có mặt ở đó một cốc hay một ống tre anh ta đã dùng cần hút mà trút đầy rượu. Ngay cả lúc bình thường, việc “trao đổi rượu uống” chẳng có vẻ gì là một hành vi trịnh trọng, chủ yếu đó chính là dịp để tán chuyện và đùa vui; khi rượu đã phát huy tác dụng và nếu những kẻ đồng mưu lại phấn chấn, cuộc đấu rượu có thể được kèm thêm một cuộc hát đối. Có thể hình dung được sự ồn ào do cái trò đó gây ra trong một căn phòng chất tới khoảng một trăm năm mươi người và ở đó tại mỗi chiếc trong số hai mươi lăm cái ché xếp thành dãy dài lại túm tụm các cặp đôi, cặp ba hay thậm chí có cả cặp bốn nữa.

Một lượng rượu nhiều đến vậy và không khí ầm ĩ bao trùm buổi lễ thế này rất dễ dẫn tới những hiểm họa khôn lường; nên phải ngăn ngừa trước mối nguy hiểm. Rõ ràng là chính người môi giới phải chịu trách nhiệm cảnh giới. Sau khoảng hai giờ đồng hồ chè chén, Lôong-Rau đứng dậy, rót đầy rượu vào cái sừng được trang trí và có quai, đem tới trao cho Bbôong-Mang, nhưng người bạn chơi của ông từ chối và không nhúc nhích khỏi chiếc ghế băng bằng gỗ của mình. Lôong-Rau bèn đi về phía Mang ở Bboon Jaa, nhưng ông này cũng khước từ vinh dự dành cho mình, trong diễn văn của ông ta. Thế là ông này lại đi thưa với Wan Yôong; người lớn tuổi nhất trong số các khách mời chúng tôi kêu lên:

— Chính Bbôong-Phó phải làm việc này chứ không phải một kẻ tội nghiệp như tao.

— Nhưng Bbôong-Mang đã từ chối!

— Vậy thì tao, tao không biết làm cái đó.

Lôong-Rau chỉ còn mỗi cách là xoay sang Kroong-Ngee, lý trưởng làng Ndut, vốn là người dễ tính, ông ta đã nhận lời. Người môi giới trèo lên tấm vách ngăn, đứng ở một nơi mà tất cả đám đông đều nhìn thấy rõ. Vung kiếm của mình lên, kiếm chưa rút ra khỏi bao, ở đầu lưỡi kiếm treo ngược chân một chú gà mái tơ, ông ta lấy hết sức hét vang bài diễn văn praang baal:

“Hõi tất cả chúng mày. Trẻ con và con nít, người già và kẻ tóc hoa râm, hãy nghe rõ những gì tao nói: chúng mày đừng có cãi nhau, đừng mắng chửi nhau, đừng đánh lẫn nhau, đừng quật nhau bằng gậy dài và gậy ngắn, uống cho thật nhiều, ăn cho ngon miệng, hát lên, gõ chiêng phồng chiêng phảng lên… mong cho thật đẹp và thật vui. Nhưng nếu như có một kẻ nào không nghe những lời dặn dò của tao, tao ở đây, tao sẽ kiện nó; kẻ nào định tìm cách cãi nhau và đánh nhau, tao ở đây, tao sẽ kiện nó…”

Trong lúc đó, lý trưởng làng Ndut len lỏi đi lại tay cầm cái sừng để uống và đưa chiếc cần nhỏ thẳng cắm sẵn ở đó cho từng vị khách mời, những người này hút một ngụm nhỏ. Đứng trên tấm vách ngăn, Lôong-Rau ngắt nhịp lời nói của mình bằng cách vung kiếm lên, con gà tội nghiệp treo trên đó đập đập cánh và quang quác tuyệt vọng. Kraang-Drüm tiến tới gần người môi giới và đột ngột giật con gà ra khỏi thanh kiếm làm vang lên những tiếng hò reo của dân làng Sar Luk; con gà sẽ được nấu chín và sẽ là phần của họ. Cảnh này chỉ diễn ra trong khoảng mười phút và không hề làm gián đoạn tiệc rượu.

Đêm đã xuống, vào lúc bảy giờ rưỡi, Lôong-Rau, người môi giới ra khỏi căn nhà với một chiếc hộp đan có trang trí hình triện đựng gạo hồ nghệ và trèo lên bệ làm lễ được dựng lên giữa cửa chính và những chiếc cột tế nơi có buộc hai con trâu do Baap Can gửi tới sáng nay. Ông ngồi xổm trên nền phảng đặt cao cho chim đậu và vãi các nắm gạo hồ nghệ lên trên mái nhà rồi vung xuống hai con vật tế đang được buộc bình yên bằng vòng đeo vào các cột; ông khấn các vị Thần:

Ơi Thần Đất,
Thần Đất,
Thần Miền phụ cận,
Thần Cành lá,
Thần Lá,
Thần Chỉ,
Thần Xa quay,
Thần Đồng bằng,
Thần Thung lũng,
Tao khấn gọi tất cả các Thần,
Và cả các ngài nữa, Thần Cửa,
Thần Giường,
Thần Rạng đông,
Thần Ánh trăng,
Thần Hoàng hôn,
Tao cũng khấn gọi cả các Thần
……

Tiếp theo là các đoạn thơ biến đổi với những âm vang trầm lắng. Quang cảnh được soi sáng bằng một chiếc đèn nhựa thông bình thường rất gây ấn tượng.

Buổi biểu diễn thơ còn hùng tráng hơn kéo dài suốt bốn lăm phút đồng hồ: đó là bài “Khúc hát của trâu” (Toong rpuh). Maang-Ddôong, con rể của Ndêh, cầm một ống tre đựng rượu lấy từ tất cả các ché, được một người bạn cầm ngọn đuốc gỗ thông soi sáng cho, anh trườn giữa mép nóc nhà và những chiếc cột tế rồi trèo lên hàng rào nghi lễ, anh ngồi lên đó, giữa hai con trâu tế. Một nhóm nhỏ những người thạo các bài ca cổ xưa, các chàng trai và các cô gái theo anh ta; họ ngồi dồn đống giữa nóc nhà và hàng rào nghi lễ để nghe cho rõ hơn. Ngọn lửa kéo dài hắt xuống từ các gậy nhựa thông tỏa một vầng sáng chói lợi, soi rõ bóng người ca sĩ đang cong người đứng dựa mình trên hàng rào nghi lễ, tay cầm chiếc ống bằng tre có khắc nung của anh; nó làm nổi bật lên khỏi đêm tối những cái bóng, đồ sộ, của các con trâu hiến tế, hay những chiếc bóng kéo dài của các đồ trang trí vừa nhẹ nhàng vừa âm vang. Gió thổi làm rung rinh ngọn lửa, khiến những cái bóng ấy đung đưa, biến đổi hình dạng và lúc to lúc nhỏ, lúc che khuất lúc lại làm lộ ra các con vật và đồ vật, chúng cũng như đang cùng nhảy múa với những cái bóng ấy. Maang đổ một vài giọt rượu lên trán Ngài Krae, một trong hai con trâu do Baap Can tặng, giọng anh vang lên trong âm thanh nhẹ nhàng từ từ lên cao, rồi ngân nga bài này nối tiếp bài kia, rất nhiều bài thơ thần bí, thuật lại kỳ tích của những Con người sơ khai, các vị Tổ tiên vĩ đại:

…… Chúng tôi buộc trâu đá tận phía dưới kia, ôi huy hoàng,
chúng tôi buộc trâu cà tím tận phía dưới kia, ôi rực rỡ, chúng tôi buộc trâu cà đắng tận phía dưới kia, Pot Taang; chúng tôi buộc trâu măng tre tận phía dưới kia, hãy mở cho chúng tôi.
Hãy vào đi, chúng mày hầu hạ, những rnôom tuyệt vời,
hãy vào đi, chúng mày hầu hạ, những rnôom tuyệt đẹp,
hãy hầu cháo cho chim ác là, dâng rượu đựng trong ché ntaang;
hãy hầu cháo cho chim Hét, dâng rượu đựng trong sừng cho thỏa thích;
hãy hầu Yee, hãy hoàn thành công việc của mày làm cho xong đồ trang sức bằng lông chim trĩ và hầu Yoong, bằng việc ấn sâu những ống to có chùm lông; và hầu Yee, bằng việc cắm các lá cọ sraa. ……[15]

Vừa hát, Maang thỉnh thoảng lại đổ rượu lên trán con vật; Ngài Krae rất nhạy cảm với giọng của anh, cuối cùng đã ngủ thiếp đi. Nhưng người con rể của Ndêh lại chẳng có được chút thành công nào đối với Ngài Joong; độ nửa tiếng đồng hồ sau, chàng trai hết cách, nhường lại ống tre cho người phụ nữ kế bên, người này đã mê hoặc được con trâu thứ hai. Thế là chúng tôi lại quay về, tìm trở lại với cái ầm ào của tiệc rượu và bỏ lại cho đêm đen hai con vật hiến sinh tuyệt vời và cảnh trí rộng lớn được dựng lên để làm lễ hiến tế chúng.

1. Trâu đã được trang trí, buộc vào cột hiến sinh.

2. Dàn chiêng.

3. Baap Can nhận “thức ăn trao đổi” từ tay Ndêh, jôok của mình.

Ngày 27 tháng 10

Ngay từ sáng sớm, trống treo và chiêng đã ngân vang tại nhà Ndêh; tiếng nhạc đánh thức tất cả những ai còn đang ngái ngủ. Mọi người tới uống rượu trong các ché khác nhau. Và lại có nhiều người không hề ngủ hay chỉ chợp mắt trong chốc lát và lý tưởng nhất đối với các jôok là thức suốt đêm. Những người dân Sar Luk đã trộm vặt chút ít trước lúc rạng đông và đã ăn hai con gà của chủ nhà để chứng tỏ tính hiếu chiến của mình.

Người ta đã mở một cái ché cổ lớn buộc cố định vào cây cột cuối cùng của kho thóc — cây cột đứng ngay trước cửa riêng: người ta hút rượu bằng một chiếc cần vào trong một nồi kim loại lớn. Dduu-Phaang, “người thiêng” của Ndut cắt tiết gà vào một cái bát Mnông đầy hèm rượu lấy từ trong chiếc ché đó. Ông ta cầm cái bát đi ra ngoài và bôi máu lên trán hai con trâu, rồi đứng trước cây cột cuối cùng của kho thóc, ông ngâm nga khấn “mời gọi các Thần ở bụng Thóc” vừa làm phép bằng cách bôi hèm rượu trộn tiết lên vách nhà kho.

Hai con vật đang đứng thẳng chân. Bbôong-Mang, tay cầm một lưỡi dao dài, tiến lại gần con ở phía bên phải, anh ta nhảy lên và với những nhát mạnh nhanh, cắt hai khoeo chân sau của nó, con vật khuỵu vật ra sau và định xông tới nhưng không được; nó đập vào con bên cạnh, con này, đến lượt mình, bị Mang-Ddôong, con rể của Ndêh tấn công. Hai con trâu, điên lên vì đau đớn, tì mạnh xuống trên những mỏm chân cụt đầm đìa máu, vật lộn một cách vụng về xung quanh cột trói, xô đẩy nhau, làm bắn bùn trộn cả phân trâu lẫn máu lên đám người xung quanh. Maang giơ cao cây kiếm trên đầu bằng cả hai tay, lưỡi hướng xuống phía dưới, đâm phập xuống, anh ta đâm xuyên qua sườn con thứ nhất và mặc cho con vật giãy giụa, anh đã đâm sâu được tới tận đốc kiếm và ngoáy kiếm sao cho đúng ngay vào tim; chẳng may, con vật lại ngã nghiêng sang bên phải, máu chảy loang đầy mặt đất. Ông già Krah giết con trâu thứ hai. Người ta lao tới dùng những cái nùi cỏ bịt các vết đâm có máu phọt ra. Con trâu đầu tiên rống lên khi tắt thở; cô rnôom mang bầu nước chạy tới và đổ nước lên hai lỗ mũi trâu đầy máu, vì bằng mọi giá phải ngăn không cho con vật kêu rên.

Hai con trâu đã chết. Bà chủ nhà mang các “đồ cúng ma chay” (njat rpuh) ra và đặt lên đầu hai con vật tế: những cái bát của người Việt, những chiếc váy, dây thắt áo choàng ngắn được thêu toàn bộ (đồ được làm riêng cho các Tâm Bôh) và một cái xa quay chỉ… Nhấc cái xa lên, bà quay tay xa trên đầu một trong hai con vật tế và cầu khấn:

Đừng có, đừng có chạy trốn,
Ơi hồn các trâu, ơi hồn các ché.
Đừng có sợ tao; Mong sao mai này tao lại được ăn thịt, được uống rượu,
……

Bà đặt một yang dâm quý giữa bụng và các đùi của mỗi con trâu. Trong khi bà làm lễ như vậy thì con rể bà cắt các bó cỏ dài trong số các đồ trang trí ở hai cặp sừng.

Trong nhà, các kuang dùng cốc uống rượu múc ra từ chiếc nồi sắt to, trong khi đó, “người thiêng” đứng khấn trước kho thóc.

Một thanh niên Sar Luk, Kraang-Dlaang, cắt đuôi của hai con vật; Bbôong-Mang muốn dùng chỗ đuôi đó để bọc lại những chiếc dùi trống của mình, ông chỉ đạo công việc này và dặn kỹ người kia chỉ cắt cái đầu có lông thôi. Các thanh niên khác cắt các hòn dái; các thứ này được đem nướng trên than hồng, là một món ăn tuyệt hảo khiến bọn trẻ cố giành giật với nhau. Những gì còn lại của bộ phận sinh dục được đem quấn xoắn xít trên sừng gỗ ở các cọc tế. Người ta khoét một lỗ to ở bẹn mỗi con trâu và rút lòng ruột ra, bọn trẻ con mang lòng ra sông để rửa và chuẩn bị nấu ngay sau đó.

Lễ khấn kết thúc một lúc sau khi các con trâu chết. Các kuang tiếp tục uống rượu. Bây giờ, đám phụ nữ tới ngồi ăn chỗ tấm vách cuối phòng, tại đó, người ta đã để các thúng cơm và tô rau còn nghi ngút khói; mỗi người phụ nữ đều đổ nước từ một quả bầu vào tay phải mình trước khi bước lên ngồi vào mâm cơm.

Bỗng nhiên Nhee-Pöt xuất hiện, tối hôm trước anh ta đã không thể rời Düng Jrii đến đây được vì vợ anh bị ốm. Anh mang tới cho tôi cũng như cho ông bạn Bbôong-Phó của mình hai quả trứng. Anh kể cho chúng tôi nghe bao nhiêu là chuyện, trong đó có chuyện viên chánh tổng của họ, vốn là một kẻ “ăn của”, đã dọa sẽ cho triệu anh lên tra hỏi tại Dran và anh sắp phải tới đó.

Việc hạ sát các con vật tế, dù là phần chính của buổi lễ, trên thực tế diễn ra rất nhanh. Các cuộc vui chơi tiếp diễn. Kröng-Nói lắp, lúc nào cũng phong độ, thách cô gái rnôom trẻ uống rượu thi, nhưng tửu lượng của các cô gái chẳng thua kém gì ông và cuộc đấu hai lít một chẳng hề khiến các cô ngại ngùng: kết quả cuộc thi kéo dài bất phân thắng phụ.

Tới chín giờ hai mươi, các kuang bước ra chỗ sàn nhà nhô ra không có mái che dựng trước cửa riêng; họ ngồi xổm xuống quanh cái nồi kim loại to tướng và một cái nia, trong đó có để mấy cần tre khắc nung dùng để uống, một nồi rượu, một thúng xôi to và một bát to đựng lòng chín, được cắt thành những miếng nhỏ và vấy đầy những dấu vết đáng ngờ. Chiếc nồi kim loại to đựng một thứ xúp màu xanh nhờ nhờ trong đó trôi lềnh bềnh các khoanh lòng, một thanh niên làm món ăn dậy mùi lên khi thả ớt giã nhỏ và rau thơm vào đó.

Lúc này người ta lại bắt đầu các cuộc trao đổi thức ăn (tâm siu) như đã làm lúc chúng tôi mới đến, đồng thời đọc to vẫn những đoạn thơ cầu chúc đó. Nhưng hôm trước các cuộc trao đổi diễn ra giữa từng cặp riêng biệt, còn sáng nay, chỉ có Ndêh là người duy nhất trao — và nhận — đồ uống và thức ăn lần lượt từ tất cả các kuang kể cả những người ở chính làng ông. Trước tiên, Ndêh bày tỏ sự kính trọng đối với ông jôok của mình: ông đặt lên môi Baap Can cần rnööm, rồi khum hai bàn tay đưa lên cho Baap Can một vốc xôi trên đó người phụ trợ có để ba miếng lòng trông không được rõ lắm; Baap Can hôn lên chỗ xôi và làm bộ như ngậm mấy hạt vào môi; ông cùng đọc lời khấn với Ndêh và nhận thức ăn trao tặng rồi chuyển cho người con trai thứ hai đang bước tới để chiêm ngưỡng nghi lễ. Đến lượt mình, Baap Can tặng cho ông jôok của mình một cần rượu và một vốc cơm có kèm lòng. Sau đó, Ndêh lần lượt đi tới các kuang và mỗi người nói lời đáp lễ với ông:

… Ta cùng ăn thịt gà
ta cùng nhau uống rượu…

Tất nhiên là nhà dân tộc học cũng tham gia nghi lễ và bữa ăn lòng tiếp sau đó. Do thấy tôi ngạc nhiên trước vị lạ lạ của món ăn này và vì thấy tôi ngại ngùng với món canh, Kroong-Biing nói phắt ra cho tôi hiểu: “Cứt trâu đấy mà”, anh ta bảo. Thực vậy, chỉ có phần đại tràng là được vứt ra sông, toàn bộ những gì chứa trong dạ cỏ và những thứ còn lại, pha thêm một ít nước, đều được cho hết vào trong nồi to để nấu thành món lòng “theo kiểu Mnông”.

Mọi người ăn, uống, cười đùa. Truu thích chọc tức “người anh em” Kroong-Biing và ông jôok của anh ta, Mang ở Bboon Jaa, người mà ông sắp cùng thực hiện lễ Trao đổi Hiến sinh. Truu nói với tôi, khá là to, đủ để cho cả phòng cùng nghe: “Yoo, mày có biết không, chúng nó quyền thế lắm đấy. Mỗi đứa sẽ tế đến ba trâu.” Kroong-Người ngắn chỉ cười và nói: “Nó nói dối đấy mà.” Nhưng lý tưởng làng Bboon Jaa mới nói tới nơi: “Đừng có nghe nó, Yoo; nó bịa đấy. Không đúng đâu, không đúng đâu!” Mỗi lần Truu nhắc lại câu đùa giỡn thì Mang lại nhảy dựng lên và hăng hái kêu lên. Rồi sau đó, mọi người giải thích cho tôi những lời theo lối nói bóng gió mà các kuang gán cho nhau; chẳng hạn lý trường làng Bboon Jaa vốn nổi tiếng với cái tên là Mang-Vua ngà voi. Những lối diễn giải đó là cái cớ để người ta đặt ra những câu đùa cợt có vần điệu, đôi khi chúng trở thành những lời chế giễu thực sự đối với người kuang có liên quan. Vì thế người hùng Baap Can của chúng ta có tên là Taang-Dâm-Tlaang, người ta nối vần như sau:

Taang-Vua-Chim bồ cắt
lượn quanh vợ người ta;
tìm kiếm bà Yôong-Điên…
và đẻ ra một đứa, thằng Bbaang.

Nó đã gây ra cả tràng phản đối quyết liệt từ phía người bị ám chỉ. Bởi vì Yôong-Điên là mẹ “trẻ” của vợ ông ta, nên giữa bà và ông ta phải đặc biệt nghiêm cấm quan hệ tình dục, một tục kiêng kị hết sức nghiêm trọng. Mặt khác, Yôong-Điên có một “đứa con của tình yêu” (theo cách nói của người Mnông) vài năm sau khi chồng bà chết — từ đó người ta nói lộ ra cho tôi biết rằng người được coi là cha của thằng bé Bbaang chính là Bbôong-Phó. Nói Baap Can là cha đứa trẻ là một điều kinh khủng; nhưng kiểu đùa nhằm tố cáo một người nào đó đã chà đạp điều cấm kị với mẹ vợ hay chị cả của vợ lại là cái kiểu người Gar khoái nhất.

Vào khoảng mười giờ, khi chúng tôi đang cười đùa và chè chén trên chỗ nhô ra của ngôi nhà, đám thanh niên bắt đầu pha thịt trâu. Vả chăng đấy cũng không phải là nơi duy nhất ở Ndut đang có tiệc tùng, trong một vài nhà, các ché rượu đã được mở ra. Anh rể của Kroong-Biing uống cùng với chúng tôi mừng cuộc thăm viếng của bố mẹ vợ, người gốc Nyôong Brah, ông jôok của tôi thết đãi những người phụ nữ trong nhóm này. Aang-Sieng và Jôong-Sieng. Chuyện này cũng đáng để tôi ngồi tính mười lăm con trâu Kroong-Người ngắn đã giết trong đời mình.

Cựu chánh tổng tự mình đứng ra điều khiển việc phân phát thịt làm quà. Mỗi miếng thịt trâu to pha ra được trao cho một trong những người khách để đáp lại món quà đã nhận của họ trước đó hay bắt đầu với họ một cuộc trao “quà” qua lại. Hai miếng thịt được giữ lại: một miếng thịt vai là thuộc quyền của jôok, được trao cho Baap Can, và nguyên cả miếng thăn cho Lôong-Rau, người môi giới, thay cho tiền công.

Lúc hai giờ rưỡi chiều, người ta mang tới chỗ nhô ra lớn có mái che một ché không có cổ rnööm, được dùng vào việc “trao đổi thức ăn” cuối cùng thuộc giai đoạn đầu của lễ Tâm Bôh. Nhưng không biết có phải vì đã mệt mỏi nói chung sau một đêm thức trắng hay do rượu kém hiệu lực mà những nghi lễ tiếp sau đó diễn ra trong không khí hoàn toàn đờ đẫn. Giờ đây, người ta mang tất cả những đồ vật của người Ndêh, theo đúng yêu cầu truyền thống, trao cho người bạn ăn thề của mình; toàn bộ những quà tặng này còn được gọi là tâm triu tạo nên một bộ mẫu thực sự các loại đồ trang sức, quần áo, dụng cụ và cả chén bát mà người Mnông có; nhưng khác với những đồ vật thông thường, những vật này tuy về sau phần lớn cũng được đem dùng như những đồ vật khác, chúng đều được làm rất cẩn thận và thậm chí có một số cái được trang trí rất nghệ thuật: các đồ đan có các hình vẽ đen trên nền trắng, các dụng cụ nhà bếp khác thì có trang trí các sợi chỉ màu… Cuối cùng, trong đám tập hợp đồ vật này có cả các đồ vật mang tính lễ nghi đặc biệt hơn; ví dụ như chiếc đai áo làm bằng một dải băng thêu các họa tiết đen trắng có hai dải khác toàn màu đỏ bao quanh và được bà chủ nhà đặt làm đồ cúng lên xác hai con trâu trước khi buộc vào một cọc tế; các suu trôany ding door, bao giờ cũng được làm rất đẹp, chỉ được dệt vào dịp lễ Trao đổi Hiến sinh.

Người ta mang đến một chiếc sừng đẹp được trang trí có quai, đã được đổ đầy rượu. Baap Can, Ndêh và Ngee-Ddôong, anh trai cả của ông, cầm trong tay phía trên miệng sừng một vài miếng tim trâu xắt nhỏ, vài hạt cơm và các ống nhỏ được cắt ra từ củ cây thần của Lúa, thuộc bộ tộc Ndêh. Ba người đàn ông khấn nhiều lời cầu xin:

… Cầu mong cho các Trâu trở về từ phía bên phải,
mong cho Thần Lúa trở về từ phía bên trái,
mong cho có những đứa trẻ để người ta được ôm chặt vào lòng.
Cầu mong cho các Hồn không lang thang
để trở thành những kẻ hầu hạ
để mất tai nghe.
Hỡi Hồn các Trâu trên đỉnh rlaa,
Hỡi Hồn Thần Lúa trên đỉnh Bông Lúa,
Hỡi Ché Ntô’, Ché Ntaang xếp suốt dọc nhà,
……

Hai anh em mở tay ra, các thứ rơi xuống; người ta nhìn xem chuyện gì diễn ra trong chiếc sừng: tất cả đều chìm xuống một cách hoàn hảo. Baap Can, đến lượt mình thả tay ra: các điềm lành: tim, gạo và cây thần lắng xuống đáy sừng. Hai anh em đưa chiếc sừng lên miệng Baap Can và trong tiếng hò reo của mọi người hòa với tiếng la của họ, hai người cho Baap Can uống một hơi tất cả những gì có trong chiếc bình thiêng này. Baap Can không chỉ nốc hết hai hay ba lít rượu mà còn ăn các hạt cơm, các miếng vụn tim và cây thần được thả vào trong đó. Sau đó hai jôok mời nhau ăn xôi và thịt trâu giết sáng nay. Đúng lúc đó, Lôong-Rau đi tới với dải da trâu, buộc dải da đó quanh cổ Baap Can đồng thời giả bộ siết cổ ông này và vừa cười vừa thét lác dọa nạt ông jôok bội thề. Các kuang khác la hét và hò reo.

Cuối cùng, đã đến lúc các nhóm nhỏ chếnh choáng hơi men ra đi. Anh chàng rnôom, vai nặng trĩu các thứ quà tặng cho ông chủ của mình, đã phải giao ống khắc nung đựng đầy rượu cho một người trong số các bạn của anh ta. Mang-Vua ngà voi loạng choạng trên lối mòn, thỉnh thoảng lại tới hút vài ba ngụm trong đó. Baap Can ra về trong tiếng trống chào tạm biệt của những người trong nhà bạn; Aang-người dài địu cô bé Dür và xách con gà trắng. Đi thành từng những nhóm nhỏ vui vẻ và không theo hàng theo lối, chúng tôi bước bình thản trên con đường dẫn về nhà. Chúng tôi chẳng thèm biết đến chuyện có hổ.

o0o

Khi chúng tôi tới Sar Luk, vào khoảng năm giờ rưỡi, đám thanh niên đi trước chúng tôi đang bận chuẩn bị một chiếc cột lớn hay đúng hơn là nhồi vào nó đủ các thức ăn. Vì đúng là việc trang trí rlaa đã hoàn tất: người ta gắn lên đỉnh một con chim đã gọt đẽo và ở quãng ba phần tư độ dài của cọc, một cặp sừng bằng gỗ và hai tàu cọ lớn uốn cong như đôi cánh rộng và được kéo dài ra phía dưới với chùm sợi và các miếng gỗ mỏng, một kiểu “động cơ’’ âm thanh, chỉ một làn gió nhẹ cũng đủ làm chúng va đập vào nhau phát ra một thứ nhạc êm dịu.

Mỗi đoạn trên cây tre lớn được khoét một lỗ gần sát mấu tre và đám thanh niên bận rộn nhét vào trong cái lỗ đó những thứ hổ lốn được họ nghiền trong hai cái cối. Người ta giã trong cối pae troo (alocasia(?)) và vỏ cây dây leo mang blier để có được một thứ bột cực kỳ nhão quánh rồi đem hòa tan trong nước. Rồi, họ đổ một ống tiết lợn bốc mùi gớm ghiếc vào trong đó. Tiếp theo, họ bôi lên cây tre một lượt mỡ lợn và đem hơ lên lửa: cây tre trở nên bóng loáng và nhất là rất trơn. Thế vẫn chưa phải là đã hết: một thanh niên chuẩn bị một lượng lớn nước tương ớt dại, anh rót thứ tương đó vào từng lỗ và đổ lên các sừng, lên phần trên của cây cọc tre mà anh dùng chính các cành lá ớt để quét lên đó. Người ta giải thích với tôi rằng khi đang vả mồ hôi, cái thứ “thuốc bôi” này sẽ ngấm vào trong da gây ngứa kinh khủng.

Cuối cùng người ta dùng một dải mang blier được thắt nút rất chặt bịt kín các lỗ tre lại; với các lỗ nằm ở phần dưới cây cột, người ta nút chúng lại bằng một đầu sợi mây to phía trên cùng được gút chặt thành vành tròn.

Troo-Jôong dùng một ống tre làm dụng cụ đào cái hố trong đó người ta sẽ dựng rlaa khi đã được chuẩn bị xong. Trước đó Bbôong-Mang đã bắt đầu chọn một nơi dựng cột ngay trước mặt chỗ sàn nhỏ nhô ra, khiến Baap Can phải nhảy dựng lên: “Đây là chỗ cấm đào” và ông chỉ một chỗ khác nằm giữa khoảng cách nối hai phần nhô ra của ngôi nhà và ngang tầm cây cọc lớn Kröng-Jôong đã dựng một tháng trước. Ở gần đó, hai thanh niên đang chọc tiết một con lợn sữa bằng một cú thọc dao, moi ruột và nướng ngay trên một cái xiên.

Dưới mái che chỗ nhô ra chính của ngôi nhà, người ta đặt một cái xoong rnööm hút từ một ché nhỏ không có cổ ra và một cái nia đựng một thúng xôi, một nồi lòng lợn, con gà vừa mới giết cùng với con lợn sữa và những mẩu cây Mát thần, một lít rượu trắng của người Việt mà Ndêh đã cho, ba cái cần để uống rượu và cái bát Mnông đựng hèm rượu có rưới tiết gà và tiết lợn sữa. Người ta cũng nhân đó cho vào chiếc gùi nhỏ vẫn dùng đeo trước bụng để suốt lúa cả xôi, trứng, ba quả chuối và lòng lợn; cái khiu này sau đó được đem treo lên những chiếc sừng trên cây cọc lớn. Các vị khách của Baap Can và những người dân Sar Luk quây quần trên chỗ nhô ra của ngôi nhà nơi tiến hành nghi lễ, quanh đám đồ ăn, Bbôong-Mang say bí tỉ, không thể ra mặt được, chính Kröng-Jôong thay chỗ cho ông, ông ta đã “thay” chiếc khố nghi lễ đã nhận được của ông bạn Choong-Yôong vào dịp lễ Trao đổi Hiến sinh cách đây một tháng.

Baap Can bắt đầu bằng việc mời chúng tôi, tôi, Kröng-Jôong và Truu uống rượu trắng của người Việt. Người ta hét lên bảo lũ thanh niên chơi nhạc và ngay lập tức trong căn nhà ông chủ, trống cùng dàn chiêng phảng vang lên. Lúc này, Baap Can mời chúng tôi uống rnööm theo nghi lễ đồng thời đọc các đoạn thơ cầu khấn. Ông bắt đầu từ Kröng-Jôong, người thay thế cho người môi giới vắng mặt và sau đó ông đưa cho ông này bát máu bôi; tiếp theo ông mời Bbaang-Bụng phệ, một “người thiêng” khác, uống; Truu lịch sự nhường cho tôi khi đến lượt ông và sau ông thì tới hai người khách tráng kiện và Bbaang-Hươu… Mỗi người đều đáp lễ lại Baap Can theo đúng phép.

Một đống lửa lớn soi sáng cả sân; cây cọc to lớn nằm xiên chéo trên một loạt những chiếc chạc thấp dần dài đến nỗi ngọn lửa chỉ soi sáng được những chiếc sừng và các cánh lớn của những cành cọ, còn đỉnh cọc và con chim trên đỉnh thì nằm khuất mất trong bóng tối. Những người đang cing ra khỏi nhà thành hàng và xếp dọc theo cây cột; lúc đó các kuang đứng dậy mỗi người cầm một nắm hèm rượu thấm máu và tất cả theo hàng dọc về một bên của rlaa, cùng ngồi xuống và bôi máu lên đó vừa cầu khấn:

… Đừng to tiếng với tao,
đừng nghiền nát tao bằng sự giận dữ của mày.
Chúng tao hầu hạ mày, ơi Cây chính, ơi Tre chính.
Chúng tao làm như Tổ tiên chúng tao ngày trước;
Như các Bà tổ chúng tao ngày trước;
như các Ông tổ chúng tao ngày xưa.
……

Trong khi các kuang vẫn ngồi xổm, cất cao giọng cầu khấn, sáu người gõ cing xếp hàng dọc đi theo họ, tiếng nhạc cing trùm lên tiếng cầu khấn lầm bầm lan tỏa, họ đi vòng quanh gốc chân cột, tiến dần lên dọc theo thân cây chứ không quây quanh lỗ chôn cột.

Khi đã cầu khấn xong, các kuang đứng dậy và ngay lập tức cả đám đông đàn ông vừa lao tới chỗ cây rlaa vừa hò để cùng họp sức hỗ trợ nhau; họ tìm cách dựng cây cột lên, những người ở gần thì chỉ cần lấy hai tay mà đẩy, những người khác thì dùng các đoạn tre buộc chéo lại với nhau theo hình chữ thập. Mỗi lần đẩy, họ lại đồng thanh hò reo inh ỏi át cả tiếng chiêng. Troo-Jôong đứng phía bên kia miệng hố, tay cầm một tấm gỗ để làm chỗ tựa cho cái gốc cột; bằng cách này, ông hướng cho cây cột tre trượt đúng xuống lỗ chôn. Trong suốt cuộc hợp lực tập thể này, tiếng chiêng phẳng không ngừng hòa theo, hơi nhạc trầm lắng ngân lên giữa hai đợt “hò dô!” của mọi người. Trong bóng đêm, các ngọn đuốc chiếu rực từng mảng sáng lớn phần ngọn và các cánh tay rung rinh của cây cột đang được dựng dần lên theo từng đợt giật kéo; khi đã được dựng lên thẳng đứng, cây cột dường như vẫn còn do dự giây lát, rồi đột ngột nó tụt sâu xuống cái hố làm ào lên một tràng hò reo vang dội. Bốn người đàn ông xúm tay vào giữ cho cây thẳng đứng trong khi những người khác lấp miệng hố. Đến lúc này, đám nhạc công đi vòng quanh cái cây to lớn đang vươn thẳng lên rung rinh trong đêm.

Baap Can và hai người thiêng khác, được các ngọn đuốc nhựa thông soi sáng, đi về phía các cây cột tế lễ, những chiếc hố của chúng đã được chuẩn bị sẵn từ chiều. Chủ nhà ném vào đó một nắm xôi, lòng lợn và các mẩu cây Mát thần vừa cầu khấn:

… Trồng cây Gạo,
căng dây ra,
vừa đón chào vừa chôn cây xuống,
chôn Ông tổ, chôn Bà tổ,
chôn cây Gạo xương xẩu xuống.
……

Lời cầu khấn được ông thêm thắt các đoạn thơ khi ông cầu xin tránh được mọi tai nạn.

Chàng rnôom lấy một miếng vỏ cây lớn quấn chặt từng thân cây có gai lại và vác nó tới hô trồng cột có vòng dây bện bao quanh[16]. Kröng-Jôong bôi hèm rượu trộn tiết lên mỗi cọc tế, còn Bbaang-Bụng phệ bôi lên rào chắn, họ đọc lời cầu khấn giống như Baap Can.

Trong lúc đó, các chiêng không ngừng xoay quanh cây cột lớn, tám lần; rồi sau đó họ lại thực hiện một loạt vòng xoay khác (bao giờ cũng đi ngược chiều kim đồng hồ) xung quanh các cọc và rào chắn lễ nghi, tiếp tục vòng quanh các nhà nhô, nơi tập trung các kuang, họ tiến vào trong nhà qua cửa chính. Dưới mái che, Baap Can vừa mời ông anh rể nắm xôi bên trên có lòng lợn và hai chân con gà cúng vừa đọc lời cầu khấn như lúc nãy. Sau đó, ông ta lần lượt trao đổi đồ tế lễ với tất cả các kuang có mặt ở đó. Mọi người ăn và uống, nhưng ai nấy đều mệt và rồi người ta nhanh chóng giải tán về đi ngủ.

Ngày 28 tháng 10

Đám thanh niên bận rộn với việc chuẩn bị lễ hội. Người ta đổ rất nhiều nước vào chân cột: chỗ đất đào hôm trước đã biến thành bùn; người ta lấy cuốc khơi rộng vũng bùn ra và để làm cho chỗ bùn ấy càng thêm kinh khủng, người ta dốc hết vào đấy tất cả những gì còn lại có thể tìm được trong các ché: cả cái đống coot bốc mùi chua chua đó đến khiến người ta phải nôn mửa (trong lễ Tâm Bôh của Kröng-Jôong, thậm chí người ta còn đổ thêm vào đó cả phân trâu nữa), về phần mình, già Krah cắm nhiều cọc cứng xung quanh mỗi gốc gạo để buộc chặt cái vòng đeo vào đó.

Bảy giờ, Baap Can chia xôi và chuối cho vị khách mời của mình và cho tất cả các chủ nhà ở Sar Luk, tóm lại là cho tất cả những người sẽ đón tiếp một bạn chơi tới từ Ndut Lieng Krak. Chính họ thì chỉ cần cung cấp ché rượu cho các cuộc trao đổi thức ăn này. Sau đó, Baap Can xẻ con lợn con đâ giết thịt từ tối qua và chia phần: một bên vai cho chánh tổng và cho phó tổng, bên vai kia cho Bbaang-Jieng và cho Can, một cái giò cho Bbaang-Hươu và một người khác,… Jôong-Kröng, người đã được ông ta đưa cho một miếng khá ngon, đã hoàn lại một cách khó chịu và lấy một miếng bé hơn: vì người khách ở Ndut, anh trai của jôok, đã từng cho chồng bà ấy một khoanh thịt lợn hơi mỏng “và nếu người ta đã không biết tới các lề thói, thì chẳng cần hào phóng đối với họ; vả lại, người ta chỉ phải cho những gì đã được nhận, không nhiều hơn cũng không ít hơn”, bà ta bực tức nói thêm.

Mỗi người mang tới nhà Baap Can ché rnööm của mình, đấy là đóng góp duy nhất vào các khoản chi phí đặc biệt tốn kém cho lễ hội này. Những người khách mời mua ché rượu của mình từ những người dân Sar Luk với giá năm hay mười đồng tùy theo ché lớn hay nhỏ. Người ta thỏa thuận với nhau về nơi để các ché này, nói chung người ta tìm chỗ gần nhà một người bạn hay một người nổi tiếng do những lời đối đáp và những bài hát của họ.

Cuối cùng vào lúc chín giờ mười, hai con trâu do viên cựu chánh tổng tặng, là Ngài Bbae và Ngài Mok được một tốp thanh niên Ndut dẫn tới, đi đầu đoàn là rnôom của Ndêh, Nyaang — một thanh niên của làng chúng tôi.

Ngay khi trâu tới, chúng được buộc vào cột trong tiếng hò reo của người dân Sar Luk. Với chiếc sào đã chuẩn bị sẵn, họ bật các vòng mây nút các lỗ mắt tre ra, từ các lỗ đó chảy túa ra chất sền sệt nhờn nhờn và bốc mùi buồn nôn. Các vòng bằng dây leo nút các lỗ trên cao là khó bật ra nhất, phải buộc một con dao vào đầu ngọn sào và đưa nó vào giữa sợi dây và cây cột, rồi cưa đi cưa lại cho tới khi dây đứt: cứ mỗi lần như vậy, người ta lại được chiêm ngưỡng một dòng suối cái chất lỏng khủng khiếp chảy dọc thân cột, làm dậy lên các tiếng bỡn đùa thô tục của cả đám đông. Sau đó, người ta lấy lá lau sạch cây cột; đan thành một vành lá xung quanh cây cột và dùng sào cọ nó vào phần trên của cột. Cuối cùng, một cậu xông vào tấn công cây cột trơn nhờn đó. Cậu ta dùng hai cánh tay và đùi quặp chặt vào cây cột, nhưng thân cây trơn khủng khiếp và cậu ta chỉ vừa mới trèo lên được một mét thì bị rơi tõm xuống đống bùn trong tiếng hò reo của những người đứng xem. Một người khác tiến ra và cẩn thận xoa cát vào thân cột rồi leo phắt lên; anh ta cũng chẳng lên cao hơn được chút nào và bị mọi người la ó ầm ĩ. Một người thứ ba vào cuộc, người đầu tiên quay trở lại… Người ta thấy rằng dù hò hét và chế giễu ầm ĩ, đám đông vẫn rất thích thú theo dõi các trò này.

Trong lúc đó, rnôom, Krah và hai hay ba thanh niên tròng vòng đeo qua cổ từng con trâu một. Khi công việc đã được hoàn tất, già Krah buộc đầu dây bện bằng chỉ đỏ và trắng vào “người nhỏ bé” được đẽo ở ngọn mỗi cây gạo và dùng một mẩu tre làm thoi đan, ông xâu đầu dây bên kia xuyên qua mái nhà rơm để buộc nó vào thanh bên kho lúa. Người ta kéo căng sợi dây nhỏ để Thần Lúa lấy đó làm đường đi và có thể tới tham dự lễ tế và lễ hội. Ngay khi Krah buộc dây vào kho thóc, tiếng trống vang lên để thu hút sự chú ý của các vị Thần linh và để họ nhanh chân mau tới; chẳng mấy chốc tiếng nhạc từ những chiếc chiêng phẳng đến lượt mình vang lên đầy ắp gian nhà và lan rộng ra bên ngoài.

Trong sân, các chàng trai Ndut thay nhau xông vào cây cột trơn; một số người tỏ ra đặc biệt hăng hái dù cho da tay và đùi bị xước xát vì các loại hỗn hợp trộn ớt dính khắp trên cây cột lớn. Cuộc leo cột rất khó khăn thu hút sự chú ý của người xem; các tiếng la ó giễu cợt mỗi lúc một tăng. Cuối cùng, vào lúc mười giờ rưỡi, Taang, cậu học trò nhỏ tuổi nhất và là bạn đồng học với Srae-Jaang, đã chạm tới cái khiu treo trên các “sừng” của cây cột và trong tiếng hoan hô cổ vũ, cậu trèo và ngồi lên đó; sau đó, cậu bình tĩnh ăn một quả chuối và một quả trứng để trong chiếc gùi nhỏ treo đằng trước. Cuối cùng, cậu gỡ cái gùi ra và tụt xuống. Xuống tới đất, cậu chia cho những người đi cùng thức ăn có trong chiếc khiu và treo nó vào cây cột, cậu đợi lễ hội kết thúc rồi mang chiếc khiu này về làng coi là chiến lợi phẩm. Rồi tất cả thanh niên cùng nhau xuống tắm dưới sông. Họ gặp đám thanh niên Sar Luk ở đó, những người này, ngay khi thấy Taang tới được đích, đã lấy những cái can và các ống tre to đùng dài nhiều mét đổ đầy những chiếc ché đặt tại nhà Baap Can và Kröng-Ịôong.

Họ phải đổ đầy rnööm vào hai mươi bảy chiếc ché và cũng gần đến chừng đó các ché không và nồi lớn dùng để trữ nước. Khi tất cả đã sẵn sàng, mỗi người chủ tới bên chiếc ché của mình hút ra một hay hai chai rượu dành cho nghi lễ đón chào.

Vào lúc một giờ mười lăm, dàn chiêng phẳng tiến ra con đường làng đón khách. Nhưng đó thực ra chỉ là báo động giả và họ quay lại ngay lập tức. Vả lại, hàng đống thức ăn kia phải sau ba phần tư giờ nữa mới có thể nấu xong hết. Ở chính giữa nhà nhô dùng làm lễ, bày biện đồ cúng của Baap Can: một ché nhỏ không cổ chứa đầy rnööm chắt ra từ một chiếc ché lớn và nhất là một chiếc nia rộng có trang trí chất đầy thức ăn: cái thủ và một đùi lợn sữa tế lễ tối hôm trước, một thúng xôi to, hai miếng sắn tách làm đôi, một chục chuối, một chai rượu của người Việt, những chiếc cốc và các ống tre để uống. Mỗi khách mời hay một chủ nhà có trước mặt mình một cái rổ đan có chân đựng các thứ được Baap Can cho hôm trước: xôi, chuối, thịt lợn; thêm vào đó là một hay hai chai rượu chắt ra từ ché rượu do chính anh ta mang tới. Tất cả mọi người đều mặc áo quần đẹp, tuy nhiên họ không cầu kỳ như khi chúng tôi tới Ndut hôm kia. Còn Baap Can, ông phô diễn một vẻ sang trọng nhất định: bên ngoài chiếc áo sơ-mi mà ông bạn jôok của ông đã tặng cho ông hôm qua, ông choàng chiếc áo ka-ki tôi trao cho ông đổi lấy lời hứa cho lại tôi một chiếc khố dành cho lễ Tâm Bôh. Ông thấy chẳng còn gì thích hơn là lấy được của tôi chiếc áo quân nhân này mà ông đã nhòm ngó từ lâu bằng cách tâm sự với tôi về nỗi bối rối của ông trước món quà đẹp đẽ do ông bạn jôok đã tặng, con người tội nghiệp này chẳng có gì để tặng đáp lại món quà đó, “tuy nhiên cái áo mà tôi xin anh hôm trước thì chắc được việc đấy”; vì tôi rất muốn có được một suu trôany ding door, Baap Can chấp nhận cuộc đổi chác do tôi đề nghị và hứa là vợ ông sẽ dệt cho tôi một cái[17]. Chỉ có chiếc áo sơ-mi của tôi — dấu tích thời làm binh nhì lính thủy không chuyên xa xôi của tôi sẽ không bao giờ có trong tủ áo quần của Ndêh, vì Baap Can thử áo ngay lập tức, ông ta thấy cái áo có hai vạt phủ lên trên chiếc khô đẹp đẽ của ông rất hợp… và ông giữ nó lại cho mình, chỉ đưa cho bạn ông cái áo (áo của người Việt) màu đen mà ông đã mua ở Đà Lạt.

Cuối cùng, vào lúc hai giờ rưỡi, tiếng nhạc của hai dàn chiêng phẳng hòa vào nhau từ ngoài đường vọng tới chỗ chúng tôi và chẳng mấy chốc hàng người Ndut do Lôong-Rau người môi giới dẫn đầu xuất hiện. Họ tới ngang chỗ chúng tôi, nhưng tôi rất thất vọng vì chẳng một ai trong số các kuang xông vào tấn công và hét lên tiếng rống của trâu: họ chỉ phá ngang hàng ngũ và được những người bạn cùng cặp dẫn đường, họ tủa ra khắp gian nhà nhô. Dàn nhạc Ndut đi về phía cây cột mỡ mà họ đã chinh phục được ngay trong buổi sáng nay; đám phụ nữ và trẻ em túm tụm cách gian nhà nhô vài bước; dàn nhạc của chúng tôi đi sau cùng vào thẳng gian nhà của Baap Can bằng cửa chính, tại đó họ tiếp tục chơi nhạc. Các nhạc công của Ndut sau khi đi bảy vòng xung quanh cây tre khổng lồ, đi quanh hai con trâu — có hai mái lớn che nắng — và quanh hai chiếc cọc hiến lễ; sau đó họ vào nhà Baap Can, nhưng đi qua lối cửa riêng và hai dàn nhạc tiếp tục bản hòa tấu của mình trong gian nhà của Baap Can.

Bên ngoài, tiếng rì rầm tỏa rộng: mỗi cặp bạn tặng nhau thức ăn theo nghi lễ trao đổi; người ta lần lượt đưa lên miệng nhau các ống hay các cốc rượu và các vốc thức ăn đồng thời đọc các đoạn thơ cầu chúc; không khí nhanh chóng trở nên sôi nổi sau các cử chỉ lễ nghi: người ta vừa ăn uống vừa gọi nhau và vui đùa. Việc này diễn ra trong khoảng nửa giờ. Sau đó Baap Can cầm tay ông jôok của mình dẫn vào trong nhà và tất cả đám người đi theo họ. Bất kỳ một người khách lạ nào bước vào trong nhà đều nhận được nước rảy vào người: Srae đứng ngay ở cửa, tay cầm một nhánh rkôong nhúng sẵn vào trong cái sừng, trong đó Bbôong-Phó đã bỏ các mẩu cây Mát thần từ ba hôm trước và sáng nay đã được nước ban phước lành vẩy vào người nếu là người già; còn người trẻ thì sẽ thực sự bị tưới nước té tát; mỗi lần như vậy, tất nhiên lại làm rộ lên những tiếng rủa, tiếng cười và người ta xô đẩy nhau…

Tiếp đó hai người môi giới ngồi ngay trước cửa làm phép dâng rượu từ một yang dâm và xẻ mỏ gà để “bôi máu vào chân” từng người khách và mặc dù tình huống đã đảo ngược nhưng Bbôong-Phó vẫn là người thực hiện nhiệm vụ này.

Diễn biến các lễ nghi tiếp theo đó không có gì vấp váp, cũng không có gì vội vã. Vào lúc ba giờ mười lăm phút, hai người bạn và hai người môi giới bôi máu lên các bánh men và “mẻ gạo đong”. Nhân lúc này Kroong-Người ngắn và Taang, cháu anh ta nhân danh cha mình, mang đến cho Baap Can “mẻ gạo đong” của họ để đáp lại lời mời của ông đã dành cho họ… Cuối cùng đã đến lúc khai mạc chung tất cả các ché rượu do mỗi người mới được đón đến và bạn chơi của mình cùng mở, tiếp theo đó cả đoàn người cùng diễu hành qua tất cả các ché rượu. Sau hai tiếng đồng hồ uống rượu, Bbôong-Phó đứng lên khua lưỡi kiếm và con gà thay cho diễn văn praang baal’, ông “bạn đồng nghiệp” của ông ở Ndut từ chối không đi theo ông và chính Mang-Vua ngà voi đi lại với chiếc sừng rượu. Chính anh con rể ông jôok giật lấy con gà và những người đến từ Ndut chén thịt gà.

Người ta đã rút bớt đi một ít rơm lợp mái nhà để có thêm ánh sáng. Nắng phải xuyên qua một lớp khói dày đặc mới chiếu sáng được tới đôi ba mái đầu đang chụm lại. Căn phòng khách của Baap Can và anh rể ông ta, sàn nhà phía dưới nhà kho đầy cứng những người. Không chỉ có những người ngồi tụ tập xung quanh các ché rượu gắn vào vách ngăn nhà Baap Can và nhất là những người ngồi dọc theo hàng ché rượu lớn tiếp tục kéo dài từ cột cuối nhà kho của Kröng-Jôong đến cột cuối nhà kho của Baap Can, mà còn có cả đám những người chưa ngồi vào chỗ hay những người đã nhường chỗ của mình đang đứng trước một nồi rượu nào đó; các ống rượu khắc nung, các cốc galalit màu được chuyển về phía họ. Mọi người nói chuyện, vui đùa, hò hát, cười vang… Tiếng ồn ào kéo dài hàng giờ, hàng giờ.

Đêm đã xuống được một lúc khá lâu, thì Bbôong-Phó quyết định đi gọi các Thần linh. Ông cầm một cái hộp đan được trang trí đựng gạo trộn nghệ và một cái bát Mnông đầy hèm rượu trộn tiết và ông trèo lên cái giàn cúng tế dựng lên giữa nhà nhô lợp mái và các cột hiến tế. Bỗng nhiên nổ ra một cuộc ẩu đả ác liệt giữa Can, con trai của chủ nhà và người bạn chơi của anh ta, Maang-Ddôong, con rể của jôok. Chưa bao giờ tôi nghĩ Can lại khỏe đến vậy, chắc chắn là sức khỏe cậu ta đã được tăng lên bội phần do cả đống rnööm cậu ta đã nốc. Dduu-Phaang, một trong những “người thiêng” Ndut đã muốn che chở cho Maang đang bị ngã lăn ra đất, Can đẩy ông ta lăn xuống luôn; Taang-Học trò, con trai của Dduu-Phaang cũng chịu chung số phận. Việc đó diễn ra ngay gần nhà nhô lớn; những tiếng la hét của Can và các địch thủ làm mọi người chạy ra và chẳng mấy chốc, cả đám đông vây quanh các đấu sĩ. Trước cảnh tượng do em trai gây ra, Aang-Sa mí mắt vừa khóc vừa gào lên và ngã lăn ra đất; Aang-Người dài (bà chủ nhà, không nên quên điều này) vỗ một hồi lên mũi cô ta và kêu lên: “Beng nyiim! Beng nyiim! Kiêng không được khóc!” bà cụ Joong-Kröng và những người đàn bà khác trong tộc họ của bố cậu ta túm lấy người Can giữ cậu ta lại và đã làm cho cậu ta bình tĩnh lại. Maang-Ddôong tiến lại gần cậu, bảo: “Chúng tao đùa đấy, chúng tao đùa đấy.” Nhưng vì đã phải nhận những cú nện đau, cậu bật khóc to lên. Ngay lập tức nhiều tiếng nói cất lên xung quanh cậu ta: “Kiêng không được khóc! Kiêng không được khóc!” Baap Can tức điên, người run lên vì giận dữ, cảnh cáo cậu con trai bằng tất cả những tính từ khó chịu nhất ông nghĩ ra trong đầu. Đám người vây quanh bãi chiến trường nơi vừa diễn ra trận đấu; tuy nhiên, đám người này chỉ chiếm một phần rất nhỏ so với số khách khứa, phần lớn những kẻ đang trong cuộc nhậu của chúng ta không hề bị xúc động trước những tiếng kêu la gào thét và vẫn còn ngồi xổm yên vị tại chỗ của mình. Cuối cùng, tất cả cũng yên tĩnh trở lại và các kẻ hiếu kỳ cũng quay vào trong nhà, nơi tiệc uống vẫn đang tiếp tục như thường.

Bbôong-Phó theo dõi cảnh đó từ trên giàn cao. Cuối cùng ông cũng đã có thể làm lễ: ông vãi các vốc gạo trộn nghệ về ba phía: lên mái nhà, lên trên các con trâu và phía sau ông; rồi vừa bôi một ít hèm rượu lên một trong các chùm lá tre xòe trên mỗi đầu cọc của cái giàn được dựng cao lên, ông ê a khấn:

Ơi Thần Đất,
Ơi Thần Đất,
……

Khi ông vừa mới kết thúc lời cầu khấn dài dòng, thì lại nổi lên một vụ ồn ào nhưng lần này nó diễn ra ngay bên trong căn nhà. Người ta cứ tưởng Can đã bình tĩnh lại rồi, nhưng khi vừa tới chỗ ngồi của mình, cậu ta lại một lần nữa nhảy bổ vào vị khách và trong cuộc chiến tiếp diễn vô cùng lộn xộn, cậu đã làm đổ ché rượu của mình, ché rượu vỡ tan.

Bbôong bực tức nói với tôi: “Can sẽ phải làm lễ hiến thần chuộc lỗi với một ché rượu và một con gà ngay ngày mai. Nó chính là con trai của người chủ lễ; nó cần phải làm lễ hiến thần nếu như sau này người ta còn muốn giết trâu tế. Tao đã đọc bài diễn văn praang baal, và Mang-Vua ngà voi đã mang sừng rượu đi mời, Can đã uống và tao, Bbôong-Phó đã giơ cao dao và gà lên. Can không nghe theo lời khuyến cáo của tao”. Vụ lộn xộn khá to nhưng may sao tất cả đã mau chóng lắng xuống. Can thay cái ché rượu vỡ, cuộc nhậu lại tiếp tục và kéo dài suốt cả đêm. Chuyện xảy ra trở thành một đề tài bàn tán sôi nổi đối với một số người, đây cũng là dịp để Baap Can khiến cho mọi người phải nể phục sự hiểu biết của ông ta về các khúc ca sầu não; nhưng người ta có biết bao nhiêu điều để kể và nhất là khi vẫn còn rnööm để uống, chỉ một lúc sau thậm chí người ta không còn nghĩ tới vụ lộn xộn đó nữa.

Ngày 29 tháng 10

Suốt cả đêm, người ta không ngừng nói chuyện và ca hát. Tiếng ồn ào nổi lên khắp trong gian nhà vào lúc tối đã bắt đầu lắng xuống vào lúc nửa đêm, nhưng không hoàn toàn tắt hẳn, khoảng mười lăm người uống rượu giỏi đã dũng cảm giữ nguyên ngọn lửa cho tới khi mặt trời mọc. Vào lúc năm giờ sáng, hai hồi trống vang tới làm lay động cái đờ đẫn cuối cùng đã hạ gục phần lớn khách khứa. Ngay lúc sáu giờ, các kuang đã tập hợp lần nữa để uống. Họ uống bằng cần hút hay bằng cốc với rượu chắt từ yang dâm và rượu người ta đã rót từ một cái ché quý buộc vào chân cột nhà kho cuối cùng — cái cột đứng ngay trước cửa riêng. Bbôong-Phó cắt tiết một con gà vào trong chiếc bát của người Mnông trong đó ông để hèm rượu lấy ra từ cái ché cổ lớn; ông đi ra với cái bát tiết để bôi máu lên trán các con trâu, miệng vừa cầu khấn.

Khi đó già Krah đi về phía hai con trâu đực to mập, ông hành quyết chúng trong vài phút với một sự nhanh nhẹn và hoạt bát đáng khâm phục. Cô gái rnôom vội chạy tới với một cái bầu và đổ nước lên hai lỗ mũi của con trâu đang kêu rên. Một thanh niên bịt lấy vết thương của mỗi con trâu với lá bứt từ vòng kết trang trí trên đầu nó để tránh không cho máu chảy ra lênh láng. Người ta hứng máu của mỗi con vật bị giết vào trong cái bát Mnông để cầu khấn.

Kröng-Jôong, “người thiêng trong làng”, đứng trước cây cột cuối cùng của nhà kho cất lời khấn “mời gọi các Thần ở bụng Thóc”: một tay ông cầm cái bát Mnông và tay kia ông bôi máu vào một điểm trên nhà kho.

Người ta gọi vợ ông, Jôong-Thầy cúng, để bà xem xem Thần Lúa có để lại chứng cứ kết nghĩa không; nhưng bà ta không tìm thấy hòn đá cuội nhỏ hình quả trứng (rtee) lẫn củ cây thần của Lúa. Bà gọi một njau có tiếng khác, Jôong-Sieng ở Nyôong Brah tới trợ giúp, nhưng vô ích. Hai người phụ nữ tuyên bố rằng đã quá muộn, hai con vật tế đã lạnh thân rồi.

Baap Can đặt đồ cúng ma chay một yang dâm và một lưỡi dao lên trên con trâu đã kêu rên và quay quay trên đầu nó tay quay cái xa, trên con vật kia, ông ta phủ một cái chăn.

Khi đã làm sạch ruột các con trâu, đám thanh niên xuống sông rửa và làm lòng, rồi họ cho lòng vào trong một cái nồi kim loại to trong đó họ đã đổ những thứ có sẵn trong ruột trâu pha với nước; tất cả được nấu chín trên bếp củi đặt ở sân.

Trời mưa. Những người đàn ông ngồi dồn đống dưới mái che nhà nhô chính: họ uống rnööm và nhấm nháp các lưỡi trâu được tẩm tương ớt. Sau đó, cô gái hầu lễ và Jaang-Srae mang xôi, lòng và rượu tới để dùng cho lễ trao đổi thức ăn. Baap Can trao xôi và lòng trước tiên cho Ndêh, sau đó cho Kröng-Jôong, cho người anh của bạn mình, cho chàng trai rồi cho cô gái rnôom… khi tới lượt con Uai mình, ông ta hát một khúc ca sầu não và đưa thức ăn lên miệng Can — đang rất ngượng nghịu — không hề nhìn cậu ta, ông khấn. Mỗi người trao lại cho Baap Can một đồ tặng giống như đồ tặng họ đã nhận từ ông; ngay khi Baap Can tới tặng thức ăn cho một người nào đó, Bbaang-Hươu, ngồi bên cạnh người chủ lễ mời rượu cho chính người đó.

Việc pha thịt hai con trâu bắt đầu vào lúc tám giờ kém mười lăm. Trên gian nhà nhô, câu chuyện chỉ lải nhải xoay quanh mỗi vụ việc tối hôm trước. Aang-Sa mí mắt sáng nay giấu vẻ mặt xấu hổ dưới dáng vẻ bực tức. Taang-Học trò tâm sự với tôi nỗi lo lắng của anh: anh nghĩ rằng Baap Can sẽ phạt tất cả những người đánh nhau tối hôm qua, thậm chí sẽ phạt cả anh ta, vì anh đã bảo vệ cha mình và “ông bố nhỏ” Maang; anh cũng nghĩ rằng Can sẽ phải trả cái ché rượu bị vỡ.

Trong nhà gia đình nhà Rjee người ta đã mở bốn ché rượu: Mhoo tặng một ché cho Sieng-Aang ở Nyôong Brah, Truu tặng một ché cho cùng một cặp vợ chồng và một ché khác cho Kroong-Ngee, lý trưởng làng Ndut; cuối cùng ché rượu thứ tư được ông jôok Wan ở Paang Pê’ Nâm mua cho ông chánh tổng để tỏ lòng tôn kính Bbaang-Mang ở Ndut Sar.

Baap Can chủ trì việc chia phần: ông ta trả lại cho ông bạn Ndêh miếng vai ông đã nhận được từ ông ấy ngày hôm kia; theo truyền thống, ông trả công nguyên cả miếng thăn cho các công việc của người môi giới Bbôong-Phó của ông. Ông thanh toán các món nợ cũ — thí dụ như đưa miếng vai cho Wan-Yôong — hay bắt đầu một khoản cho vay với những người sắp tế trâu — vì vậy một cái đùi đã được tặng cho Kroong-người ngắn. Một cuộc tranh luận khá gay gắt xảy ra giữa chủ nhà và em trai Truu: Baap Can đã cho mang tới cho em trai một nửa cái cổ trâu (nửa kia đã được đưa cho Kröng-Jôong, ông đã nhận của ông này món quà tương tự vào hồi tháng 9). Ông chánh tổng, đã say rượu, cho mang trả lại nửa cái cổ đó và tự mình lấy phần: ông ta lấy miếng ngực đồng thời tuyên bố rằng một nửa vòng cổ là miếng quá to đối với ông ta[18], ông ta không muốn mắc nợ, rằng vì nghèo ông chỉ dám liều với một miếng ngực… Nhưng lúc Baap Can chạy tới năn nỉ để ông ta nhận quà của mình, ông bỗng nổi nóng lên khi thấy Truu bình thản ra về mang theo miếng ngực; ông giật nó từ tay ông kia và ra lệnh cho rnôom mang nửa vòng cổ lại nhà Truu. Chánh tổng, nửa mếu nửa cười loạng choạng đi về.

Chính Bbôong-Phó xuất hiện vào lúc này, dáng đi không vững, mắt ngàu đỏ máu và rống lên giọng nghe không còn rõ nữa; ông ôm trong tay cái ché không cổ, ông đặt chiếc ché đó vào trong nhà Baap Can và gào rống lên: “Đây là rượu từ một cái yang dâm, tao gọi chúng mày tới về chuyện cái ché rượu bị vỡ hồi đêm. Lũ người cãi nhau, đánh nhau và tao chẳng biết gì về chuyện đó. Tao là người môi giới, tao chẳng biết được gì; tao không có mặt, tao bận gọi các Thần linh trên giàn tế. Người ta đã đánh vỡ một ché rượu và tao chẳng được biết gì về chuyện đó. Hôm nay, tao lấy rượu từ một yang dâm và tao gọi tất cả các khách mời lại. Mọi người hãy tập hợp lại đây. Mặt những đứa đánh nhau tao không được biết. Nếu chúng nó say rượu vì uống quá nhiều, tao không biết cái đó. Nhưng cái mà tao biết chính là người ta đã coi thường rượu uống trong sừng và gà treo trên lưỡi dao; người ta đã không nghe lời Mang ở Bboon Jaa cũng như chẳng nghe Bbôong-Phó. Tao muốn biết chuyện gì đã xảy ra.”

Kroong-Người ngắn, luật gia vĩ đại của chúng ta, từ trên căn nhà nhô nơi ông đang ngồi xổm, kể lại qua quýt các sự việc đã diễn ra theo yêu cầu của Bbôong lúc này đang quay lưng lại phía ông. Ông tuôn ra với một tốc độ chóng mặt — tốc độ của các cuộc tranh cãi kiện tụng — một bài diễn văn được tô điểm bằng hàng nghìn lời văn kiểu xét xử theo luật tục. Ông kết luận “không có vụ việc gì”: mọi người đang tiến hành lễ Trao đổi Hiến sinh, chính bọn thanh niên đã gây ra chuyện và chính con trai ông chủ lễ đã làm vỡ chiếc ché… Bbôong bình tĩnh lại và thừa nhận đúng là mình đã không biết rõ chuyện.

Người ta bày ra trên nhà nhô chính các đồ lễ tặng trao đổi (tâm trìu) hiện có: một cái tẩu, thuốc hút, túi đựng thuốc hút bằng da chó có đựng bật lửa (một hòn đá, xơ gai dầu và một lưỡi dao sắt), tóm lại, đại loại là “cái cần thiết cho người hút thuốc”; một hòn đá mài, một lưỡi xới, một dao quắm, một cái nỏ và bao đựng tên, một lưỡi dao dài; một cái nia được trang trí, một cái gùi nhỏ đeo trước bụng — cũng được trang trí — có đựng gạo đã xay, một cái gùi to để thu hoạch lúa, một cái bầu đựng cháo và một cái đựng nước, một cái bầu có cán dài, một cây đũa cả tre để quấy, một thúng gạo, một cái bát kim loại, một cái bát tô và bát nhỏ của người Việt, một cái ống tre khắc nung, các sợi dây và một tấm da trâu, một củ cây Thần Lúa trong một cái sừng trâu, một cái sừng khác, nhưng được trang trí bằng chỉ nhiều màu và túp chỉ đỏ có quai bằng sợi mây to, một áo cánh của người Việt, một khăn xếp nhiễu georgette, một đôi nút chai bằng ngà, một chuỗi vòng cổ xưa, một chuỗi vòng màu xanh, một cái nhẫn bằng thiếc, một cái trâm cài búi tóc to.

Trong khi mọi người đang bận rộn xem xét các đồ vật, Bbôong lại nổi cơn bực tức gào hét lên lần nữa và bỗng nhiên, bỏ về nhà, sải bước chân dài loạng choạng, những tiếng la hét chẳng mấy lịch sự vọng từ nhà ông ta tới chỗ chúng tôi. Các kuang bất bình: Kroong-Người ngắn hút tẩu, nhưng khi nhìn vào mắt và hai cánh mũi ông người ta thấy ông ta đang tức điên lên.

Baap Can mời rượu ông jôok theo nghi lễ, rồi mời Kroong-Người ngắn. Nhưng Bbôong quay trở lại với một cái roi mây và gào lên một tràng dài không nghe rõ, bước vào nhà Baap Can, quật lên tấm liếp trước cửa, quay lại chỗ chúng tôi nơi nhà nhô và hai lần túm lấy tay Kroong-người ngắn, đang cố tự chế ngự. Baap Can đứng dậy, tức điên lên và ra lệnh cho người của mình phải biến đi, ông này quay người và vừa quay trở lại nhà ông ta vừa la hét. Trong những lời nói khó hiểu của ông ta, người ta nhận ra các câu nói mếch lòng chống lại các “khách lạ” của Ndut Lieng Krak, nhưng tất cả các kuang, không trừ một ai, đều tức giận. Baap Can và Kroong-người ngắn vội vàng nói với tôi “không có chuyện gì”.

Cầm cái bát đồng trong đó người ta đã thả các thứ có tác dụng thần bí (mảnh thạch anh, hòn đá cuội nhỏ hình trứng, răng hàm trâu, hột trong chuỗi vòng cổ), Baap Can đổ đầy rượu và rót một chút máu tim trâu vào trong đó, ông ta cũng cho cả một ít các mẩu cây Thần.

Cây Thần của Niềm tự hào, cho tới tận các ché;
cây Thần của các Thần mạnh, cho tới tận các nồi thấp;
cây Thần với vị Quyền thế, cây Thần của Tổ tiên, chui vào tận trong tai.

Truu vừa tới ngồi cùng giảng giải cho tôi. Tôi nói với ông ta về cách ứng xử của ông phó của ông trong khi Baap Can mời từng kuang uống một chút cái chất kích thích pha trộn lẫn lộn của ông ta.

Bbôong lại xuất hiện, vẫn say, nhưng đã bình tĩnh hơn, có lẽ là do sự có mặt của Truu: ông ta cảm thấy rất rõ ràng ông này không thích cái kiểu cư xử của ông ta. Ông ta hỏi Truu ý kiến của ông này về vụ lộn xộn xảy ra tối qua; ông chánh tổng nhìn ông ta với vẻ mặt dửng dưng, lạnh lùng nhất, trả lời ông ta với giọng quá ung dung: “Esoo geh dôih! Không có chuyện gì cả!” Thế là Bbôong nói: “Khiep! Ổn rồi! Chuyện là thế đấy!” và ông ta giơ ngón trỏ ra cho Truu ra dấu đồng ý, Truu kéo lấy ngón tay đó. Không khí hết căng thẳng và Baap Can hoàn thành các lễ nghi cuối cùng một cách rất hào hứng.

Ông chủ nhà lấy tiết ở tim đã đông lại và cho vào miệng ông bạn mình và các kuang khác. Sau đó ông ta đứng dậy và lấy một dải dây da trâu còn tươi, ông buộc dây vào cổ người kết nghĩa với mình và vừa cười vừa dọa ông này: “Từ nay mày không được bội thề, không thể có Lửa và Nước — có chuyện lộn xộn — giữa chúng ta. Chúng tao đã giết trâu để tôn vinh mày, cái dây da ttâu này chúng tao đã buộc vào cổ mày; chúng tao đã cho mày ăn chuối chín; chúng tao cho mày ăn xôi; chúng tao cho mày ăn thịt lợn. Từ nay mày không được bội thề.” Rất nhiều khách ăn bắt chước cử chỉ của Baap Can đối với bạn chơi của mình.

Tiếp đó, chủ nhà của chúng ta đội cho ông jôok của mình cái khăn xếp mà ông tặng làm “quà trao đổi” rồi giúp ông ấy xỏ cái áo ông tặng. Rút một mũi tên ra khỏi bao tên, ông cắm nó vào trong tóc ông kia, cuối cùng ông giơ ra trước mặt người bạn kết nghĩa một cái dây có một đầu tỏa khói nhưng không cháy thành lửa (người rnôom vừa mới chuẩn bị cái dây và Can đã châm lửa rồi dập đi ngay để cái dây chỉ bốc khói thôi). Kèm theo các động tác của mình, Baap Can nói những lời dọa dẫm nhưng vừa nói vừa cười:

Lửa rừng, lửa cỏ tranh;
Mọi người hãy đốt lửa, hãy đốt lửa rừng lên.
Nếu nó từ chối Lửa, Nước, Đồ đạc của chúng tao. Phityaa!
Sau này chúng tao sẽ vừa đâm vừa chém nó.
Nếu nó từ chối Lửa, Nước, Đồ đạc của chúng tao. Ôi Thần linh, Thần nhìn thấy chúng tao; vậy thì Thần hãy làm cho nó phải chết.
Cây Thần của chúng tao rất tốt, xôi, rượu trong các ché của chúng tao cũng ngon. Nếu nó bội thề, chúng tao có thể đánh nó…

Tiếp theo đó là việc kể tên chẳng theo thứ tự nào cả các đồ vật đem cho, được ngắt nhịp bằng những lời dọa dẫm giống như trên.

Cuối cùng rnôom và vợ cựu chánh tổng sắp xếp các đồ vật của lễ tâm triu vào trong các cái gùi để mang chúng theo, về phần mình, Baap Can nhặt các đồ vật thần bí của mình trong cái bát đồng (thạch anh, hòn đá cuội hình trứng và các thứ khác) ra và cho vào trong cái túi nhỏ; chính cái túi này sẽ được bỏ vào trong một cái gùi có nắp đậy. Những người dân Ndut đã bắt đầu ra đi thành từng nhóm nhỏ. Can bước tới đưa cho Maang-Ddôong, bạn chơi của anh ta — là địch thủ tối hôm qua — một con gà trắng “làm món quà nhỏ”, anh ta nói với tôi.

Vào lúc Ndêh và gia đình ông ra về. Aang-người dài bôi nhọ nồi lấy từ đít xoong lên trán mỗi người đi đường để bảo vệ cho họ tránh được các Thần đường mòn và các cánh rừng.

Cuối cùng, cựu chánh tổng và gia đình ông từ giã chúng tôi, được tiễn về bằng tiếng nhạc ngân vang và trầm lắng của dàn chiêng phảng và tiếng trống gióng đôi dồn dập của Baap Can.

Những ngày này, uy tín của Baap Can lại một lần nữa được nâng cao; từ nay trở đi, ông ta có thêm một người bạn thề trung thành, một người được coi gần như là người thân mà lễ kết nghĩa đã thắt nối cùng với việc hiến tế kép cả đôi trâu và trao đổi các món quà tương tự. Lễ hội được tổ chức nhân dịp này và rất nhiều thức ăn được phân phát cho người dân cả hai làng, đi với họ còn có rất nhiều khách mời cùng tới, đã chính thức báo cho mọi người biết lễ kết nghĩa mới này và sự hào hiệp của những người đứng ra làm lễ sẽ được chứng thực trước mắt tất cả mọi người bằng cây cột và nhất là những cái cọc hiến tế. Loạt lễ hội mới này công nhận vị trí đặc quyền của Baap Can giữa những kuang quan trọng của vùng bình nguyên. Tên tuổi và uy tín của ông ta đã tăng lên cao cùng với tiếng vang của lễ Tâm Bôh mới này.

CHƯƠNG III
Mối tình loạn luân và vụ tụ tử của chàng Tieng đẹp trai

Ngày 26 tháng 11 năm 1948

Sáu giờ mười lăm phút: người ta tới gọi tôi để tham dự một buổi hiến tế lớn hằng năm của “lễ Bôi máu cho Lúa” (Mhaam Baa) ở nhà Kröng-Jôong “người thiêng trong làng” và là một trong số những người tuân thủ và thực hiện các nghi lễ cẩn thận nhất ở Sar Luk. Ngày hôm qua đã được dành cho một nghi lễ mở đầu, “lễ Lấy Rơm” (Sok Rhei), nghi lễ này cũng giống như tất cả các lễ nghi nông nghiệp khác, đã được kết thúc bằng một tiệc rượu lớn; tiệc rượu được tiếp tục, thậm chí được khuếch đại thêm ngày hôm nay và các ngày tiếp theo với lễ hội lớn nhất của chu trình nông nghiệp, lễ hội khép lại một năm một cách rực rỡ: “lễ Bôi máu cho Lúa”.

Khi tôi tới nơi, Kröng đang bận chuẩn bị pha hồ nhão khuấy bằng bột gạo mà ông dùng để bôi các hình hoa văn hình học lên các cột và các xà kho lúa, sau đó bôi lên tất cả các đồ đạc trong nhà. Khi ông đang bôi lên các ché thì bỗng nhiên Kroong-Rốn lồi chạy tới la to:

“Aang-Góa thông dâm với thằng Tieng em trai nó!” Baap Can đang ngồi hút thuốc gần bếp lửa nhìn nó hốt hoảng, dường như không hiểu. Kroong nhắc lại cái tin khủng khiếp đó một lần nữa: đến lúc đó Baap Can quay về phía tôi: “Beng (= điều cấm kị) lớn!” Ông nói với tôi. “Để một con dao vào trong nồi, beng. Thông dâm giữa chị và em trai, beng.” Rồi ông nói thêm: “Sét đánh!” Vừa giơ tay lên làm động tác bổ sọ làm đôi. Kroong kể chuyện anh ta đã bắt được quả tang những kẻ phạm tội như thế nào: đi ra ngoài cùng với Kraang-Bong bóng để xả bớt chỗ rượu đã uống quá nhiều, họ bước qua đằng sau nhà Chaar-Rieng và bắt gặp hai người đang ở trong một tư thế đặc biệt. Họ nhận ngay ra Tieng vì chiếc lược thiếc lấp lánh của anh ta; họ quát: “Đồ mất dạy, mày ngủ với chị mày à!” Thằng đàn ông bỏ chạy và trong khi chạy nó đánh rơi chiếc trâm gài trên búi tóc mà họ lượm được để làm tang vật. Aang say xỉn không nhúc nhích; cô ta vẫn nằm dài ra đất.

— Đứa nào ngủ với mày đấy?

— Tao say, tao không biết.

— Đấy là Tieng, thằng em trai mày!

— Tao không biết chuyện đó đâu.

Tieng trốn ra ngoài rú, trong khi những người đang uống rượu đi gặp Kroong và Kraang để cùng tra hỏi Aang và bình phẩm về vụ bê bối. Đêm đến, người ta không nhìn thấy Tieng đâu cả, cậu ta đã đợi cho tới khi tất cả những kẻ tò mò quay về nhà rồi mới lén lút lẩn vào nhà Chaar-Rieng, kôony của mình (ông cậu phía mẹ[19]), nơi cậu ta đang sống.

o0o

Không thể nói là Aang-Góa đẹp: thân hình xấu xí, chẳng có ngực, ngăm đen, tuy nhiên cô ta có một khuôn mặt thông minh và đôi mắt cháy rực, điều ít thấy ở con gái Gar. Cô ta sống tại nhà anh trai mình Tôong-Biing, một người đàn ông trung hậu trầm tính, đan lát rất giỏi, nhưng cực nghèo; Sieng, nguời anh cả trong gia đình, cũng góa vợ, sống ở Sar Luk nhỏ, xóm chỉ có một căn nhà nằm cách làng ba cây số.

Nguợc lại, Tieng là một trong những anh chàng đẹp trai nhất Sar Luk và gặp cậu ta vào bất kể giờ nào trong ngày ta đều thấy cậu ăn mặc không chê vào đâu đuợc: tóc chải gọn gàng ra sau và vấn thành một búi bao giờ cũng đuợc trang điểm bằng một cái luợc to và một cái trâm cài mạ thiếc đẹp đẽ, “vòng đeo cổ, kiềng đeo tay”, khố ôm gọn ghẽ ngang eo. Cách đây một năm, khi vợ cậu ta mất, cậu đã theo nguời cậu Chaar-Rieng về Sar Luk khi ông này tới tìm cậu và đứa con gái Joong lên năm ở Phii Srôony, nơi chôn rau cắt rốn của gia đình, ở đó vẫn còn Taang, người anh cả của cậu.

Tôi đã để ý thấy Aang khá thuờng hay la cà ở nhà Chaar-Rieng, nhất là khi ở đó có người cháu của ông này[20]; tôi đã mơ hồ có linh cảm rằng đó là một chuyện tình, những người Gar yêu nhau thuờng rất kín đáo. Tôi chỉ quên mất họ cùng một họ tộc: Aang và Tieng, cả hai đều thuộc mpôol Cil.

o0o

Kroong-Rốn lồi, vốn nói hay thế nào thì người cũng xấu xí như vậy, đang có một đề tài nói chuyện hay ho, hơn nữa cũng chưa hoàn toàn hết say rượu, nên anh ta bắt đầu thêu dệt khuếch trương thêm về vụ khám phá của mình: chỉ một chút xíu nữa thì anh ta đã tóm đuợc Tieng, nó đang túm tóc chị nó kéo, rồi hiếp cô ta… Một vụ hiếp ít ra cũng đuợc ưng thuận, vì cách đây mấy hôm, đang ở trong phòng làm việc, tôi nghe thấy những tiếng la hét trong căn nhà của Tôong-Biing.

Tôi lao ra “hiên” nhà tôi và hỏi một kẻ tò mò khác xem có chuyện gì: “Tôong-Biing đánh em gái nó”, anh ta trả lời tôi.

— Vì chuyện gì vậy?

— … Do tật lặng thinh của cô kia.

Nay thì người ta cho tôi biết lí do như sau: ngày hôm đó Biing trách móc Aang đã tán tỉnh thằng Tieng em trai mình, Aang không chỉ mắng lại cô mà còn tát cô do cô này cứ đay nghiến mãi; khi chồng về, Biing đã kể cho anh ta nghe mọi chuyện: Tôong nổi điên lên, đã trừng phạt nghiêm khắc cô em gái. Như vậy, không phải người ta không biết mối quan hệ loạn luân giữa Aang và Tieng, nhưng chưa ai bắt được quả tang[21].

Hết ngạc nhiên, Baap Can liền nổi cơn thịnh nộ dữ dội nhất và vì lẽ gì thì ta đã rõ!…:

— Anh chị em mà ăn nằm với nhau thì sẽ bị sét đánh, không chỉ đánh những đứa phạm tội, mà cả những người có chức sắc của rừng và làng.

Rồng lột da…,
Hổ xé xác…,
Voi xiên…,
các người thiêng trong rừng và trong làng. Đây là một chuyện rất nghiêm trọng. Những đứa có tội cần phải ăn cứt lợn, cứt chó…, gà…, vịt…, người…

Tôi hỏi ông ta:

— Ăn thật à?

— Không, chỉ liếm bằng đầu lưỡi thôi: thế thì mưa mới tạnh. Ăn nằm giữa chị với em trai là phạm điều beng. Khi là người thuộc tộc họ khác nhau thì không có chuyện beng.

(Đó sẽ là điệp khúc tiếp tục lặp đi lặp lại trong các cuộc bàn tán những ngày sau đó). Baap Can tin chắc, cả những người khác cũng tin như ông ta, rằng phải thực hiện lễ tế chuộc tội, không thể nào có chuyện sinh đẻ sau các mối quan hệ loạn luân.[22]

Loạn luân gây ra cái chết khủng khiếp cho tất cả những người có quyền thế nhất, tức không chỉ các kuang truyền thống, mà cả Truu chánh tổng sống ở Sar Luk và người phó của ông ta, và cho cả tôi, người đã hòa nhập thân thiết với đời sống của làng cũng sẽ bị liên lụy. Loạn luân làm xáo trộn trật tự tự nhiên: mưa sẽ xói thành các rãnh nước sâu, sẽ gây ra sụt lở, nước sẽ phun lên từ trong lòng đất…

o0o

Sự việc xảy ra không làm gián đoạn việc chuẩn bị lễ Mhaam Baa. Nó cung cấp một đề tài say sưa cho các cuộc trò chuyện trong từng gia đình và cho Baap Can một dịp phô diễn những hiểu biết của mình bằng cách hát những “lời phán xử” (noo ngöi dôih) lên án các kẻ có tội và nhấn mạnh tính chất ghê rợn và sự kinh tởm do tội lỗi của họ gây ra:

Người ta giũ chăn, bọn trẻ chạy thoát thân;
người ta lắc người, bọn trẻ chạy trốn,
người ta bốc mùi hôi từ bụng và từ mông, bọn trẻ chạy trốn thật xa.

Khoảng mười giờ, ở Sar Luk xuất hiện Krae, lí trưởng làng Bboon Rcae (liên hiệp hành chính được thành lập bằng việc tập hợp Sar Luk và Paang Döng), say bí tỉ, mắt vằn tia máu, mồm lảm nhảm và khoa tay múa chân, ông ta thuộc mpôol Cil và khi biết được chuyện xảy ra trong họ tộc của mình, lại thêm có rượu, ông ta nổi điên lên và xông đến Sar Luk tới nhà Chaar-Rieng, ở đó ông không ngừng hét toáng lên: “Phải trói chúng nó lại!… Đưa chúng nó ra xử ngay lập tức!…”. Ông loạng choạng chạy tới nhà phó chánh tổng vừa chạy vừa văng ra vẫn những lời la thét đó. Baap Can liền tới đó, cố làm cho ông ta bình tĩnh lại, nói rằng người ta không thể trói họ cũng như không thể xét xử họ ngay lập tức được và ông ứng khẩu:

Uống rượu ngon, ăn ngon đi,
Ngày mai sẽ xét xử vụ việc.
Say vì uống, thân thể ta say,
Yoo sẽ không nhận ra điều đó…
Ngày mai tất cả lũ ta tra hỏi chúng.
Aang làm tình với Tieng…

Qua lời hát đó ông muốn nói rằng hôm nay mọi người đang còn bận chuyện lễ Mhaam Baa; cần phải uống rượu và vui đùa đã; ngày mai, tha hồ có đủ thời gian để giải quyết sự việc. Ngày nào việc ấy, như cách nói của chúng ta.

Nhưng Krae không muốn từ bỏ ý kiến đã định của mình: nếu người ta không chịu nghe ông thì chính ông sẽ trói chúng và lôi chúng tới Lac, với tư cách là lí trưởng và là người Cil… Đến lượt tôi cố gắng thuyết phục ông, ông vẫn không nghe. Cuối cùng một người nào đó đã tìm ra giải pháp bằng cách đặt ông ta ngồi trước một ché rượu: khi đã uống cả ché đầy, cuối cùng ông ta lăn ra ngủ…

o0o

Buổi sáng bầu trời tối sầm lại và vào khoảng năm giờ chiều nổi dông: mưa không ngừng suốt bốn ngày liền, mưa xối xả chen với mưa phùn; bốn ngày u ám, không một tia nắng mặt trời trên một quang cảnh đầy bùn và nước. Tất nhiên, lời bình này sẽ trở đi trở lại, ám ảnh: “trời mưa, beng khủng khiếp, thông dâm giữa chị và em Uai, trời mưa…”

o0o

Ngày 21 tháng 11

Lễ Mhaam Baa tiếp diễn.

Tại nhà Tôong-Mang đáng kính, ông này nói về trận mưa lớn kéo dài ngày hôm qua, trời vẫn u ám, mưa phùn: không còn nghi ngờ gì nữa, sẽ có trận đại hồng thủy tàn phá trong tương lai, hậu quả của việc loạn luân. Rồi ông kể: khi ông còn nhỏ ông thường nghe người già nói về một vụ loạn luân đã làm ô uế làng Paang Pê’ Nâm bên cạnh[23]. Daang và Mang, cả hai thuộc mpôol Nduu, đã ngủ với nhau, đã làm tình…, mưa to, mưa phùn, cả một tháng trời mưa không ngớt, nước trào lên trên mặt đất đã ứ đẫm… Người ta bèn rình: cô chị và cậu em trai bị bắt quả tang, bị trói lại, bị quất bằng gậy và phải đi kiếm lợn và rượu ché: thế là mưa tạnh; người ta bắt họ “ăn cứt” (saa ê’) và đuổi họ đi.

Tại nhà Tang-Jieng-Còng, người giàu có nhất trong họ tộc Cil ở làng, Chaar-Rieng đang có mặt tại đó cùng với Taang — anh cả của kẻ phạm tội — vừa mới từ Phii Srôony đến. Hai người đàn ông có vẻ mệt mỏi, ủ rũ vì tội lỗi ghê gớm Tieng đã phạm phải. Tuy vậy, Chaar vẫn tranh nhau với Baap Can trong việc kể tên phả hệ họ tộc Cil, vì cha ông này cũng là một người Cil. Ngồi xổm kín đáo trong góc nhà, Sieng-Góa và Tôong-Biing, — anh này quá nghèo để có thể thực hiện được một cái lễ Mhaam Baa cho phải phép — hoàn toàn rã rời, suy sụp vì các sự kiện xảy ra.

Buổi tối, đến lượt Truu, chánh tổng thực hiện lễ Mhaam Baa của mình. Tôi không khỏi ngạc nhiên khi thấy có Aang, kẻ phạm tội, đang bận rộn phục vụ tại nơi này: cô mang các ống chứa đầy rượu tới cho các vị khách. Cô đi lại, ngực để trần, không đeo một chút đồ trang sức nào cả; cô có vẻ đen hơn thường lệ, do xấu hổ hay do lượng rượu uống quá nhiều tối hôm trước? Cử chỉ của cô vụng về khi cô muốn đứng lẫn vào với những người khác. Nhưng cô không hề có vẻ ủ rũ, nói đúng hơn là cô có vẻ ngạc nhiên về chuyện bàn tán ồn ào xung quanh cuộc phiêu lưu của cô. Vả lại, người ta nói về chuyện này trước mặt cô, không đếm xỉa gì tới sự có mặt của cô; tất cả mọi người đều công kích mpôol Cil, và thậm chí cả Truu, người có cha cũng thuộc họ tộc này, cũng khạc nhổ xuống đất để tỏ sự kinh tởm ghê gớm.

Vào lúc đã khá khuya, Tieng xuất hiện, người ta đã không thấy mật anh ta kể từ đêm nọ: anh đến gọi chúng tôi tới uống rượu ở nhà cậu anh, đã đến lượt ông ta làm lễ tế hiến. Anh chàng Tieng đẹp trai, thường ngày thanh lịch đến vậy, giờ trông hoàn toàn tả tơi: rõ ràng anh không còn đeo một đồ trang sức nào nữa, đầu tóc chải cẩu thả, nét mặt hốc hác, đôi mắt thất thần tránh các ánh nhìn; anh không dám cất cao lời khi mời chúng tôi.

o0o

Ngày 28 tháng 11

Những “người thiêng” chia nhau các tặng phẩm, những cái đùi gà và rnööm họ đã nhận được từ các gia đình trả công cho việc tham gia nghi lễ của họ trong hai ngày lễ hiến tế. Tất cả đàn ông trong làng đều có mặt ở đó vì người ta sẽ bàn luận về việc phân chia các phần của miir sắp tới. Người ta không thể không nói tới vụ lộn xộn và người ta tự hỏi làm thế nào Aang kiếm được lợn cho việc hiến tế vì các anh trai của cô không có lợn. Những người anh này quyết định đi làm ở một đồn điền: số tiền lương ít ỏi mà họ sẽ nhận được cho phép họ dồn thêm cho đủ số tiền mua một chú lợn con. Hơn nữa, Tôong-Biing là một người đan lát giỏi, anh sẽ đan cho tôi những chiếc gùi và nia dành cho Viện Bảo tàng Nhân chủng học.

Bbaang-Dlaang, trưởng hạt, ghé vào Sar Luk, để đón Truu và một vài trai làng, ông tới thăm chúng tôi và nhắc lại với các già làng những gì ông ta đã nói hôm qua: các kẻ có tội phải làm lễ hiến tế chuộc lỗi, nhưng họ không phải trả tiền phạt. bởi vì, bình thường một vụ loạn luân được giải quyết như sau: nếu những kẻ phạm tội giàu có, họ phải làm lễ tế hiến một con trâu độ một khuỷu tay[24] và năm rnööm cho cả hai người, ngoài ra mỗi người phải nộp ba chiếc ché cổ; như vậy đòi hỏi một món chi tiêu lớn. Còn nếu họ nghèo: một con lợn độ năm gang tay vòng cổ, một ché rượu và mỗi người hai ché nộp phạt. Các ché rượu phạt này sẽ được chia phần cho các người thiêng và các kuang khác, bởi chính những người có quyền chức phải lo sợ các hậu quả của việc loạn luân nhiều hơn cả.

Cuối cùng, vào khoảng giữa trưa, Kroong-người ngắn, “anh trai” (chúng ta gọi là anh em con chú con bác) của Baap Can và Truu, cũng có người cha thuộc họ Cil tới, ông mặc một cái áo măng-tô có lông đen dài cắt theo kiểu Âu rất đẹp; đây là một vị thẩm phán rất nổi tiếng, một người “có hiểu biết rộng” và người ta đã đề nghị ông tới tham gia vào việc xét xử.

o0o

Người ta đã quyết định trong thời gian Truu và ba thanh niên đi cùng ông vắng mặt, hôm nay chỉ tiến hành “xét vụ việc của Tieng” và hoãn lễ hiến tế mà Aang sẽ phải tiến hành tới khi chánh tổng cùng những người đi cùng với ông trở về. Trên thực tế, vụ việc đã được dàn xếp trong các cuộc bàn cãi đã diễn ra quanh các ché rượu: ở đây chỉ còn chuyện ghi nhận về mặt pháp lí và trước mặt mọi người về lỗi lầm và thực hiện phán quyết: tức lễ hiến tế.

Vả chăng, khi chúng tôi tới nhà Chaar-Rieng, hai chiếc ché loại vừa đã được buộc vào một cây cọc: một trong những người tham dự giải thích cho tôi rằng hai rnööm là của Tieng, anh ta đã mang đến hai yang drôh, vì anh ta không có ché to, thực ra một trong hai chiếc ché đó là của Aang[25]. Con lợn, hai chân sau bị trói và bị buộc chặt vào một cái cột, vừa giãy giụa vừa kêu eng éc. Một người rút một cọng rơm dài từ mái nhà ra và được một người khác trợ giúp, anh ta đo kích thước của con lợn ở bên dưới nách: vòng ngực con lợn này đo được hai gang và hai ngón tay.

Người ta ra lệnh cho hai kẻ phạm tội đi gọi cả làng tới. Aang, ngại ngùng, có chút do dự; Tieng mắng cô ta đôi chút để trấn tĩnh cho chính mình: có thể nói là anh ta cũng sợ phải bước qua cái ngưỡng này. Ngôi nhà mỗi lúc một đầy thêm người: những người đàn bà khom người chui vào dưới kho lúa và ngồi xổm ở đó, phần lớn đều địu một đứa bé trên lung trong một tấm chăn; đàn ông thì tới ngồi trên tấm liếp trải dọc suốt phía cuối nhà hay ngồi chụm trên gót chân ngay cạnh cửa, những người mới tới ngồi vào bất cứ chỗ nào họ tìm được, đẩy những người tới trước về phía cuối nhà. Cuối cùng Bbaang-Jieng-Bụng phệ tới, ông là người thiêng gác Rừng nghi lễ đốt lửa khai hoang; ông say bí tỉ, kêu la, hét toáng lên, chủ đề các trường đoạn của ông ta tất nhiên là: “ăn nằm với nhau, chị với em trai”, ông không phải người duy nhất ở trong tình trạng đó, bởi vì từ hai hôm nay, người ta không ngừng uống rượu: Aang-Sa mí mắt tới ợ vào mặt tôi là chị ta đang say (và chị ấy rồi sẽ không tỉnh rượu trong hai ngày tới); Bbaang-Hươu vừa loạng choạng theo sau Bbaang-Bụng phệ vừa làm các động tác giật giật để cố đứng cho vững. Chừng ấy cái miệng, chừng ấy cái tẩu, lại thêm các bếp lửa được thổi bùng lên và mưa thì chặn khói lại trong các căn nhà, chẳng mấy chốc không khí đã trở nên ngột ngạt không thở được, đấy là còn chưa kể tới cái mùi tỏa ra từ đám người say rượu và ướt đẫm vì phải vượt qua cơn hồng thủy để đến ngồi chất đống tại đây.

Các kẻ phạm tội quay về trước khi tất cả làng tụ tập đông đủ ở nhà Chaar-Rieng. Họ đổ đầy nước vào các ché rượu. Chẳng ai quan tâm tới họ; những người ít lơ đãng nhất nghe Kroong-người ngắn đọc mỗi lúc một nhanh phả hệ tộc họ người Cil: ông ta bắt đầu từ Ting-Mang, có bốn người con gái: Loong, Jieng, tổ tiên của Choong (cựu chánh tổng của Yön Dlei), Dloong, tổ tiên của Aang-Góa và Bo’, bà tổ của anh chàng phạm tội; ông đọc rất nhanh các thế hệ tổ tiên:

…
Dloong cưới Bbaang, địu[26] Grieng,
Grieng cưới Kroong, địu Nguu, địu Ngaa, địu Sraang, địu Laang.
Laang…

Đọc tới Sieng, Tôong, Aang (người đàn bà phạm tội và những người anh của cô ta) ông lại quay lại từ Ngaa và đọc gia phả của cha ông để dẫn tới Kroong-Biing, tức chính ông.

Ông đã đọc bản gia phả kép này nhanh và thao thao bất tuyệt một cách đáng kinh ngạc: các câu chuyện kể này đã được truyền thuyết dân gian chuyển thành những bài thơ dài, trong đó từ đầu của mỗi câu thơ được tạo thành bởi từ cuối của câu thơ trước và mỗi câu thơ được ngắt nhịp bởi… sae. ..ba’…[27]

Đến lượt Taang đến từ Phii Srôony, anh trai (cùng cha và cùng mẹ) của Tieng đọc phả hệ nhà mình, đây cũng là phả hệ của Chaar-Rieng, ông cậu cùng mẹ của họ, chính tại nhà ông ta đang diễn ra cái cuộc kể lể này.

Phải đi ngược lên đến thế hệ thứ mười lăm để tìm lại được tổ tiên chung của hai kẻ phạm tội: Ting-Mang. Thực ra mà nói, chỉ có tôi là người duy nhất đi sâu vào chuyện tính toán này thôi; bởi vì các câu chuyện về phả hệ kia chỉ nhằm mục đích tạo cơ sở cho niềm tin chắc chắn của mọi người xuất phát từ một chỉ dẫn mang tính hình thức: những kẻ phạm tội đã “ra đời từ cùng một bụng”, “họ là chị em”[28] và họ đã ngủ với nhau!…

Bây giờ người ta tranh luận về những thứ dành cho lễ hiến tế. Chính hai kẻ say rượu, Bbaang-Hươu và Bbaang-Bụng phệ, đã tỏ ra sáng suốt nhất: họ là những người duy nhất nghĩ tới cái điều chủ yếu này: phải đòi cho được các thứ quà tặng mà anh chàng tình nhân đã trao cho chị mình: “Vòng cổ, vòng tay, nhẫn, lục lạc…, cần phải mang mọi thứ ra chỗ lấy nước của làng”, Bbaang-Jieng gào lên, cười ầm ĩ về phát hiện của mình. Nhưng Tieng chẳng giàu có gì và món quà duy nhất anh đã tặng cho Aang là một chiếc hộp hình chữ nhật bằng kim loại bên trong có đựng một cái gương và tiếng Mnông gọi là khôop. Người ta ghép thêm vào đó cái trâm gài tóc mà Tieng đã đánh rơi khi anh ta bị bắt quả tang.

Sieng-Góa, anh trai cả của Aang, chìa ra cho đám thanh niên một cái lóng tre to đã được vát thành máng và đề nghị họ nhặt cho vào đó phân người và các loại súc vật khác nhau. Mọi người đều lùi lại, từ chối, những người quyết liệt nhất thì hét lên: “Beng, không ai chịu lấy cứt đâu!”

Một người trong số họ giải thích cho tôi:

— Người ta sợ bị dính dớp; sợ sét sẽ đánh trúng tao, hay làm chúng tao bị ốm.

Một người khác nói:

— Lấy cứt lợn… chó… Người… trâu… gà… là một việc kiêng kị (weer): người ta sợ bị bẩn tay.

Tôi bèn bảo anh ta:

— Nhưng mày vẫn đi nhặt phân bón rau kia mà.

— Bón rau thì không phải kiêng kị; nhưng thường thì không được.

Trước sự từ chối của tất cả đám thanh niên, Sieng-Góa quyết định dùng một đầu que củi đi lượm các loại phân khác nhau mỗi thứ một ít. “Một thứ một chút…” Kroong-người ngắn nói với tôi.

Do không có sừng trâu, những người phạm tội mỗi người đổ đầy một chai rượu cần. Tieng chuyển chai rượu của mình cho Tôong-Biing, người anh thứ hai của Aang, anh này đang mang hèm rượu và các cục than đựng trong đáy bầu đi.

Đến lúc phải ra đi, Aang cự lại:

— Tao bị say khướt, tao không biết tao làm gì… tao không hiểu chuyện gì đã xảy ra với tao… tao không biết thằng nào đã “leo” lên người tao.

Mặt cô ta đen sạm lại và bướng bỉnh hơn. Tieng thì chỉ còn như cái giẻ rách; để cố tỏ ra cứng rắn, anh gượng gạo thúc giục “người chị” và là kẻ đồng lõa của mình thực hiện những điều phải làm.

Vào lúc một giờ mười lăm chiều, dưới mưa phùn và tron trượt trong bùn, cả làng kéo xuống chỗ lấy nước (daak mpaa), dẫn đầu là Tieng vác con lợn. Tới chỗ phân nhánh giữa sông Daak Mei với sông lớn, Tôong-Biing cắt một thanh tre ra làm ba, cầm lấy hai đoạn, tỉa tơi thành búp xoăn một đầu còn đầu kia thì vót nhọn, và sau khi cắt khấc ở giữa đoạn tre, anh cắm chúng xuống ven con đường trên bờ sông. Rồi tỉa tơi hai đầu đoạn tre thứ ba, anh đặt nó nằm vào một chỗ lõm đã được khắc ở đoạn tre kia: vậy là anh đã có được một cái bàn thờ hình chữ H, hai đỉnh và hai đầu thanh nằm ngang được tỉa tơi thành các búp bông.

Trong khi đó, đám thanh niên giết các con vật hiến tế: họ cắt tiết lợn, hứng vào một cái bát tô của người Việt và rót một ít vào hèm rượu và các cục than đựng trong đáy bầu Tôong-Biing đang cầm. Rồi, họ cắt tiết vịt vào ngay cái đáy bầu đó, và cho tiết vịt rỏ xuống nước, chỗ lấy nước của làng. Cuối cùng, tại chỗ lấy nước, họ cắt tiết gà; sau đó quẹt hèm rượu vào vết cắt để cho nó thấm máu và đặt cái cốt đó lên trên đáy bầu; như vậy là ngoài các cục than, bây giờ đáy bầu còn có thêm những thành phần của mỗi vật hiến tế: hèm rượu thấm tiết của ba con vật tế.

Tôong-Biing đặt cái đáy nồi xuống chân cọc bên phải và bắt đầu khấn: anh ta cầu khấn tất cả các Thần: Thần Đất, Rồng (Thần Nước)… tất cả, chỉ trừ Yaang Baa, Thần Lúa.

Trên các cây to, trên các cây tre, Thần Quạ;
Trong nước, trên sóng, Thần Rồng;
Trên mặt đất, trên lòng đất, Thần Giun đất.
Hỡi Rồng dài một khuỷu tay, hãy ở lại đây với tao;
Hỡi Giun dài một ngón tay, hãy ở lại đây với tao;
Hỡi Thằn lằn — nhỏ bé bằng một gang tay, hãy ở lại đây với tao;
đừng nói với tao một cách tức giận,
đừng nghiền nát tao bằng sự giận dữ của các Thần;
vì tao ngủ với chị tao như vậy đấy,
vì tao ngủ với mẹ tao như vậy đấy.
Tao tẩy rửa mình bằng con lợn này;
tao tẩy rửa mình bằng rượu ché này;
tao tẩy rửa mình bằng con gà này;
tao tẩy rửa mình bằng con vịt này.
Cầu cho mưa ngừng rơi;
cầu cho mưa phùn tạnh.
Xin đừng mắng mỏ tao, hỡi cối ơi;
xin đừng chối bỏ, hỡi chày ơi
xin đừng chà đạp kẻ ngoại tình;
đừng nghiền nát chúng tao dưới chân mày;
đừng đè lên chúng tao cho tới khi chúng tao thành cát bụi.
……

Hai kẻ phạm tội tiến lên phía trước; họ dùng ngón trỏ và ngón cái bàn tay phải quệt lấy tiết lợn (hứng trong một cái bát của người Việt), sau đó lại quệt tiết vịt và gà bằng cách chọc hai ngón tay đó vào những vết thương toang hoác của hai con vật hiến tế. Aang và Tieng cùng bước xuống nước và cầu khấn, khi cầu khấn xong, mỗi người một phía, họ nhúng hai ngón tay dính máu vào trong nước vừa nhúng vừa cọ ngón nọ vào ngón kia.

Tôong-Biing vẫn ngồi xổm và cầu khấn:

……
Người ta không thể ngủ với chị mình;
Hỡi Thần linh, đừng tính chuyện đó.
Người ta không thể làm lễ trao đổi cúng tế với tổ tiên mình;
Hỡi Thần linh, đừng tính chuyện đó.
Người ta không thể làm đám cưới giữa cậu và cháu gái;
Hỡi Thần linh, đừng tính chuyện đó.
Người ta không thể đánh nhau giữa cha và con,
Giữa mối và tổ mối
Hỡi Thần linh, đừng tính chuyện đó.
……

4. Ông ta đã bị chẹt cổ mà chết nếu bội thề.

5. Dưới cơn mưa do vụ loạn luân gây ra: Tôong-Biing đang cầu khấn trước bàn thờ được dựng gần chỗ lấy nước ngọt.

6. …trong khi những kẻ phạm tội phải “ăn cứt lợn, cứt chó”.

Sau khi bôi máu lên nsôom (đầu đoạn tre đã bị xé tơi) phía bên phải, anh ta bôi lên mặt đất. Thỉnh thoảng, Baap Can hay một người già khác, ngồi yên tại chỗ, đọc to một vài đoạn khấn cùng với anh ta.

Sieng đặt các món quà[29] vào trong cái bát tô bằng tre có đựng các mẫu phân khác nhau; anh rót rượu cần lên trên các thứ đó, rồi để hai cái lông, một lông vịt, một lông gà lên đằng trước cái bát tô. Bây giờ người ta bắt đầu chuyển sang Siam ê’ sur, Siam ê’ sâu (“cho ăn phân lợn, phân chó”). Hai kẻ phạm tội tiến lên giữa dòng nước; Tieng thô bạo (một cách không phải phép) đẩy Aang để cô bước lên trước anh. Kröng-Jôong, “người thiêng trong làng” xuống nước, theo sau là Sieng, cầm cái bát tô; ông đứng trước mặt những kẻ có tội, giữ đều khoảng cách giữa hai người. Ông lấy một cái lông nhúng trong món hổ lốn gớm ghiếc đó và quét lên cằm Tieng đồng thời đếm: “Một”, rồi sau đó quét lên cằm Aang: “Một”; quay lại phía Tieng: “Hai”; với Aang “Hai”… cứ như thế cho tới tám và lúc đó ông đọc lời cầu khấn dài chủ yếu là cầu khấn Long Thần (Thần Nước). Từ khi bắt đầu nghi lễ, hai kẻ có tội quay lưng lại phía mọi người. Cứ mỗi lần quệt lông lên cằm, Tieng lại rung người lên vì những con nôn ọe dữ dội khiến anh phải gập đôi người lại; Aang không hề nao núng lấy một lần.

Vào lúc kết thúc lời cầu khấn của mình, Kröng ném cái lông xuống dưới nước còn Tieng ném những thứ đựng trong cái bát tô, rồi ném luôn cả cái bát tô. Hai kẻ có tội rửa cằm, rửa chân, rửa tay. Kröng chuẩn bị bước lên bờ mà không rửa ráy cho sạch; hai, ba người trong đám đông kêu to lên để nhắc ông làm điều đó; ông bèn quay lại giữa dòng nước và rửa tay chân.

Tôong-Biing không ngừng cầu khấn. Cuối cùng, ông đổ rượu cần vào đáy bầu đựng hèm rượu có tẩm tiết của ba con vật hiến tế và các mẩu than. Ông bước xuống sông với chai rnööm và cái đáy bầu; giữ cho cái đáy bầu nổi trên mặt nước, ông đổ rnööm vào đó miệng vẫn cầu khấn, rồi để cho nó nổi bập bềnh theo dòng nước vừa khấn các mẩu than hãy đưa các đồ cúng tế tới cho Yaang Rmeh (Thần Rồng); cuối cùng, ông đổ rượu trong chai xuống sông và quay lên bờ.

Mọi người quay về làng.

Trong suốt buổi lễ mưa phùn vẫn không ngừng rơi, thậm chí cuối cùng còn chuyển thành một trận mưa to dữ dội.

Mặc dù trời mưa, xác các con vật cúng tế sẽ phải nướng ở ngoài trời, vì đối với một lễ tế hiến như thế này cấm không được nướng trong nhà như vẫn thường làm đối với các con vật nhỏ.

Đám đông lại tụ tập một lần nữa ở nhà Chaar-Rieng: người ta sẽ làm lễ dâng ché, lễ của “những người đã thực hiện công lí”: ở ché rượu đầu tiên, là nhà dân tộc học và Kroong-người ngắn, jôok[30] của ông ta; ché thứ hai, Kröng, “người thiêng trong làng” và Bbaang-Bụng phệ, người thiêng của những Rnut. Chúng tôi cắm các cần hút vào ché vừa đọc to lời cầu khấn nhắc lại ba cuộc hiến tế vừa được tiến hành; rồi nhà dân tộc học ngồi ở ché thứ nhất và Kröng ở ché thứ hai bắt đầu uống.

Sau đó Bbaang-Bụng phệ cầm một cái bát Mnông có đựng đầy hèm rượu trộn ba thứ tiết về nhà mình cùng với hai kẻ phạm tội bôi máu lên các thanh Củi thiêng nghi lễ dùng để đốt rừng. Chúng được xếp vào trong một cái nia kẹt giữa cái rui và lớp Rơm mái nhà; vì người ta không thể lấy cái nia ra, người ta bôi máu lên chính cái nia và phần thò ra của những thanh Rnut. Chỉ những nhân vật chính, “người thiêng” và hai kẻ phạm tội làm việc này. Vừa bôi máu vừa cầu khấn.

Khi chúng tôi quay trở lại từ lễ Bôi máu cho Củi lửa, Kroong-Người ngắn vẫn ngồi uống ở ché thứ nhất, ông thay tôi ở vị trí đó. Ông thuyết phục Tieng: “Từ nay mày không được sống ở đây nữa, mày phải ra đi, mày phải đi nơi khác mà cưới vợ… Tao là kôony[31] của mày: mày đến ở nhà tao; mày sẽ đi kiếm rau rừng, đi vác củi đốt…”

Taang ở Phii Srôony đồng ý với ông ta, anh nói với em trai mình: “Hãy đi với Kroong-Biing đi, Aang ở đây sẽ kiếm một thằng chồng khác…” Nhưng Tieng không trả lời anh trai lẫn “ông cậu” mình.

Kroong-Biing muốn cho anh ta cưới cô Grieng xinh xắn, người bị gán nợ cho ông. Một người đàn ông tự do không bị trở thành nô lệ khi cưới một người phụ nữ nô lệ, nhưng con cái anh ta phải chịu theo thân phận của mẹ chúng và phải là một người đàn ông làm việc thật nhiều mới có thể giải phóng được cho vợ và con cái mình, trường hợp của Tieng không phải như vậy. Nhưng dường như lúc này đó không phải là vấn đề khiến anh bận tâm và ảnh hưởng tới thái độ của anh.

Kroong-Biing “nhanh mồm” mỗi lúc càng trở nên đầy sức thuyết phục, phô trương của cải và tiếng tăm của mình, chỉ cho Tieng thấy anh sẽ có một cuộc sống dễ chịu đến thế nào ở nhà ông tại Ndut… Taang ủng hộ những lời nói của kuang, nhấn mạnh rằng hai kẻ phạm tội phải tách xa khỏi nhau và đây thực sự là một may mắn lớn đối với em trai mình được tới sống tại nhà một người nổi tiếng đến như vậy; đối với anh ta giải pháp này như thế là coi như đã được chấp nhận rồi; thậm chí anh ta còn đi tới chỗ khuyên Kroong-Biing (lời khuyên thật quá là hời hợt) phải cho Tieng làm việc thật nhiều vào!

Trong suốt các cuộc tranh luận dài dòng về tương lai của mình, Tieng ngồi xổm giữa những người đàn ông, không nói một lời nào, kín bưng trong im lặng tuyệt đối: chối từ.

Khoảng nửa tiếng sau, Kroong-Người ngắn muốn thay đổi đề tài: ông hát và đọc cho tôi chép những lời ca tán dương những mối tình của mình. Chẳng mấy chốc, những lời ca này hạ cấp xuống thành những bài hát về chuyện nhậu nhẹt, thậm chí cả những bài hát tục tĩu nữa. Tiếng cười vang lên khắp nhà; không khí thay đổi hoàn toàn.

Trước khi quay về Ndut dưới trời mưa vào lúc trời đã tối, có hai đứa trẻ đi kèm như hai vệ sĩ, Kroong-Biing tới tìm tôi trong căn nhà nơi tôi ăn cơm; ông ta hỏi tôi liệu ông ta có thể yêu cầu một ché yang dâm nhỏ để được tẩy rửa khỏi điều cấm kị, như từ thời tổ tiên đến nay vẫn làm như vậy. Đây không phải là sự trả công, ông nói rõ thêm với tôi, mà là một sự tẩy rửa nữa mà ông được quyền hưởng.

Nhờ có Kroong-người ngắn và rượu cần, mọi người đã trở lại hoàn toàn thoải mái, ngay cả những kẻ phạm tội cũng bị lôi cuốn vào không khí mới này: Tieng đã thay Aang ngồi châm nước vào rượu, bây giờ cũng đã bắt đầu nói: anh ta thông báo với Chaar-Rieng rằng ngay tối nay anh ta sẽ làm một lễ tế hiến để dỡ bỏ điều cấm kị, do lỗi của anh, còn đè nặng lên những người thân và bản thân anh. Và khi Aang tới mời tôi đến dự lễ hiến tế này vào lúc tám giờ tối, cô ta bạo gan đến mức dám trèo lên nhà tôi mà không có ai đi cùng và ngồi một mình với tôi, hỏi xin tôi một điếu thuốc lá, điều trước nay chưa một người phụ nữ nào trong làng dám làm.

Tất cả dân của nhà dài tụ tập tại nhà Chaar-Rieng; nhưng ngoài họ ra, có rất ít những kẻ tò mò… hay những kẻ còn chưa đã rượu: ngày hôm nay đã thỏa mãn những kẻ tò mò còn những người kia thì chẳng còn mấy chút để mà hi vọng. Người ta chỉ chuẩn bị một cái ché không cổ rất nhỏ (yang ke’ it’) đặt trên mặt đất gần tấm liếp; bên cạnh đó là một con gà đã bị trói chân và một cái yang dâm không.

Chaar-Rieng mang đến một cái túi nhỏ bằng da đựng các viên thạch anh ma thuật của ông, ông lấy chúng ra khỏi túi và đặt trong một cái bát của người Việt, dưới chân ché rượu nhỏ. Ông lo lắng lục lọi trong cái túi thiêng của mình: ông chỉ tìm thấy có năm viên đá — cỡ bình thường — và không thể nào sờ thấy viên thứ sáu, một naar nhỏ xíu “giống như một hạt gạo đã xay”, viên đá đó một hôm đã xuất hiện trước mắt vợ ông, trên đám thóc bà đang sàng sảy. Ông thất vọng kết luận: “Nó đã trốn mất rồi. Thân thể chúng ta bị bẩn, thần đã trừng phạt chúng ta, nên nó đã chạy trốn mất rồi. Nó sẽ đi làm lễ kết nghĩa tâm nta’ với người khác và kẻ đó sẽ trở thành kuang.” May sao, khi ông ta lấy miếng đá dẹt hình trứng rtee nằm trong túi ra, ông tìm lại được viên thạch anh bằng hạt gạo nằm kẹt tận trong một góc túi: ông bèn đặt hai vật ma thuật vào trong cái bát cùng với năm viên đá đã nằm sẵn ở đó.

Lúc đó, Tieng cắt tiết con gà trên cái bát đựng các viên đá thần. Chaar-Rieng quay lại với vợ, con trai ông và cô bé Joong (con gái của Tieng) gần chỗ kho thóc, nơi họ đang ngồi. Sau khi đã để tiết chảy rất nhiều vào bát, Tieng đứng dậy và bôi máu lấy từ vết thương đang đỏ lòm của con vật hiến tế lên trán bốn người trong gia đình. Sau đó anh nâng yang dâm lên bằng hai tay và cho nó quay tám vòng trên đầu của nhóm người đang ngồi và cầu khấn:

… Cầu mong cho rầm kèo đứng vững,
cầu cho những cột nhà kho vươn lên,
cầu cho cơm trong nồi lớn chín
……
Những con thú dữ theo đêm,
Các kuang theo lời hứa,
Sấm theo sau ngay tức thì.
……
Cầu cho mai sau ta tìm thấy trâu mỗi ngày,
Tìm thấy các ché mỗi tháng,
Cầu cho ta có gạo và thóc mỗi ngày.
……

Sau đó anh đặt ché rượu nhỏ không có cổ xuống sau lưng họ, nhưng người ta bảo anh đặt cái ché ra đằng trước và mỗi người lần lượt chạm tay vào ché. Rồi Tieng nhổ vào lòng bàn tay, chạm vào yang dâm và vào xương ức của Rieng và lặp lại động tác này đối với ba thành viên khác trong gia đình (anh không chạm vào ức mà vào trán khi đấy là một người đàn ông).

Tieng rời khỏi nhóm người thuộc nhà ông cậu út của mình và đi tới nhóm gồm anh trai Taang của anh, vợ và đứa bé con anh này, cả ba người ngồi trên tấm liếp; vì từ rừng tới nên họ không thể nhận “ché xoay quanh trên đầu’’ cùng lúc với “những người trong làng”. Anh ta lặp lại cùng các động tác lúc nãy đối với họ và kết thúc bằng việc đưa một đồng cho anh trai mình và một đồng khác cho vợ của anh ấy. Trong khi đó Chaar xếp các viên đá thần đã thấm máu lại.

Cuối cùng, được anh trai và ông cậu giúp, Tieng tới làm phép dâng yang ke’ it’ nhỏ sát tấm liếp. Ba người đàn ông húng hắng ho và búng nhẹ lên mặt nước để vẩy mấy giọt nước xuống đất. Kẻ mắc tội cầm lấy gut và hít rồi lấy ngón trỏ bịt lấy đầu trên và rẩy mấy giọt rnööm “lên phía đầu cửa và các đầu nhà” đồng thời nhắc lại những lời cầu khấn lúc nãy. Anh quay trở lại phía hai người đi cùng, trao cần rượu cho anh trai mình và cầm lấy cái bát của người Việt: anh này bôi máu lên phía trên cửa, lên đầu các hòn đá trong bếp và lên các ché trong lúc Tieng cùng với Chaar đọc những lời cầu xin sau khi đã cắm gut vào trong yangke’.

Như vậy là mọi sự đều đã đúng phép: Tieng đã rửa được cho cộng đồng khỏi sự ô nhục do tội loạn luân của anh và tẩy rửa cho gia đình của ông cậu và gia đình người anh khỏi điều tội lỗi anh đã gây ra cho họ. Lỗi lầm của anh đã được xóa bỏ: sắc diện anh ta căng thẳng trong khi thực hiện lễ nghi, giờ đây đã trở lại thư giãn. Đến cuối buổi chiều, vẫn còn có thể nhận ra đôi chút cứng nhắc nhất định trong vẻ thoải mái của anh, nhưng giờ đây trước mặt ta là một con người đã được giải thoát, Tieng nói chuyện gần như rất vui vẻ. Trong nhà không có một kuang nầo cả để cho anh ta phải rụt rè, chỉ có gia đình Bbaang-Chột và gia đình chị anh ta là Aang-Kröng; chỉ có một người lạ duy nhất, và người ấy lại là anh cả của hai người hàng xóm, Kroong-Poong, cũng bị chột nhưng là chột mắt phải thay vì mắt trái, ông ta đến để làm nhiệm vụ trạm của mình. Bbaang-Chột, bình thường im lặng, tối hôm đó lại tỏ ra ba hoa một cách đáng kinh ngạc: anh ta đã uống quá nhiều và trên khuôn mặt rực lên vì rượu, con mắt duy nhất của anh ta sáng quắc lên một cách khác thường.

Anh kể cho chúng tôi nghe chuyện bố anh, say khướt sau một cuộc rượu, tay cầm con dao quắm, đã dí anh trong một cuộc rượt đuổi hỗn loạn nhảy bừa qua cả các ché rượu như thế nào, ông ấy muốn giết chết anh, nhưng may sao đã không đuổi kịp được anh.

Tôi phải rời nhóm người vui vẻ này vì người ta giục tôi đến nhà Tôong-Iieng chứng kiến Tôong-lieng “bôi máu” cho Krae-Drüm, người cậu của vợ anh, anh này sẽ rời khỏi Paang Döng nơi anh ta vốn sống trước nay để đến sống ở nhà mình tại Sar Luk. Lễ tế hiến giống như lễ nhận con nuôi. Ngày hôm đó thật đặc biệt lắm sự kiện: khi Aang-Góa đến gọi tôi, tôi mới trở về từ nhà Drüm-Kraang, ông này vừa bị ngất và Jôong-Thầy cúng, mẹ vợ ông ta chỉ có thể làm cho ông ta tỉnh lại bằng cách xông mạnh với chất “nhựa của trời”.

Ngày 29 tháng 11

Sáng hôm nay, trời đã tạnh mưa cứ như có một phép nhiệm màu, bầu trời trong không một gợn mây. Nhưng trong đêm mực nước sông dâng lên cao quãng một mét và bờ sông gần nơi lấy nước bị sụt lở, cuốn theo cả cái bàn thờ nhỏ mất hút vào trong dòng nước. Baap Can bảo tôi: “Rồng đã tới mang bàn thờ đi đấy.”

Aang đã mất hút, cô đi theo người anh trai Sieng của mình tới Sar Luk nhỏ; người anh trai khác của cô, Tôong-Biing, đã ra đi từ sáng sớm ngày hôm nay tới đồn điền để kiếm tiền đủ mua lợn mà cô sẽ phải cúng tế.

Nhân thời tiết đẹp, chúng tôi đã quyết định làm một khu vườn tập thể và gieo ở đấy các hạt tôi đã mang tới cùng các hạt Chính quyền gửi tặng. Tất cả đàn ông đều cùng tôi xuống khu đất đắp nằm phía dưới làng. Vào khoảng mười giờ, khi chúng tôi đang gieo những túi hạt đầu tiên, một thanh niên chạy tới gọi tôi: “Yoo! Tieng chết rồi… Nó treo cổ lên cái tay đòn tre mái nhà!” Tất cả chúng tôi chạy tới nhà Chaar-Rieng: Tieng treo cổ bằng cái suu troany của anh lên cái tay đòn tre đôi nhà kho, từ chỗ đó anh đã buông mình vào khoảng không. Do xấu hổ, trước khi tự tử, anh ta đã thay cái khố của mình bằng một mảnh vải, luồn mảnh vải đó qua háng, giữ hai đầu vải bằng một cái thắt lưng da. Choong-Lính và Bbaang-Hươu đặt anh nằm xuống tấm phản, người anh vẫn còn nóng; tôi thử xem anh còn sống không, không một hơi thở nào thoát ra từ miệng và mũi anh ta.

Bà già Rieng được người ta báo, về tới nơi, thở không ra hơi, lưng đeo một cái gùi đựng vài mụt măng. Sau đây là câu chuyện đã xảy ra theo như lời kể của bà:

Sáng nay, khi thức dậy, Chaar quyết định đi cùng Taang tới Nyôong Hat để thử bán cái ché đổi lấy cái chăn, Tieng xin ông cho đi cùng, ông từ chối, mắng mỏ gay gắt và buộc anh phải ở nhà làm vườn cùng với những người khác. Tieng rất giận, không nói một lời nào nữa, “tuy tối qua nó đã trở lại bình thường; thậm chí nó đã ăn rất ngon miệng: cả một bát cơm đầy”. Và bà đi kiếm cho chúng tôi cái bát để chỉ cho chúng tôi thấy. Bà còn nói thêm rất nhanh là bà chẳng hề mắng mỏ anh ta lúc nào cả.

Đã trấn tĩnh lại được khi ông cậu và anh trai đi rồi, Tieng tới Paang Döng xin cậu anh (là người cùng tộc) Ngee-Daang cho phép anh tới sống tại nhà ông ta, “nó quá xấu hổ nên không thể ở lại làng của chúng tao nữa”, bà già bình luận; nhưng Ngee-Daang đã từ chối. Sự từ chối thẳng thừng này đã tác động khủng khiếp tới Tieng; khi từ Paang Döng trở về, anh ta tỏ ra hoàn toàn suy sụp.

Anh bảo bà già vào rừng cắt măng cho anh, anh muốn ăn măng. Bà ra đi. Ở nhà chỉ còn vợ Taang và đứa con nhỏ của cô, con bé Joong, con đẻ của Tieng; Tieng đưa chiếc vòng đẹp của anh cho con và bảo chị dâu ra sông lấy nước và đưa bọn trẻ đi theo cùng cô. Khi cô quay trở về, thì thấy anh ta đã treo cổ.

Trong lúc đó, cái xác vẫn được để nằm gần như trần truồng trên tấm ván. Người ta kiểm tra nhiều lần xem có đúng là không có hơi thở nào thoát ra từ mũi anh không bởi vì thân thể anh ta còn nóng ấm khá lâu. Nhưng người ta không đắp gì lên cái xác cả, và lại Tieng cũng chẳng có một tấm chăn nào; sau khi kể chuyện xong, bà già Rieng không rỏ một giọt nước mắt mà cũng chẳng than khóc theo nghi lễ — tất cả những người chết xấu (ndrieng) không có được cái quyền ấy — bà già Rieng phủ lên đầu Tieng một miếng vải cũ vốn lăn lóc trong góc nhà bẩn thỉu. Đấy là sự chăm sóc duy nhất anh có được kể từ khi người ta hạ anh nằm xuống.

Thực thế, không ai dám sờ vào người tự tử nữa. Cậu thanh niên Nyaang rất đỏm đáng (em trai của Bbaang-Chột và của Aang-Kröng, những người ở nửa bên kia của căn nhà) từ chối kéo thẳng chân và xếp tay dọc lên đùi cho Tieng. Mặc cho mọi người cố thuyết phục anh ta rằng anh ta sẽ chẳng gặp nguy hiểm gì đâu vì anh ta sống cùng một mái nhà với người chết, anh ta chẳng hề lay chuyển. Anh ta sợ cái chết xấu, sự nhơ nhớp của nó sẽ mang đến bệnh tật. Thậm chí, có lúc một người nào đó còn cho rằng một ndrieng không những không có quyền được có quan tài, lẫn những lời than khóc mà còn không được để chân tay duỗi thẳng nữa.

Việc kiêng kị khóc lóc và hát đưa ma phải được tuyệt đối tuân thủ: con bé Joong, con của người chết, bước vào nhà, thấy thân thể cha nó cứng đờ, không còn sinh khí, nằm trên tấm ván và xung quanh tất cả mọi người đang lạnh lùng đứng nhìn cha nó, nỗi sợ hãi bản năng xâm chiếm lấy nó và nó gào lên vì khiếp hãi. Lập tức, mọi người hét lên với nó: “Beng nyiim! Beng nyiim!”, “kiêng không được khóc!” nhưng con bé tiếp tục kêu la to hơn cho mãi tới khi người ta dỗ được nó im và thuyết phục nó đi ra chỗ bọn trẻ con khác; cả ngày hôm đó nó chơi như chẳng có chuyện gì xảy ra, hay đúng hơn dường như dẫu sao nó cũng đã nhận thấy nó được mọi người quan tâm.

Các câu chuyện xoay quanh những đề tài buồn thảm nhưng chẳng nói gì nhiều về người chết; sau khi đã nhắc nhở rằng một ndrieng không được quyền có đám tang bình thường và phải chôn trong một nghĩa địa đặc biệt dành cho những nạn nhân chết xấu, người ta không quan tâm đến cái xác chết nữa, mà than thở về các khoản chi phí đè nặng lên những người còn sống: người ta thương hại cho Chaar-Rieng bất hạnh một lần nữa lại phải làm lễ tế. “Nó phải kiếm một lợn, một dê, một chó, một vịt…” một người nhẩm tính. Bbaang-Chột, người sống cùng nhà hoàn toàn suy sụp: ông nhắc đi nhắc lại là ông sẽ phải bỏ nhà này và xây một nhà khác ở nơi khác. Con mắt còn lại của ông chớp chớp liên tục trên khuôn mặt kiểu người Sioux buồn thảm và mệt mỏi. Ý nghĩ cả làng sẽ phải rời đi như ông dường như an ủi được ông đôi chút. Rồi thì: “Chaang-Rieng sẽ phải bỏ tất cả những gì bằng gỗ và rơm: mái rơm, các cây cột và xà chống kho thóc… Nó phải dựng lại bằng các vật liệu mới. Giá Tieng treo cổ ở trong rừng thì đã không có tất cả những điều phiền nhiễu này.” Một con côn trùng to với hai cái râu đỏ bò trên mặt đất, gần chỗ ông Chột; tôi hỏi ông người ta gọi con sâu này là gì, ông trả lời tôi là ông không biết, những người khác cũng không biết con vật này, thế rồi ông Chột thản nhiên dẫm nát con vật.

Nhưng Rieng-Chaar quay lại chỗ người cháu chồng bà, nhìn ngắm cái xác nằm dài trên tấm liếp; kẻ đã gây ra mọi sự phiền lụy cho bà. “Mẹ nó đã đi ngủ lang chạ ngay trong bộ tộc của mình; mẹ nó tên là Rieng. ừ, mẹ nó đã ngủ với một người trong chính bộ tộc mình ở Rddôong thuộc tổng Tôong. Cũng như thế này đây, người ta đã “ăn” trâu, cúng rượu ché và rồi mọi sự đã bình yên. Chỉ có việc phạt vạ phải trả bằng của cải thôi”. Rồi bà nói tiếp sau khi dừng nghỉ một chút: “Giá như người ta nhận ra việc đó ngay và bắt ngay lấy một con chó rồi giết đi thì có lẽ Tieng đã thoát chết rồi!”. Cái điệp khúc luôn luôn được bà già và mọi người nhắc đi nhắc lại là Tieng tự tử bởi vì anh ta “ngượng cái tai”.

Bỗng nhiên có một người nào đó chợt nhớ tới Truu đang vắng mặt và các thanh niên đang đi cùng ông ta. Cần phải nhanh chóng gọi họ về ngay, những người làng không được ở trên “đất khách” khi có người chết ở làng mình. Mọi người giao cho tôi viết cho ông chánh tổng vài chữ — ông ta đã đi học — ông ấy sẽ đọc thư.

Từ lâu mọi người không còn bàn cãi trong nhà Chaar-Rieng nữa, mà là ở trong sân trước cửa nhà ông ta. Baap Can xuất hiện, rất kích động, lo lắng; ông lao tới chỗ tôi: “… Esoo geh dôih! (Không có chuyện gì cả), Yoo, chính nó đã tự tử, chính nó làm. Không ai chửi mắng, cũng không ai đánh nó… Nó chết không phải vì đánh nhau… Nó tự tử…” Ông nói nhanh và mỗi lúc một to gần như hét lên. Tôi trấn an ông, ông không có gì phải lo lắng cả, tôi đã có mặt ở đó chứng kiến cái chết của anh ta và sự thật là chính anh ta đã tự kết liễu đời mình, chẳng có ai chửi cũng chẳng có ai đánh anh ta cả; anh ta bị dồn đến chỗ phải tự tử do quá tuyệt vọng. Cảnh này đã khiến một đám đông người tụ tập trước cửa nhà Chaar-Rieng. Trước cái đám đông này Baap Can bắt đầu biểu lộ nỗi tức giận của mình với một sự khinh bỉ của một bậc hiền minh: “Hãy đem nó vứt đi vì nó đã tự tử. Một vụ việc như thế, trước kia phải bị phạt bằng một trâu; người ta chỉ đòi nó có một lợn to năm gang cho cả hai đứa và nó chỉ tìm được có một lợn to hai gang hai đốt ngón tay… và rồi bây giờ nó lại treo cổ… Phải đem mà vứt nó đi.” Rồi ông hỏi xem mọi người có khóc không, yên tâm với câu trả lời là không, ông rút lui yề nhà.

Cuối cùng, vào khoảng bốn giờ rưỡi chiều, Chaar-Rieng và Taang, anh ruột của ndrieng về tới nơi. Người ta đã đuổi kịp ông lúc ông đang chuẩn bị bán cái ché. Điều đầu tiên Chaar quan tâm là hỏi cho biết người ta có khóc người chết không, ngay lập tức mọi người làm ông yên tâm về chuyện đó. Đám đông đã giải tán sau khi nghe Baap Can nói, lại tụ tập lần nữa xung quanh những người mới về. Vừa mới bỏ cái gùi ra, ông già đã tức giận nói về Aang-Góa; ông muốn đem cô ta ra kiện. Tieng tự tử là vì cô, chính cô ta đã gây ra cái chết của nó, “nên cô sẽ phải bị kiện”. Lập luận được hiểu theo mọi nghĩa, nhấn đi nhấn lại bằng cùng một câu kết luận đã trở thành điệp khúc “cô ta sẽ phải bị kiện”. Tôi cũng đã thấy Baap Can nói nhiều theo hướng của Chaar… và hậu quả cũng dễ dàng thấy trước được; cuộc thảo luận sẽ diễn ra quanh ché rượu, Chaar nhắc đi nhắc lại mãi cái lập luận đó và tuôn ra hàng tràng các điều phán quyết, các kuang dôih chỉ còn được dùng để xác nhận những lời nói của ông ta. Vì chẳng có ai bảo vệ cho Aang-Góa cả: hai người anh của cô quá nghèo và một trong sô họ hiện cũng đang vắng mặt. Cuối cùng, Aang trở thành nô lệ của ông già Chaar và Baap Can sẽ được nhận một ché rượu trả công cho việc phán xử của ông.

Có thể đúng hơn là tôi cứ thản nhiên để các sự kiện này diễn ra một cách bình thường và chỉ cần bằng lòng với việc ghi chép một cách lạnh lùng diễn biến của các sự việc, nhất là khi người ta có được “may mắn” tham dự vào một sự vụ đặc biệt. Nhưng một nhà dân tộc học không phải là một cái máy ghi và theo tôi, lợi ích rút ra từ những quan sát như vậy có thể phải trả giá rất đắt bằng việc một người phụ nữ phải trở thành nô lệ, hơn nữa theo tôi, cô ta là người không có tội. Vì thế tôi đã can thiệp. Trước tiên, tôi đưa ra những gì đã được nói đi nói lại mãi từ sáng tới giờ: Tieng đã tự tử bởi vì anh ta quá xấu hổ. Rồi tôi thử trình bày với họ quan điểm của tôi. Đó không phải là vì xấu hổ, mà vì cái ý nghĩ phải rời xa Aang mãi mãi đã đẩy Tieng đến hành động tuyệt vọng ghê gớm này. Chính cuộc bùng nổ với ông cậu sáng nay đã nhắc nhở một cách tàn nhẫn cho anh biết rằng anh đã bị xua đuổi, chối từ ở Sar Luk; chỉ có một giải pháp để không phải dứt khoát xa lìa với Aang: tới sống tại Paang Döng chỉ cách Sar Luk khoảng một cây số, thường xuyên có việc đi lại giữa hai làng và sẽ không thiếu dịp để gặp gỡ Aang. Nhưng Ngee-Daang, người đã được anh hỏi xin ở nhờ đã thô bạo đuổi anh ta đi: anh ta chỉ còn có cách là ra đi đến một buôn làng thật xa, có nghĩa là chỉ còn được gặp Aang vào những dịp rất hiếm hoi mà thôi: anh ta thà chết còn hơn.

Tôi có cảm tưởng là những lời giải thích của tôi đối với họ có vẻ rối rắm, nhưng họ cũng nắm được vấn đề; cuối cùng thì những người già chấp nhận sẽ không có chuyện kiện tụng chống lại Aang-Góa. Ngay cả Chaar cũng chấp nhận quan điểm đó nhưng thấy cần phải biện bạch cho mình: ông ta không chửi mắng cháu mình, thậm chí ông cũng không cãi cọ với anh ta. Ông cứ nói mãi những lời biện minh đó. Quả thật, người ta thường kể cho tôi nghe là nếu thí dụ một người vợ tự tử bằng thuốc độc sau khi cãi cọ với chồng thì đó là một vụ việc rất nghiêm trọng.

Chaar-Rieng về tới nơi dường như đã cỏi bỏ sự rã rời đang đè nặng lên buôn làng: cuối cùng người ta đã có thể hành động để xua đuổi những tác động nguy hiểm và không lường trước được của cái chết xấu. Toàn bộ guồng máy ma thuật trừ tà sẽ được đưa vào vận hành.

Trước tiên là những người hàng xóm cùng “thềm” với ndrieng sẽ ở tách riêng ra sau một tấm mành bảo vệ ma thuật: Nyaang cắt làm đôi cái wah, “phòng khách” mà cả hai “nhà kho” chia chung, bằng cách cắm những lá tloot (lá gắm rộng bản) và rhôong (cây họ lúa) lên phía trên cửa chính rồi ở phía dưới, ở lưng chừng và trên ngọn hai cột wah, đường thẳng vạch giữa cái giường nằm giữa hai cây cột, bức tường trong cùng và trên mái nhà, trên vạch thẳng kéo dài ra. Một đường biên ma thuật thật sự được tạo dựng giữa hai gia đình. Cuối cùng, Nyaang cắm những chiếc lá bảo vệ còn lại vào cửa chính cạnh “nhà kho” cần bảo vệ. Trong suốt thời gian dựng rào chắn ma thuật, anh không ngớt cầu khấn, miệng nhắc đi nhắc lại nhiều lần cùng các lời khấn:

……
Cầu mong cho chúng tao được ngủ, thân thể mát mẻ,
cầu mong sao cho chúng tao ngáy thật to.
Xin tránh cho máu không phải đổ,
cho thân thể không bị nóng, cho sừng không gãy.
Chúng tao, chúng tao chỉ làm một nhà ở phía bên này,
chúng tao, chúng tao chỉ làm một nhà kho ở phía bên này,
chúng tao, chúng tao chỉ có một thứ cháo ở phía bên này,
chúng tao, chúng tao chỉ có một thứ cơm ở phía bên này.
……

Về phía mình, họ hàng của người chết chuẩn bị việc chôn cất anh ta. Họ trải lên chân lên bụng anh một tấm chăn rách nát, quá ngắn không che được hết cả người; và đặt lên trên ngực anh tấm suu troany treo cổ vẫn còn buộc thắt nút. Rieng đặt bên cạnh người tự tử một cái bát của người Việt để cúng hồn anh.

Vì hai vợ chồng già không có ngkook (chiếu làm từ lá dứa khâu tay) đủ to để bó xác, Chaar cắt chiếc chiếu vợ ông mang tới ra làm đôi và đặt hai nửa nối đầu nhau lên mặt trên xác chết. Sau đó, với sự trợ giúp của con trai, ông dỡ phần nier (một dạng “đệm” làm bằng tre đập dập đặt ngay lên trên tấm vách ngăn) trên đó Tieng đang nằm và người ta kéo dựng đứng hai cạnh bên dọc theo thân người trước khi nâng lên và đặt xuống nền đất nện của gian nhà. Cuối cùng, người ta xếp các thanh tre đập dập lên khắp cả người và để buộc cái quan tài cứng cho thuận tiện hơn, người ta luồn một thanh gỗ xuống phía dưới. Trước khi quấn dây, bà già kéo cái bát ra khỏi bọc và đặt thay vào đó một đồng bạc. Taang đút vào dưới tấm phủ ngkook, gần bên cánh tay, hai đồng bạc mà người em trai bất hạnh đã đưa cho anh tối hôm qua.

Taang nói với tôi rằng những ngày gần đây, khi anh ta còn ở Phii Srôony, anh ta mơ thấy người ta chẻ ngang củi đốt, điềm báo có “chuyện” nghiêm trọng. Nhất là đêm hôm trước, anh đã bị một cơn ác mộng khủng khiếp: anh nhìn thấy lửa nuốt mất suu troany của Tieng, anh đã đứng dậy lấy chân dẫm để dập lửa. Điềm rất gở: nhìn thấy lửa thiêu cháy khố của ai là báo hiệu cái chết của người đó. Sáng nay, anh không thể làm phép trừ tà mà một giấc mơ báo trước như vậy đòi hỏi, do không có gà để cắt tiết. Anh nói thêm là “phù thủy nêet nêet (một con chim ăn đêm có tiếng kêu báo điềm gở) đã tới tìm người chết của nó”.

Nyaang, Ngee (con trai của Chaar-Rieng) và Maang-Gầy đã buộc cái bọc xác chết tại ba chỗ khác nhau, rồi buộc chặt hơn hai chân chụm vào nhau, hai chân đó cũng được bọc trong tấm chiếu lá dứa và tre đập dập. Họ đưa cái xác đã được bó chặt trong cái quan tài cứng đơ qua cửa riêng và đặt ra phía ngoài gần ngưỡng cửa để rồi buộc vào một cái đòn khiêng dài dôi thêm ra quãng hơn một mét ở mỗi đầu. Người ta bảo họ cẩn thận đừng bước qua cái xác, đó là một điều cấm kị nghiêm ngặt.

Bà Rieng lấy một cái gùi, đặt gần xác chết. Bà cho vào đó một cái nồi, một cái bát lớn và một cái bát nhỏ của người Việt, một cái ché nhỏ xíu không có cổ mà người ta đã uống rượu tối hôm trước, một cái cuốc, một cái bầu để đựng nước và một cái khác đựng cháo, một cái rìu, cuộn song còn lại sau khi được dùng để buộc và cả thanh củi người ta đã luồn xuống dưới cái xác để buộc cho dễ hơn.

Nyaang và Maang-Gầy khiêng cái xác lên vai nhờ có cái đòn khiêng đã được buộc vào xác chết, cái xác có vẻ khá nặng, theo sau họ, có Ngee đeo gùi và sẽ thay phiên cho một trong những người trẻ tuổi kia và Chaar-Rieng có trang bị một con dao phạt[32]. Kroong-Rốn lồi và Bbieng Dlaang đi cùng với tôi; ngoài việc ông này cắt một vài cành cây phủ lên trên mộ, họ chẳng làm gì cả, chỉ đọc có mỗi một lời cầu khấn. Do tôi hỏi Bbaang-Hươu có đi không, ông ta gay gắt đáp lại tôi: “Có một điều kiêng kị tuyệt đối cấm tao và Kraang-Drüm đi ra nghĩa địa, cái chết xấu có thể bắt chúng tao và làm cho chúng tao bị ốm, vì chúng tao phải làm lễ Tâm Bôh.”

Vừa đi, Kroong-Rốn lồi nói với tôi: “Nó tự tử vì xấu hổ, giá như nó chờ chỉ hai ngày thôi, nó đã có thể rửa được cái xấu hổ của nó rồi.” Chaar-Rieng buồn bã nói thêm: “Nó không còn muốn ăn thịt ở dưới cõi trần này nữa.”

Chúng tôi rời khỏi con đường kiểu Pháp để rẽ theo con đường mòn của trâu đi, con đường đâm sâu vào trong rừng rậm tre trúc theo hướng bắc. Sau khi đã lội qua Daak Tloong Kar, chúng tôi đi xiên theo hướng tây bắc để lại phía sau bên trái chúng tôi nghĩa địa trẻ em chết lúc mới sinh. Cách xa đó hơn hai mươi mét, chúng tôi đến nghĩa địa các ndrieng, nằm giữa nghĩa địa lớn và cánh đồng cũ của Taang-Còng (điểm làm mốc được Baap Can và Kroong-Mae nhắc đi nhắc lại nhiều lần, chỉ dẫn cho chúng tôi trước khi đi).

Chúng tôi vừa mới tới nơi thì thấy xuất hiện ba con trâu được Choong-Lính dắt về làng cùng với một đứa trẻ.

Ba thanh niên thay nhau vừa đào mộ bằng một cây gậy dài đầu mới được vát nhọn tại chỗ, vừa cười đùa. Người ta cho tôi hay là Tieng có nói với bọn trẻ con là anh ta có ý định sẽ cưới Aang, điều đó khiến tôi trình bày một lần nữa quan điểm của mình. Người ta vẫn còn cười đùa. Nhưng Kroong-Rốn lồi giục những người đào huyệt: một đám mây đen to đang đe dọa phía chân trời. Cái huyệt hình chữ nhật nằm theo hướng bắc nam (kiêng không được để hướng huyệt song song với đường đi của mặt trời) được đào gần một mộ người ndrieng mới nhất, là Ndoong, con trai của Laang-Góa, thuộc tộc Cil, bị chết đuối cách đây hai năm, lúc mới mười hai tuổi; cây cỏ đã mọc um tùm trên ngôi mộ.

Khi đám thanh niên đào xong cái huyệt chỉ sâu chưa tới đầu gối, Chaar-Rieng nhảy xuống dưới đó và san phẳng lòng huyệt bằng cái cuốc con mang theo trong số các món đồ tặng cho người chết, rồi ông cầm lấy một lá cỏ tranh và mỗi chân đặt lên một bên bờ huyệt, cúi người xuống phía trên huyệt, ông vừa đi giật lùi vừa siết chặt cái nút ông vừa mới thắt bằng đầu lá tranh:

Các hồn, sinh khí, đừng nằm trong đất;
hãy về dưới lòng đất này…

và rồi ông ném nó đi.

Sau đó, người ta đặt cái xác vào trong huyệt, hai đầu đòn khiêng đặt trên hai bờ huyệt; vì thế cái xác đầu hướng về phía nam chưa chạm tới đáy huyệt. Nyaang dùng cuốc giẫy cỏ chặt các sợi song buộc đồng thời cẩn thận tránh không cúi người lên trên huyệt. Người ta bẻ gãy cái đòn, Chaar nói không được ném gậy vào trong huyệt, mà bảo phải để nó ở “trên trần thế này”.

Tiếp đó người ta cắt một ít cành lá từ vài gốc cây mới đâm cành lại và phủ lên trên xác chết rồi Chaar gài một vài cành lá vào dưới các sợi song buộc phía trên đầu:

Tao lo đất phủ lên mắt mày,
tao lo có đất trong mũi mày, có đất trong mắt mày…

Sau đó bốn người đàn ông đổ đất vào trong huyệt và lên trên xác chết có lá phủ bảo vệ. Tất cả cầu khấn:

Tao không đánh mày, cũng không đập chết mày,
tao không chà đạp mày, cũng không khinh rẻ mày.
Nhưng chính các Thần đã đánh mày,
các Thần đã đánh mày,
các Phù thủy đánh mày.
Mày bị chết, mày ăn đất;
chúng tao còn sống, chúng tao ăn cháo và ăn cơm,
chúng tao sống yên lành trên trần thế này với người khác…

Người ta đặt các cành lá khác lên trên mộ và Chaar đặt cái ché và các đồ cúng tế khác lên phía đầu và rắc cơm lên phía chân:

Tao cho các Thần linh và người sống nơi Âm phủ cơm chín.
Tao cho mày cháo,
Tao cho mày cơm chín để làm yên cái đói của mày.

Ông đặt cái bát to của người Việt xuống và lại chất các đồ cúng ma chay sang phía bên trái đằng đầu:

Tao cho mày cái nồi này, đừng đi kiếm cháo của kẻ khác,
đừng đi kiếm cơm của kẻ khác.
Tao cho mày cái nồi này để nấu rau,
để nấu cơm cho mày ăn.
Tao cho mày các cái bát của người Việt để mày đổ rau vào đấy trong bữa ăn…

Cuối cùng bốn người đàn ông bẻ gãy vài cành cây nhỏ, họ đặt các cành đó lên trên mộ và nói với người chết:

Tao cho mày củi đốt. Đừng có đòi cháo, cũng đừng đòi cơm, đừng đòi củi đốt của kẻ khác.

Và người ta vội vã rời khỏi chốn đó. Chaar đi cuối cùng, dừng lại một chút để cắt các cành lá có gai và vứt chúng ra giữa đường:

Ôi kẻ chết xấu, tao từ đó trở về,
mày, hãy chạy trốn khỏi đây đi, ……

Việc trở về nhà diễn ra rất vội vã. Người ta bàn cãi về nơi sẽ tiến hành lễ tế và tất cả mọi người đều nhất trí về luật lệ đòi “ăn chó” dưới nước, nếu tai nạn chết người xảy ra dưới nước, và ở làng nếu như nó xảy ra ở làng hay ở trong rừng. Chaar và đám thanh niên cắt một ôm lá tloot và rhôong. Khi tới con đường mòn, chúng tôi không trở về Sar Luk ngay, mà lại đi về phía hạ lưu, Chaar bỏ lại ở chỗ ngã tư đường bó lá làm lễ to nhất của mình. Chúng tôi vội vã đến nơi tắm rửa tẩy uế; Kroong-Rốn lồi, đầu óc lúc nào cũng nghĩ tới các chuyện làm trò, làm cho chúng tôi cười phá lên khi ông ta kéo cái dây thắt phía sau suu troany của Nyaang đang đi đằng trước ông ta và khiến anh ta bị “lột quần”. Nơi được chọn để tắm là nền cũ của buôn làng, cái nền đã bị bỏ hoang kể từ khi bị dịch bệnh lần trước. Khi đi chôn cất trở về, thường người ta tắm rửa ở phía dưới buôn làng nơi người ta sinh sống, nhưng khi đó là cái chết xấu thì mối nguy hiểm quá lớn và những người đi đưa ndrieng phải tẩy uế ở nơi xa tận hạ lưu phía dưới chỗ lấy nước của làng.

Tắm toàn bộ thân thể và giặt tất cả những gì người ta mặc trên mình kể cả mũ bê-rê và cả khăn nếu có quấn khăn. Chaar và những người đi cùng với tôi lặn xuống và cọ rửa dao phạt của họ trong dòng nước. Khi bước ra khỏi nước và đã mặc khố xong, mỗi người cầm lấy một cái lá tloot và một lá rhôong trong cái gói nhỏ do người dẫn đường của chúng tôi mang theo và quạt không khí xung quanh thân mình (prah sak) đồng thời đọc:

Bằng cỏ rhôong và cành cọ sraa,
bằng cỏ r’aa và cỏ gaat,
hãy trốn xuống dưới kia, dưới hạ lưu sông,
xuống phía dưới rừng củi,
xuống phía dưới rừng cây to, xuống dưới đêm sâu thẳm.
Hãy căng sợi song nhỏ,
hãy căng sợi song to,
núi đá dưới kia là của mày,
mong sao cho thân thể tao mát mẻ…

và vứt các lá đó xuống dưới nước.

Trong số bốn người đã đào huyệt, chỉ mỗi Ngee là không giặt suu troany của mình, anh quay lại dưới sông và vừa nhúng ướt đầu cái khố của mình vừa cầu khấn:

Ôi oan hồn, hãy chạy trốn xuống hạ lưu sông
xuống phía dưới rừng củi, ……

và ra khỏi nước tẩy uế bằng các nhánh lá.

Rồi sau đó, chúng tôi quay trở về làng rất nhanh vì trời lạnh; tới ngã tư đường, Chaar lấy lại bó lá ông đã để lại đó. Chúng tôi nhìn thấy, đi ngược về phía chúng tôi, những người dân Paang Dong, chở thóc đã gặt trên miir của Taang-Góa, ông này sau khi vợ chết đã tới ở tại làng bên. Trong số họ, có cả những người Sar Luk, nhưng gốc ở Phii Ko’, Aang-Còi (vợ của Bbaang-Hươu) và Yôong-Điên.

Ngay gần cửa riêng, Rieng-Chaar đặt một cái xoong nước nóng, mỗi người rửa chân rửa tay mình vào đó và những người có dao phạt thì rửa cả dao. Sau đó người ta đi vào để hơ khô và sưởi ấm bên ngọn lửa đã được đốt trong phòng khách.

Taang, anh trai người chết, nói với chúng tôi rằng tối qua Tieng đã muốn tham dự vào lễ cúng Đất lớn, kiếm một con trâu và ăn thịt. Chaar kể cho chúng tôi nghe một lần nữa ông đã tới Phii Srôony tìm Tieng thế nào sau khi vợ anh chết. Rồi ông phục dựng lại cho chúng tôi nghe câu chuyện chính xác về vụ loạn luân mà Rieng-Chaar đã kể cho chúng tôi. Không phải Rieng — thuộc tộc Cil — mà là cô con gái của bà này, Aang, đã ngủ với “anh trai” Mbun của mình. Việc xét xử đã hạn chế ở mức phạt một chiếc ché không cổ và chỉ tế hiến một con gà và một rnööm, người ta đã không giết lợn: những kẻ có tội quá nghèo và không có lợn. Sự kiện này đã xảy ra ở Bboon Rddôong, cách đây mười năm. Rieng là chị “cùng bụng mẹ” của Mang, mẹ của Taang và Tieng. Sau vụ xử kiện, Mbun đi đầu lính và Aang đã cưới một người con trai khác.

Chaar cho chúng tôi biết ý muốn mua đổi một ché rượu nhỏ bình thường lấy con chó và rnööm mà ông muốn tế hiến để đưa hồn cháu ông từ trên trời cao về các thế giới bên dưới đất. Ông giao cho Kroong-Rốn lồi đang ngồi bên cạnh ông làm việc này với Nyaang; Kroong không nhúc nhích khỏi chỗ ngồi, nói to trực tiếp với Bbaang-Chột. Ông này từ chối.

Sau đó, Rieng mời những người đã ra nghĩa địa ăn cơm, nhưng các bạn đồng hành với tôi, Kroong-Rốn lồi và Bbieng-Dlaang, từ chối.

Taang kể cho chúng tôi nghe tối hôm qua, sau khi “quay vòng ché trên đầu”, em trai anh ta đã bảo anh đi Koon Ler lấy một cái ché Djiring của nó và nói thêm rằng nó tặng cho anh làm “quà giữa hai anh em trai”. Vì thế Taang tính ra chẳng có gì để cho con bé mồ côi cả.

Chaar giải thích với tôi rằng khi một người bị chết xấu, Thần Brieng ăn “hồn trâu, hồn nhện” của anh ta. Người ta giết chết một con chó và hồn rời khỏi trời, nơi ở của Brieng, để về cùng các hồn khác, nơi Địa ngục.

Bbieng kể cho tôi nghe một trường hợp chết xấu khác: cách đây hai năm, tại lễ Bôi máu cho Lúa ở Bboon Jaa, một thanh niên bị chết vì một cú gậy nện trúng mũi trong lúc những người say rượu đánh nhau. Chuyện đó đã gây ra một vụ việc nghiêm trọng.

Cuối cùng, Chaar trở về từ nhà Tôong-Mang với một cái ché bịt kín, ông ta đã mua rượu đựng trong đó cùng một con mèo và một con chó, bằng một cái ché gọi là ché Djiring[33]. Ông định tiến hành lễ tế kép đó khi Truu trở về và hoãn lễ tế vịt và dê về sau này. Tối nay, ông chỉ giết có một con gà và đưa ra một rnööm. Nhưng chẳng có ché rượu nào khác ngoài ché ông già Tôong-Mang đưa cho, Chaar đổ cái yang ke’ nhỏ ra, trong đó ông đã đựng muối, ông cạo quanh thành và đưa nó cho con trai; anh này cho vào trong đó hèm rượu đã lấy từ trong cái ché mướn được. Sau đó, Ngee tiếp tục chuẩn bị bằng cách nhồi cái ché không cổ với cỏ tranh, như thể là anh ta đang làm với một cái ché cỡ bình thường.

Taang hỏi thăm xem em trai anh ta có được chôn cất chu đáo không. Kroong-Rốn lồi làm cho anh ta yên lòng bằng cách nói rằng miệng huyệt sâu tới bẹn (trong khi đó trên thực tế nó không sâu tới đầu gối).

7. Dưới một bầu trời âm u và đe dọa: ché rượu, còn mèo và con chó hiến sinh.

8. …trừ tà chết xấu trên mái nhà bị ám.

9. Baap Can bói bằng hai nửa khúc tre dlei.

10. Hiến sinh bằng cách ném con gà đang sống vào ngọn lửa sẽ dùng để đốt rẫy.

Nhưng đám thanh niên giục Chaar tiến hành nghi lễ trước khi trời tối hẳn. Vì vậy, ông chủ nhà đã cắt tiết con gà trên bó lá tloot và rhôong ông đã để gần ngưỡng cửa, nhưng ở phía bên trong căn nhà, lúc ông về. Ông cẩn thận để cho các giọt máu nhỏ lên tất cả các lá, rồi cầm một vài cành lá, ông quệt lá theo nghi lễ (prah) lên các ché, lên cái trống treo của mình, lên tấm vách ngăn (đồng thời chỉ chỗ ngủ của Tieng: “Đây là nơi nó ngủ”), phía dưới mái nhà, khắp đường rìa chung quanh nhà kho. Sau khi đã prah mọi thứ của cải, ông prah tiếp mọi người: Joong con gái của người chết, Rieng, Taang, vợ và con trai anh ta, rồi đến tất cả những người đã vào rừng. Ông tiếp tục việc trừ tà của mình bằng cách quét túm lá thấm máu lên ngưỡng cửa riêng, rồi sau đó ra bên ngoài vào “đuôi cỏ tranh” (nghĩa là dưới mép mái nhà) và con đường đưa xác chết đi qua; và sau khi đã đi qua con đường mòn, ông vứt các nhánh lá của mình vào trong bụi cây. Cùng với việc prah, ông nhắc đi nhắc lại thể thức nghi lễ cho từng loại đồ vật được ông kể tên ra:

……
Tao sợ bùn chạm tới các khớp xương,
sợ oan hồn chạm tới các cánh tay,
và gây ra đau đớn và bệnh tật
……
Bây giờ, hãy chạy trốn khỏi đây, ôi oan hồn ơi.

Ngee mang cái ché nhỏ ra sân cách đầu nhà vài mét và nhóm lửa lên gần đó, anh ta nướng gà cúng lên trên lửa. Chaar cho mỗi người chạm vào cái cần hút ngắn và thẳng và rồi ông cắm cần vào trong ché rượu đồng thời nhắc lại vẫn lời khấn đó, có Taang trợ giúp thêm vào lời cầu khấn của ông. Tiếp đó, ông hút một ít rượu vào trong cái gut, bịt đầu trên của nó bằng ngón trỏ và vừa nói vẫn lời cầu khấn đó ông vừa bước vài bước về hướng nghĩa địa đồng thời để rượu chảy từ trong cần hút xuống đất. Ông lại cắm cái cần vào trong ché và từng người tới hút một ngụm rượu ở trong đó; những người phu trạm dừng tại chỗ chúng tôi vội tới uống. “Những người gốc từ trong rừng (ở nơi khác) sợ cái chết xấu đã giáng xuống làng chúng tao”, người ta giải thích cho tôi.

Ché rượu quả thật là rất dở, nước đổ vào trong đó đã làm tan muối đọng trên thành ché và từng người trở về nhà mình, sau khi tẩy uế bằng việc hút một ngụm rượu trong đó.

Ngày 30 tháng 11

Ngay từ khi thức dậy, người ta cảm thấy một mối đe dọa đè nặng lên Sar Luk. Không nghe thấy tiếng chày giã vọng tới cùng lúc từ khắp các nơi trong làng như mọi khi, mà nó tắc nghẹt lại từ ngoài đường ranh giới xa nhất. Quả vậy, trong trường hợp có người chết xấu, không được giã gạo trong làng, việc đó sẽ thu hút đám đông hung dữ các Thần Brieng.

Sáng nay từ rất sớm, già Tôong-Mang, trưởng tộc người Rjee đã đến nhà Chaar để bàn bạc với ông này và với Taang, anh trai người chết. Khi tôi tới nơi, ông chủ nhà của chúng tôi nhắc lại không biết lần thứ bao nhiêu chuyện ông ta đã đưa Tieng từ Phii Srôony về như thế nào và như mọi khi, ông còn nói thêm: “Không có chuyện chửi nhau, đánh nhau giữa chúng tao, chẳng có chuyện gì cả”. Gia đình đã ngủ ở chỗ mọi khi mà không mơ thấy gì cả.

Chaar nói với tôi rằng họ sẽ không trốn đi, rằng họ sẽ tiếp tục sống trong căn nhà này. Ngày xưa, cả cộng đồng sẽ phải chuyển đi: người ta không thể chịu đựng được chuyện có chết xấu trong làng, “nguồn nước sẽ không chịu tưới tắm”. Nhưng ngày nay người ta không thể làm được điều đó, dân làng mệt mỏi vì phải dựng lại nhà cửa. Chaar sẽ tế hiến một con dê và một con lợn cần phải có để mọi người có thể uống nước ở nguồn. Danh sách đầy đủ, ngoài hai thứ kia gồm: một gà, một vịt, một chó, một mèo. Vịt và lợn đã được giết tế ở dưới nước, gà đã giết hôm qua, như vậy còn thiếu chó, mèo và dê.

Taang giải thích cho tôi, trong trường hợp chết bình thường, các Phù thủy ở nghĩa địa ăn xác của người chết, hồn người đó sẽ đi về Âm phủ đến với hồn của “những mẹ, cha của nó, ở đó, dưới đất”. Nhưng khi có người chết xấu, Thần Brieng sẽ ăn cái xác và đưa hồn lên cõi trời của nó và bắt phải cưới một trong các cô con gái của Thần. Chính vì hồn của một người đàn ông cưới một cô con gái của Brieng nên anh ta bị chết và hồn của anh ta trở thành Brieng. Khi đó, người ta giết tế chó, lợn, mèo và hồn trở về Âm phủ, dưới đất. Bởi vì hồn của các con vật bị giết sẽ tìm thấy con gái Brieng, vợ của hồn người chết và chúng sẽ xin cô ta để cho chồng trở về Âm phủ, nơi hồn ndrieng lại trở thành hồn người.

Trước tiên, Brieng ăn hồn, con người bị chết sau đó một ngày. và lại, trong trường hợp chết bình thường thì cũng như thế, hồn trâu bị các Thần ăn, chỉ ngày hôm sau mới diễn ra cái chết.

Taang nói thêm “buổi tối khi Tieng quay ché trên đầu cho chúng tao, tao đã thấy Brieng đã ăn nó mất rồi. Đấy là một Brieng-Cầu vồng ở chân trời đã ăn hồn nó. Tao đã nhìn thấy một vầng lửa đỏ rực to như thế này này” và anh ta giơ hai cánh tay lên vuông góc với hai vai.

Nhịp sống của làng chậm lại, những người đàn ông trở lại với vườn tược và những người đàn bà đi hái rau dại vừa chờ đợi lễ hiến tế giải cái chết xấu mà Chaar định làm vào chiều này vì Truu và các thanh niên đã trở về.

Sar Luk bị kiêng đối với người lạ trong suốt bảy ngày và ngược lại, cũng trong thời gian đó dân làng không được ra khỏi làng để đi tới những nơi khác. Vì không nên để sự vấy bẩn do cái chết xấu lây cho người khác. Người ta không đặt tre hay song mây ở lối vào làng để báo là làng bị kiêng vì tin tức đã lan đi rất nhanh, người ta nói với tôi như vậy. Tuy nhiên, có hai thanh niên gốc Sar Luk từ Nyôong Brah tới, “người liên lạc” Bbür-Aang, con trai của Joong-Thầy cúng và Bbaang-Jrae-Lính, con trai của bà già Troo. Bbür nói với tôi là anh ta chỉ nhảy có một bước và điều đó không bị cấm; “song trước kia thì như thế là bị cấm đấy”. Vì vậy, trước khi trở về nhà mình họ phải rửa ráy và dùng lá tloot và rhôong quạt lên khắp người để xua cái chết xấu trốn đi.

Baap Can rất lo lắng. Ông lo rằng vụ tự tử sẽ mang đến cho làng nhiều chuyện phiền toái từ phía Chính quyền, ông sợ là người đại diện đổ trách nhiệm cho các kuang; và ông muốn tới Lac để trình bày các sự việc và bào chữa. Tôi làm cho ông yên tâm bằng cách giải thích rằng trong luật của chúng tôi, tự tử không phải là “vụ việc”.

Vào lúc ba giờ chiều, tất cả dân làng, được Chaar gọi tới, đến tập trung trước nhà ông để “dẫm lên máu lợn và máu chó” (jook mhaam sur, mhaam sau); trên thực tế đây là lễ tế hiến chó và mèo. Mặc dù giờ còn sớm nhưng trời tối sầm, buổi sáng trời chỉ hửng lên được có vài giờ và các đám mây đen lại một lần nữa phủ kín bầu trời. Đám đông trẻ em, đàn ông và đàn bà — một số người lớn dịu em bé trên lưng trong tấm chăn — tập hợp thành một hình bán nguyệt lớn trước cửa chính nhà Chaar-Rieng, nơi ông này đã để một đống lá rhôong. Cuối cùng người làm lễ tế hiến túm lấy một con chó đen và giữ nó đứng yên; Krah đập chết con vật tế bằng các cú gậy nện lên trên đầu, anh ta đập nhiều lần cho đến lúc máu bắn phọt ra. Lúc này, Chaar nhấc con vật đã bị chết lên và đưa đi đưa lại cái đầu rỏ máu lên trên đám lá làm lễ, rồi ông đặt cái xác xuống đất đồng thời để cái đầu ngay ngắn lên trên cái cốc được làm bằng một cái trôn bầu để hứng lấy máu ấy. Nhưng cần phải canh chừng đuổi các con chó khác ngửi thấy hơi máu chạy tới.

Chaar cầm chân và đầu con mèo trắng đưa lên trên đám lá rhôong để cho Krah cắt tiết bằng con dao phạt. Chaar để cho máu rỏ trước tiên xuống các lá, rồi sau đó để cho chảy vào cái cốc trôn bầu và ông bỏ con mèo xuống bên cạnh con chó.

Ngay lập tức, tất cả dân làng xô tới chỗ đám lá đỏ máu và hăng hái dẫm lá. Xô đẩy hỗn loạn không thể tả được và tiếng ồn ào cầu khấn cất lên, mỗi người cầu xin hồn chết xấu:

Bùn nhơ chết xấu
Chết xấu mắt chân,
Ngôi sao lớn,
Hãy đi đi…

Các bà mẹ cúi xuống trong đám đông hỗn loạn đó để quệt lấy một chút máu và bôi vào chân con mình. Trời thấp, phủ đầy mây đen, vẻ nghiêm trọng của đám đông khi thực hiện nghi lễ thấm máu này, nỗi lo sợ siết chặt lấy mỗi người trước cái điều chưa biết tới đang rình rập, khiến quang cảnh này đượm một tính bi thương sâu thẳm.

Ngay khi kết thúc việc dẫm máu và lá, người ta đi tới chỗ ché rượu đặt cô định vào cái cọc nhỏ ngoài căn nhà, gần cửa riêng và hút lấy một hay hai ngụm: đám đông từ từ chuyển từ chỗ bó lá nghi lễ sang chỗ ché rnööm. Tất cả mọi người không trừ một ai, đều phải nếm rượu trong ché, kể cả trẻ em nhỏ tuổi.

Khi nơi bôi máu đã quang người, Rieng và Chaar lôi xa quay, bát ngoại nhập, nồi niêu…, tất cả của cải của họ ra; tuy nhiên những thứ khổ to như các ché hay gùi, họ chỉ mang ra ngoài mỗi thứ một cái, cái này sẽ đại diện cho tất cả các thứ cùng loại. Người chồng bôi máu lên tất cả bát đũa, đồ đạc trong gia đình với những chiếc lá rhôong và sau đó xếp chúng vào trong nhà.

Chaar cầm lấy cái cốc bầu đựng máu hai con vật tế, một mẩu tre có một đầu được chẻ tơi ra thành chùm lông và được dùng làm que rảy phép, một đoạn tre dài dỉeỉ uống cong được và một cái “nia” (trên thực tế đây chỉ là một miếng nia đan rất cũ còn sót lại) và trèo lên mái nhà mình. Ông ngồi cưỡi lên cạnh mái “quay về hướng nghĩa địa” (thực ra, về phía đầu nhà nằm trong mặt cắt quay về phía nghĩa địa), ông để các thứ cân bằng trước mặt mình và sau khi hét lên “phit” đầy đe dọa, ông đập tám lần cái miếng nia đan, nhúng cái que rảy phép bằng tre trong cái cốc và rảy máu vào trong khoảng không phía trước và phía sau ông; cuối cùng vừa vung cái gậy mỏng dài dlei, ông vừa đánh vào trong không khí xung quanh theo mọi hướng quanh người ông:

Bùn nhơ chết xấu, hãy chạy đi.
Cầu cho mày trở thành hồn, hơi thở đi theo cái nợ,
mày, ngôi sao nhấp nháy,
đừng có ở nhà gia đình Brieng,
mày hãy ở yên dưới Âm phủ.
tao chỉ đập mày, tao dẫm lên mày, vì mày không nói tử tế với tao, mày chửi tao.
Chị em, các cháu, các con, các cháu (của ông bà), ông bà, tổ tiên, hôm nay, tao cúng chúng mày đồ cúng tang lễ, rượu một ché, một chó và một mèo, tao gọi hồn, hơi thở đi theo cái nợ…

Lúc đó Truu giảng giải cho tôi như sau: “Hồn đi tới nhà Brieng; người ta ăn một lợn, một vịt, một gà. Hồn của mèo gọi nó, hồn của chó, hồn của dê gọi nó. Gà như là người đầu sai, lợn thì như lí trưởng, mèo thì như “người chạy việc”, dê như chánh tổng. Vì người ta vẫn chưa ăn thịt dê, hồn lang thang từ trên cây xuống đất. Nhưng ngay khi tới nơi, dê nói với Brieng. Brieng sống ở giữa các tầng trời. “Hãy để cho hồn của nó được xuống dưới Âm phủ, để cho nó được ở đó yên lành”, hồn dê nói với Brieng… Nêu cứ để mặc cho Thần chết xấu hoành hành, bọn con gái và bọn con trai không thể vui sướng được, tất cả đều buồn”. Rồi ông ta lấy làm tiếc rằng người Gar ngày nay không còn có dê nữa, bọn hổ đã ăn thịt hết cả dê rồi. Phải đi mua dê ở chỗ người Rlâm, một con dê con phải đổi bằng một cái ché rượu gọi là ché Djiring; với hai ché chỉ đổi được có một con dê sừng dài không hơn một đốt ngón tay…

Trong khi Chaar cầu khấn trên mái nhà, Nyaang đã cắt đầu con chó và bỏ nó nằm gần chỗ con mèo. Sau đó, với sự trợ giúp của Ngee, anh ta mang cái xác cùa vật tế đầu tiên vào trong nhà để nướng và lột da sau khi đã cắt tinh hoàn của nó. Người ta uống rượu trong ché giống như bình thường, mỗi người uống hai ngụm: Truu uống đầu tiên rồi nhường chỗ cho tôi. Một lúc sau Chaar và Taang tiếp theo sau tôi, rồi tất cả người làng lần lượt ngồi vào đó.

Chaar cầm lấy những lá rhôong dính đầy máu và cắm vào miệng hay vào tai các ché vì sợ lũ Brieng trốn trong đó; trước mỗi ché, ông đều cầu xin các Thần chết xấu hãy chạy đi. Rồi cầm lấy cái que rảy nước cúng và cái cốc trôn bầu, ông vẩy (mprê’) máu vào các ché, vào nhà kho của mình và vào tất cả những gì có ở nhà ông, kể cả ngô xếp trên các giàn trần nhà, bởi vì Brieng khiếp sợ máu chó và máu mèo.

Cuối cùng người làm lễ tế hiến ra khỏi nhà mình để trừ tà nơi dựng làng và các công trình trong làng bởi vì các dân làng đã tự mình tẩy uế rồi. Ta thấy ông già cao gầy và lưng còng ấy, búi tóc mỏng dính, mặc mỗi cái khố đã sờn và bẩn thỉu, đi khắp các sân nhà trong làng kéo theo xác con mèo trắng và cái đầu chó đầy máu buộc chung vào với nhau ở đầu sợi dây song, cứ nảy lên mỗi khi gặp một chỗ đất mấp mô; vừa đi, Chaar vừa vung vẩy cái que rảy nước cúng cầm ở phía bên phải và lầm rầm mãi một bài cầu khấn bất tận, cứ đơn giản nhắc đi nhắc hoài cùng một thể thức ấy. Cứ thế, ông đi đến bến lấy nước, dừng tại đó một chút và sau khi đã lần theo dọc vườn, đi lên phía các căn nhà bên ngoài; trên đường đi ông cũng không quên tẩy tà cho những cái cối giã nằm lăn lóc trên các sân. Qua nghi lễ đi lại này Chaar đã đuổi được những Brieng có thể còn cố nán lại trong làng.

Cuối vòng, ông quay về trước cửa nhà mình, lượm các lá rhôong còn lại và quét đầu đường dẫn về phía nghĩa địa, nhân tiện đi qua, ông vẩy vào cái cối của vợ ông, bước ngang qua đường và đi vào trong rừng quãng vài mét rồi dừng lại.

Ngee, cậu con trai của ông nãy giờ vẫn đi theo ông, tay cầm con dao phạt, chặt hai cái cọc dài có chĩa và một thanh ngang trên đó Chaar treo lên cái xác con mèo và cái đầu chó. Ông đặt trên thanh ngang một phần lá thấm máu và đặt phần kia lên đoạn đường ngang giữa hai cây cọc, ông để thêm ở đó cái gậy đã dùng đập đầu chó và cái cốc đựng máu.

Vừa đi, Chaar vừa đọc cùng một lời cầu khấn mà ông đã đọc khi treo hai con vật tế:

Mày cái đầu chó,
mày cái đầu mèo, hãy gọi hồn nó từ nhà Brieng,
cầu cho hồn trở về nhà nó ăn cháo và ăn cơm nấu chín.
Chết trong thối rữa,
hãy để nó ở đó, đừng lo lắng gì, đừng chạy lung tung.
Cầu cho diều bay,
cầu cho con chim cắt trẻ trở nên mạnh mẽ…

Khi Chaar quay trở về, một khoảng trời quang bất chọt xé toang lớp mây đen dày đặc và một vầng nắng tỏa rộng tràn ngập buôn làng. Lúc đó, Truu nói với tôi: “Yoo, anh xem đấy, người ta đã ăn lợn, ăn chó, thế là ánh sáng lại xuất hiện trở lại.”

Đám đàn ông túm tụm lại, để tán chuyện ở gần cửa riêng, quanh cái ché nơi những người uống rượu lần lượt nối nhau mãi không dứt; chẳng có chỗ để lánh vào dưới nhà kho, nơi những người phụ nữ cảm thấy thoải mái giữa họ với nhau, chỉ có vài ba người đàn bà ở lại giữa đám chúng tôi. Chaar mang lại cho tôi cái thẻ môn bài của người chết, trên thẻ này anh ta đăng kí tên là Sieng, cái tên người ta đã đặt cho anh lúc mới sinh; anh chỉ mang tên Tieng sau một trận ốm rất nặng, lúc đó thầy cúng saman đã quyết định anh phải thay đổi tên (rplee nnaan) để đánh lừa các Thần linh và phù thủy.

Câu chuyện xoay quanh các đề tài khác nhau, và lại đa phần là nhằm hoàn chỉnh việc học tập đời sống Mnông của tôi. Nhờ thế, tôi biết được là trong trường hợp loạn luân, một gia đình giàu có quan tâm đến việc tìm các con vật màu trắng, hiệu quả hơn. Trong trường hợp chết xấu, “tế lễ lợn và dê” thì dỡ bỏ được việc kiêng không được đi nơi khác; rằng người ta không được giã gạo, cũng không được chẻ củi trong làng trong ba ngày, tiếng động mạnh này sẽ có tác dụng thu hút Brieng. Ngày mai, người ta có thể chặt cây, chặt tre lại được rồi, không lo xảy ra tai nạn do các Thần Rừng tức giận, các lễ tế đã được thực hiện xong rồi.

Có một chuyện xảy ra gây nên ít nhiều xúc động: một con chim én vừa mới bay vào cửa riêng nhà của Bbaang-Chột, hàng xóm cùng thềm của Chaar-Rieng, Nyaang đã bắt được con chim, vặt lông bụng của chim nhưng không tìm thấy một mẩu cây nhỏ nào (là dấu hiệu “chuyện rầy rà”), cũng không có tóc (điềm báo có người chết), chỉ có vài con ruồi; anh ta đi vào rừng vứt chim. Khi bắt được một con chim én trong các điều kiện bình thường, tức là ở bên ngoài nhà, người ta có thể ăn thịt chim; nhưng việc nó đã bay vào trong nhà làm cho nó trở thành vật kiêng kị và nếu tìm thấy trên người nó những dấu hiệu không tốt lành thì cần phải tiến hành việc trừ tà. Người ta nghĩ rằng nó vào nhà để tìm Tieng nhưng cái chết xấu đã hoàn tất công việc của nó rồi; vì vậy con chim én không thể mang các điềm triệu nữa.

Các người già quát bọn trẻ mau mau rời khỏi nơi chúng đang đứng chơi và là nơi người ta đã buộc xác chết vào cây đòn. Người ta rất sợ các ác quỷ (Mâp Mang) vẫn thường lang thang tại các nơi không tốt lành và tấn công lũ trẻ khiến cho chúng bị ốm.

Ngee đến đặt cách cái ché một quãng ba cái bát của người Việt đựng thịt chó nấu với muối, ớt và lá bạc hà hoang. Nhiều nhóm người tập hợp lại và lại tan ra chung quanh những chiếc bát chẳng mấy chốc đã được vét tận đáy.

Nhưng Baap Can đã đến, bước đi thận trọng, ông dịu trên lưng, quấn trong một tấm chăn, đứa con gái nhỏ nhất của ông, con bé Dür đang bị sốt. Căn bệnh chẳng còn nghi ngờ gì nữa bị coi là do cái chết xấu. Chaar lấy ra một cái yang dâm và đưa cho Baap Can một nhúm gạo đã giã, tự ông ta nhai mấy hạt mà ông ta phun lên trên trán con bé Dür và trán bố nó. Rồi ông xoay vòng chiếc ché không có cổ tám lần trên đầu hai người; cuối cùng ông khạc vào bàn tay mình và lần lượt chạm vào chiếc ché và trán đứa bé, lại khạc lần thứ hai vào bàn tay mình và chạm vào ché và trán người bố. Làm như vậy, ông ta cầu xin trừ được bệnh và cầu chúc:

Hãy vững chắc như chiếc ché
Hãy rắn như con dao phạt
Hãy nhanh nhẹn (?) như con sóc,
Hôm nay ta đã quay ché trên đầu.

Baap Can mang cái yang dâm đi, bảo với tôi rằng ngày mai ông sẽ trả lại cho Chaar, điều tôi chẳng lấy gì hoàn toàn làm chắc: kỳ thực đó việc trả món nợ do vụ loạn luân. Chaar ra sức yêu cầu Truu nhận một cái đùi lợn đã giết để hiến tế trong cùng vụ việc này, nhưng viên chánh tổng nhất quyết từ chối: “Tôi không thể nhận, tôi không có mặt trong khi diễn ra vụ xử.”

Không ai ngồi rốn lại để uống ở cái ché của người chết xấu, và lúc trời vừa tối, mọi người lần luợt trở về nhà mình.

Vào mười một giờ đêm, trong khi tôi đang làm việc ở nhà tôi, người ta nghe thấy tiếng “bep” của con hổ săn mồi đang đến gần Sar Luk, đi dọc theo dòng Daak mei; một tiếng nhảy ùm xuống nước ở chỗ lấy nước của làng, con dã thú đã vuợt sông. Từ nhà ông, Baap Can nói với tôi: “Chết xấu; chị em ngủ với nhau”[34].

CHƯƠNG IV
Đi tìm hồn ở thế giới bên kia

Trước khi kể về các sự kiện tiếp theo, chúng tôi thấy có lẽ cần miêu tả sơ qua tín ngưỡng của người Mnông liên quan đến bệnh tật và cái chết. Mỗi cá nhân có nhiều “hồn” (hêeng), mỗi hồn có hình dạng và có thể nói có cách cư xử riêng: hồn thạch anh trú ở ngay sau trán, hồn nhện thoát ra khởi đầu trong khi ngủ, hồn trâu được các Thần (Yaang) nuôi dưỡng trên trời, nơi đó còn có cả hồn tre khổng lồ, hồn thuyền và nhiều hồn khác nữa… Cuộc đời con người gắn bó chặt chẽ với cuộc đời các hồn, nếu hồn bị nạn thì con người bị ốm, nếu hồn chết thì con người cũng chết theo.

Để tránh khỏi một căn bệnh có kết cục xấu, người ta cầu cứu tới tài phép của thầy pháp saman (njau mhö’). Thầy pháp xốc hồn thạch anh dậy, tranh chấp với các Thần linh và phù thủy (caak) về sự sống còn của hồn trâu mà họ muốn ăn, tìm kiếm hồn nhện và đưa nó về chỗ trú, tức thân xác người ốm… Ông ta chỉ có thể thực hiện các kì tích này thông qua lễ saman (mhö’): sau khi chủ nhà cúng kiến hiến sinh và sau khi đã săn sóc đôi chút cho người ốm, thầy pháp khởi hành sang cõi âm trong trạng thái thôi miên (ít ra cũng là có tính chất tượng trưng) để điều tra nguyên nhân của bệnh, và tìm các “hồn”, chữa cho các hồn đó, trao đổi với các Thần linh và phù thủy cái giá để giải cứu cho hồn và dắt “bản sao” trở về. Bên cạnh những thầy pháp biết dẫn hồn — gọi là njau mhö’, còn có một loại khác kém hơn gọi là njau proproh hay thầy pháp chăm chữa mà công việc chủ yếu là chữa bệnh (proproh) bằng xoa bóp, họ có được một số phương pháp và thủ thuật từ thầy pháp dẫn hồn nhưng không thể tiến hành lễ mhö’ mà họ không được khai tâm, không được các Thần linh của một Kết ước ban cho đặc ân có được ma thuật tối cao.

Nếu các Thần linh đã giải quyết “hồn trâu” hay các phù thủy đã giải quyết “hồn nhện”, ăn thịt thân xác (mức độ các hành động nguy hại có thể do các phù thủy (caak) âm mưu gây ra là đáng kể) thì con người sẽ chết; bản sao của người đó sẽ đi xuống tầng thứ nhất của bảy tầng Địa ngục (Phaan), ở đó con người sống một cuộc đời thứ hai, là ánh phản mờ nhạt của cuộc sống mà con người có thể có nơi Hạ giới.

o0o

Ngày 24 tháng 1 năm 1949

Chúng tôi đang ở giữa mùa phát rẫy (môih). Sau vụ gặt ít lâu, các trận mưa đã dứt hẳn và mùa khô thực sự bắt đầu. Ngày 23 tháng 12 năm 1948, những “người thiêng” dẫn tất cả các chủ hộ vào rừng Đá-Thần Gôo và chỉ cho họ các lô đất của từng gia đình. Sau một thời gian nghỉ ngơi tương đối khi giữa hai cuộc đi mua bán hay đi thăm viếng, đám đàn ông đã chuẩn bị dao phạt, rèn lại lưỡi dao, thay cán gấp bằng tre, các gia đình bắt đầu tấn công vào vạt rừng và đám cây cối đang che phủ những đám rẫy tương lai của họ.

Một số sự kiện làm gián đoạn nhịp điệu buồn tẻ của công việc nặng nhọc này: Đồn điền mà mỗi người đàn ông khỏe mạnh phải cung ứng từng đợt hai mươi ngày công, đã quyết định thay thế hệ thống làm sưu bắt buộc này bằng một kiểu “tình nguyện”: Từ nay, mỗi tổng phải cung ứng một hạn mức tối thiểu những người trai tráng sẽ đăng kí tham gia trong một năm, viên chức tuyển mộ đã qua đây hai lần vì chuyện này. Lại còn cả việc thu thuế nữa. Cuối cùng là chuyện Aang-Sa mí mắt, trong một lần nhậu nhẹt say sua, đã ngoại tình với một nguời Âu, sự cố hết sức khác thường ở vùng người Mnông Gar, nhưng đối với Aang, đây chẳng còn là chuyện ngông cuồng, mấy năm trước đấy, cô ta đã rời Sar Luk đến sống vài tháng với một người đàn ông da trắng. Nhưng dạo đó Baap Can đã dàn xếp xong vụ việc với chị gái của ông là Joong-Kröng (mẹ chồng của cô gái tội lỗi), và Aang đã hứa sẽ không lừa dối chồng, đồng thời cũng chính là anh họ cô, là Kroong-Rốn lồi nữa.

Trước vụ lăng nhục mới này, tối qua anh chồng đã quyết định làm lễ li hôn, nhưng một số tình huống hoàn toàn ngẫu nhiên đã cản trở việc thực hiện ý định đó. Số là nhân ngày chủ nhật, buổi chiều thầy giáo đã quyết định mời ông chánh tổng hai ché rượu, và buổi tối hiến tế một con gà mái và một ché cho nhà dân tộc học: trả giá cho vụ mời mọc này, chúng tôi đã phải tham dự cuộc cãi cọ mới giữa Truu và Baap Can. Truu bằng lời lẽ khá gay gắt, buộc tội ông anh đang phản ứng quyết liệt là đã không báo trước cho ông cái sự kiện mới mẻ có liên quan đến cả họ và ông chỉ biết tin đó qua miệng một người ngoài là bạn của anh Baap Nô’; ông cũng trách cả việc vài tháng trước ông không được dự lễ đính hôn của Jaang và Srae. Hai anh em về nhà rất muộn, thế là buổi lễ li hôn phải để đến hôm sau. Chính vì vậy ngay từ bảy rưỡi sáng hôm đó, gian khách của nhà Baap Can và Kröng-Jôong đã chật ních những người hiếu kỳ, nhưng Aang đã cố làm cho vụ xử kiện kéo dài đến hai tiếng đồng hồ, và những người đàn ông trong làng vội đi phát rẫy đã theo nhau chuồn dần để trở ra rừng, vậy là phải hoãn việc hoàn tất cái nghi lễ công khai này đến tối.

Nhưng lại một sự kiện nữa hoàn toàn bất ngờ cứu Aang-Sa mí mắt khỏi việc li hôn. Vào lúc giữa trưa khi hầu hết mọi người ở trên rừng, Jôong-Kröng-Thầy cúng — kẻ thù dai dẳng nhất, bà bác đồng thời là mẹ chồng của Aang, lên cơn sốt rét dữ dội trong lúc đang nấu nướng cho con trai bà là Bbür, đến từ Nyôong Brah để dự buổi lễ li hôn, Jôong buộc phải đi nằm. Con đau càng lúc càng nặng hơn: chập tối đến lúc mọi người sửa soạn vụ xét xử lại thì Jôong lên cơn đau cấp: chân tay cứng đờ, lưỡi thè ra khỏi miệng, bà ngất đi, người ta kêu lên, phụ nữ trong nhà chạy tới; mọi người vội vã xúm quanh người ốm được đặt nằm nghiêng, gần vựa thóc. Nơi xảy ra sự việc được soi sáng nhờ chiếc bếp lò và ngọn lửa của vài khúc củi nhựa. Drüm-Kraang, vợ của ông phó trưởng làng và con dâu của Jôong, chỉ đạo làm các thủ tục cứu chữa với tư cách là một thầy cúng. Vừa nâng mẹ chồng lên, cô vừa tiến hành những chăm sóc ban đầu để bà tỉnh lại: cô cầm một chiếc hộp mây mềm bên trong đựng những viên thạch anh và đá phép quay tám vòng bên trên đầu người ốm, rồi cô huơ một cái bát úp đựng than hồng trên đó rắc “nhựa trời” (cae trôo), cuối cùng, cô áp một nhúm thứ nhựa lấy từ than đang cháy đó lên những điểm khác nhau trên cơ thể người bệnh như ngực, lưng, khuỷu tay, gan bàn chân… Cứ mỗi động tác cô lại đọc kèm các câu sau:

Hỡi đá cặp đôi
Thạch anh cặp ba
Hỡi sừng các Thần
Hãy đi lùa cái hồn, cái trí
Đang chạy theo món nợ
Ơi hồn, tao ẵm mày trong chăn
Tao sẽ cho mày bú
Hãy trở về nhà mày, chúng tao sẽ đón;
Hãy về ăn cháo chồng đã cho gạo nếp
Hãy về ăn cơm chồng đã nhai,
Đừng cắt đứt cái dây da,
Đừng chạy trốn kẻo lạc;
Đừng ngủ ở nơi xa lạ

Nhưng Jôong vẫn bất tỉnh, mắt nhắm, hơi thở khò khè hổn hển. Người ta đi gọi Mang-Vua ngà voi hiện đang ở thăm Trường; hình như ông này có những phương pháp chữa rất hiệu quả của bộ tộc Cil Bboon Jaa của ông.

Ông kuang người làng khác đến bên người ốm, nhai củ nghệ và nhổ lên trán, cổ, thái dương và đỉnh đầu bà ta, sau đó ông ấn tay lên đầu bệnh nhân và bắt đầu thổi. Lúc đó Drüm nâng mẹ chồng lên và đỡ lấy lưng bà để Mang có thể thao tác như vậy lên ngực.

Sau khi làm như vậy rồi, Mang dán môi mình lên trán của người ốm, làm như ông đang cắn vào đấy và hít vào thật mạnh, người ta bảo tôi là ông định dứt đứt sợi dây thòng lọng mà bọn phù thủy ăn hồn (Caak) vừa thắt vào cổ bà già. Sau một hơi thở dài và mạnh, ông nhổ vào tay cái mà ông vừa lôi trong đầu người bệnh ra và hạ lệnh tất cả hãy tránh xa — mọi người vội đứng dạt ra —, ông ta ném cái đó vào lửa. (Phần tôi thì tôi chỉ nhìn thấy động tác chứ không nhìn thấy cái vật có thật rơi vào trong ngọn lửa của bếp lò), ông ta lại thổi và bắt đầu lấy hai tay ấn vào da ở giữa trán rồi thổi lên trên. Vậy là xong quy trình đầu tiên.

Jôong, người cho đến lúc bấy giờ vẫn như trong cơn hôn mê, bỗng nhấc tay lên, nói qua hơi thở bảo mọi người cho gọi saman tới (njau mhö’).

Người ta đưa cho Vua ngà voi một cái bát bằng đồng đựng ba phần tư nước trong đó ngâm bốn hạt thóc sống. Mang hớp một ngụm vào mồm và tưới nước lên mặt người ốm bằng cách nhổ hai lần vào miếng vải ẩm. Ông ta nhìn vào trong chiếc bát đồng và thổi; sau đó quay chiếc bát tám vòng phía trên đầu bà Joong, rồi lại xem xét đáy bát và thổi, đổ một chút nước lên đỉnh đầu, ở chỗ đó là nơi hồn thạch anh đang dựng thẳng dậy, ông thổi và áp tay vào chiếc bát để nghe; ông liếc nhìn chiếc bát, lại thổi, tưới ướt người ốm bằng cách ngậm nước phun lên người, quay chiếc bát phía trên đầu, xem xét đáy bát và ngâm nga một tràng các bài thỉnh nguyện.

Mang vừa lấy hai tay giữ chặt đầu bà Jôong, áp miệng vào đỉnh đầu bà, hít mạnh ở đấy, rồi sau khi khạc trong cổ họng, ông ta lại nhổ ra tay cái mà ông đã lôi từ đầu người ốm ra và ném nó ra xa. Ông ta lại bắt đầu thao tác đó. Thế rồi vừa nâng chiếc bát lên cao phía trên đầu của bà Joong, ông vừa búng vài cái vào bát để cho những hạt thóc vào đúng vị trí, lại hít chỗ đỉnh đầu, quay chiếc bát bên trên đầu, tiếp theo là đổ vài giọt nước lên trên đầu và luôn cầu khấn xin hồn hãy trở về. Sau đó ông ném chiếc bát bằng đồng ra sau lưng; chiếc bát rơi đúng cách, tức là miệng bát ngửa lên trên (nếu chiếc bát úp thì sẽ phải ném lại cho đến khi nó rơi đúng mới thôi. Sau khi Vua ngà voi đã làm xong một loạt các thao tác đạt báo hiệu điềm lành, ông hơ khô tay trên ngọn lửa.

Baap Can đến bất thình lình và ngay lập tức lao vào diễn thuyết dài dòng, cử tọa lặng im nghe. Ông già đứng, thân hình ưỡn thẳng phía trên đám người ngồi xổm ngăn cách ông với người ốm, bếp lửa và những mẩu củi nhỏ có nhựa cháy soi sáng lờ mờ khuôn mặt và phần trên của thân hình ông, ông nói về vị trí của ông, Baap Can, của Joong, chị ông, và của em ông là chánh tổng, lũ caak muốn tấn công họ, nhưng những người dòng họ Rjee sẵn sàng đổi một con trâu để giành lấy chị của họ…, cái chữ “đổi trâu” trở đi trở lại nhiều lần trong bài diễn thuyết đầy đe dọa của ông. Người ta hỏi Jôong xem bà có nghe thấy không: bà hé mắt một cách khó nhọc. Sau đó bà chỉ vào vùng thận bên phải, miệng lúng búng điều gì đó, Jôong-Wan thầy cúng thứ ba của Sar Luk, xoa bóp chỗ vừa được chỉ, xoa chỗ thắt lưng và chốc chốc lại vẩy các ngón tay để vứt ghét bẩn mà bà kỳ trên người ra, chính vì thế, thao tác này có tên là “chữa bệnh bằng cách lấy bùn (hoặc cát) ra”: proproh uuk hoặc proproh kiek, tất nhiên đây là bùn hoặc cát do các phù thủy đưa tới và đó là nguyên nhân của căn bệnh. Người ta mang nước nóng lại cho thầy cúng: bà ta nhúng các ngón tay vào đó và xoa bóp lưng cũng theo cách như vậy.

Trong khi đó Kroong-Rốn lồi lấy ra một cái ché lớn, mở nút ra và san một phần thức chứa của nó sang một cái yang dâm.

Người ta lại đỡ người ốm dậy. Trong một cái bát Mnông, người ta để quả bông còn nguyên chưa lấy hạt, trên quả bông lại thả những cục than hồng. Bấy giờ Drüm-Kraang mới lấy một chiếc lông công, nhổ các sọi tơ của nó ném vào than đang cháy để cho cái mùi khét đó tỏa ra khiến hồn phải xuất hiện lại nơi hạ giới. Rồi, cô gắn cái lông ống quanh cổ bệnh nhân coi như để bảo vệ, bởi vì bọn ma và phù thủy sợ lông công.

Aang-Sa mí mắt vừa quay chiếc túi đựng đá phép tám vòng phía trên đầu bà mẹ chồng, vừa cầu cho bà mau khỏi bệnh. Cô làm hết sức thành tâm. Bố chồng cô, Kröng-Jôong, tiếp nối những lời cầu khấn của cô, khi Aang đọc xong các câu thần chú của mình thì bố chồng cô tiếp tục đọc một mình và ông kết thúc bằng việc để lên ngực của bà Joong một chiếc vòng tay bằng đồng thau, dấu hiệu ông cam kết với Thần linh sẽ hiến cho họ một con trâu; nhưng ông tuyên bố nếu vợ ông chết thì ông sẽ giết kẻ mà Thần linh mách bảo đúng là một con Caak chịu trách nhiệm về cái chết đó.

Can lưu ý tôi rằng gia đình ông đã quyết định giết một con trâu, thế là tốt, và ông nói thêm, nêu dù đã hiến sinh rồi mà Jôong-Kröng vẫn chết thì họ sẽ tiến hành thử nước sôi để tìm ra kẻ có tội. Đáp lại một trong những câu hỏi của tôi, Can nói không bao giờ thầy pháp Saman áp đặt phải hiến sinh thứ này hay thứ kia, bởi vì “ông ta sẽ không dám nói; thường là khi nghe những câu cảm thán của thầy pháp trong cuộc tranh luận với các Thần linh, người ta biết sẽ phải làm gì. Nếu Thần linh đòi hiến một con lợn, người ta giết một con lợn và người ốm khỏi bệnh. Nếu các Thần đòi hiến một con trâu, người ta thịt một con trâu, và người ốm được chữa khỏi. Nhưng nếu các Thần không đòi hiến thịt, nếu họ đòi chính thân xác, họ sẽ ăn mất hồn, lúc dó người bệnh sẽ chết”.

Mọi người chạy đến rất đông để trợ giúp người ốm và xúm xít xung quanh bà; vẫn như trước, ánh sáng soi rọi yếu ớt, chỉ có vài đốm nhỏ leo lét củi dầu và bếp lò mà người ta vừa thổi bùng lên; chỉ có những gương mặt ở hàng thứ nhất, những chân cột các kho thóc, chỗ nằm của người ốm là thoát khỏi bóng tối. Tất cả cái đám khói mù mịt ấy càng làm tăng thêm không khí ngột ngạt của gian nhà. Tuy nhiên, Jôong dường như đỡ hơn một chút, hơi thở của bà mỗi lúc một đều hơn và Aang-Sa mí mắt nhân đấy búi lại tóc cho bà. Cuối cùng, bà thậm chí còn cố hết sức để nói; bằng một giọng thều thào yếu ớt, bà bảo đã nhìn thấy một con caak trốn chạy bên trên đầu bà; rồi thì bà thấy hai cánh tay bà bị hai vòng dây trói, và có năm người đàn ông cứ cố kéo bà đi; ánh mắt bà lộ rõ vẻ khiếp sợ: bà lấy cả hai tay xua bóng ma kinh khủng hiện hình trước mắt bà.

Aang-Sa mí mắt chạy đi tìm lá cây rkôong, Jôong-Wan nhúng lá đó vào nước, còn Drüm-Kraang đem đặt lá lên trên mắt người ốm; rồi cũng chính thầy cúng đó xát lên các mí mắt đang nhắm của mẹ chồng; sau đó thầy cúng tiếp tục xoa xát xuống vùng tim.

Vì thấy người ta vẫn giữ bệnh nhân ở tư thế ngồi, tôi khuyên họ đỡ bà nằm xuống; khi nghe thấy tiếng tôi, bà quay đầu lại nhìn, tôi giúp đặt bà nằm xuống; sau đó bà đòi được chuyển lại gần bếp lò và thì thào nói thêm: “Hãy cời to lửa lên”. Ngay lập tức con gái bà là Mang-Miệng méo lấy hết sức lực của lồng ngực trẻ thổi vào bếp lò, suýt nữa làm cháy cả gầm vựa thóc. Drüm thì vừa xoa tiếp đến cổ người ốm vừa búng đi “bùn của phù thủy”.

Jôong có vẻ bắt đầu thiu thiu ngủ, nhưng rồi bà cất giọng khàn khàn và yếu ớt hát một bài ngắn; cô con gái bà sợ hãi gọi: “Mẹ, mẹ ơi”. Aang-Sa mí mắt ra lệnh: “Cần phải hiến tế vật thay thế, phải cúng trao đổi theo nghi lễ với Thần Nguồn Nước” (vị Thần làm cho người ta điên) và cô đi ra. Kröng, điềm tĩnh hơn, cho người đi kiếm một con gà mái và lấy một cái ché yang dâm cổ. Aang trở lại cùng với hai thanh niên khiêng một cái ché lớn. Cô xúc động bảo rằng chính cô là người đã mua chiếc ché đó. Cô thậm chí đã trả tới hai mươi đồng; cô nói thêm cô cũng sẽ bắt một con gà trống, sẽ lấy máu của nó bôi lên những viên đá thiêng thạch anh và sẽ cho xoay chiếc ché bên trên người ốm. Cô tha thiết nài xin mấy người thanh niên đừng bỏ đi mà hãy tìm cỏ tranh và nước… Trong thực tế thì hôm nay chiếc ché sẽ không bị khui và người ta không thấy có gà trống.

Kröng xẻ mỏ con gà mái, hứng tiết đựng vào một cái bát của người Việt và rót đầy một cái bát bằng đồng thứ rượu cần chiết ra từ ché yang dâm. Ông đi đặt tất cả những thứ đó lên chiếc phản gần bức tường hậu, ở chỗ trước đó ông đã để cái gùi mây đựng những viên đá thạch anh và đá phép của Jôong dưới chân một dãy ché, nghĩ rằng đây là cách thể hiện sự giận dữ của họ. Vợ ông tỉnh dậy và gọi ông; ông vội chạy tới, dịu dàng đáp lại câu vợ ông hỏi mà mọi người không thể nghe thấy: “Mình đã bắt đầu hát… Tôi đã giết con gà mái…” Kröng lại đến chỗ cái túi nhỏ và những tặng phẩm bằng hiện vật; ông bôi máu lên những viên đá phép (thực tế là lên cái túi nhỏ đựng chúng) và ông ngồi xổm cầu khấn, hai tay khum khum kính cán như thể ông đang gom vật gì đó trước mặt:

Hỡi Thần Túi
Hỡi Thần Đá
Hỡi Thần Đất
Hỡi Thần Ruộng
……

Tiếp theo là những đoạn thơ cầu các Thần đem những bất hạnh đi và đem sự khỏi bệnh lại.

Rồi người ta mở ché; tôi uống đầu tiên, tiếp sau tôi là Kröng, rồi đến Baap Can,… Trong lúc chúng tôi uống rượu cần, Aang khóc tức tưởi: “Tao thấy đơn độc, bị bỏ rơi, sao tao khổ quá!… Tao đã cúng hiến sinh để làm lễ nhưng người ta không nhận đồ tao cúng..

Kröng trở lại bôi máu lần nữa lên đá phép để chúng vui lòng trông nom người ốm.

Trong khi đó, Can, Mhoo-Laang, hai con trai của Joong là Kraang-Drüm và Tôong-Jieng, cùng hai thanh niên nữa đi đến Sar Lang để gọi Ddöi của bộ tộc Rlük, một njau (thầy pháp Saman) nổi tiếng nhất “bình nguyên”. Đến khoảng mười giờ, ông này đã được sáu thanh niên làng Sar Luk tháp tùng tới nơi.

Kröng và thầy pháp Saman quỳ trước hai cái ché do Kroong-Rốn lồi chuẩn bị sẵn; họ cắt cổ một con gà mái và thầy pháp cắm một cần rượu vào ché yang dâm. Rồi Kröng bôi máu lên đá phép của Ddöi (và bôi lên đá phép của vợ ông lần thứ ba): có một người đàn bà mới chết hôm kia ở Sar Lang, tức làng của ông thầy pháp, và khi có cuộc thăm khám trong vòng bảy ngày sau khi có một người chết, hoặc là người ở làng của thầy pháp, hoặc là người ở làng của người ốm thì người ta phải bôi máu lên đá phép trước khi bắt đầu vào cuộc.

Căn phòng trước đó đã vãn đi chút ít, lúc ông Ddöi đến lại chật ních người; hơn nữa, đám dân chúng còn đông hơn vừa nãy; những người trước chưa đến thăm người ốm, nay lại đến để tham dự cuộc lễ; còn lại phần lớn đến đơn giản do tò mò; có vài người đến do quan tâm. Chẳng hạn, Jôong-Wan dẫn đến người chồng đi lại rất khó khăn; anh ta đã phải nằm liền hai mươi ngày; người ta cho là bệnh anh vừa mới thuyên giảm được là nhờ có ba cuộc lễ kèm theo vật hiến sinh (một con gà mái và hai con lợn) do Ddöi tiến hành để chữa chạy cho anh; ông thầy pháp tự hào chỉ cho tôi thấy thành công mới này để đề cao cái môn khoa học của ông. Tôi thì góp phần chữa khỏi cho Wan-Joong bằng cách cho anh ta vài viên thuốc. Baap Can, người đã biết đến hiệu quả của thuốc tây thì ca ngợi hiệu quả của mũi thuốc tiêm mà tôi đã bảo người y tá đến cùng đoàn tiêm cho ông ta.

Như thường lệ, buổi lễ bắt đầu bằng một loạt các chăm sóc (proproh) tương tự như của các thầy cúng vừa làm: viên đá thạch anh thỉnh thoảng được nhúng vào bát nước (cái bát là một trong những đồ nghề của thầy pháp njau) rồi đưa đi đưa lại trên cổ người ốm, làm như cưa đứt sợi dây vô hình đang thắt cổ người đó; sau đó là đưa về phía tim. Xoa bóp đầu, chỗ Jôong kêu đau, lại đưa qua đưa lại viên đá trên cổ nữa. Xoa bóp rất lâu lên ngực, lên lưng và xát rất mạnh ở hai bên thắt lưng; vừa làm, Ddöi vừa hỏi người ốm đã hát gì, nhưng bà này thậm chí không còn nhớ là mình đã hát nữa, lúc đó bà chẳng biết gì hết; ông ta cười. Giữa lúc đó, người ta đặt gần ông một bát gạo, trả công ông chăm chữa.

Sau đó, Ddöi cầm một lá rkôong mà người ta đã đun nóng trong nồi nước xát mạnh lên người ốm; cứ mỗi lần xát nắm lá, ông ta lại thổi lên chỗ đau nhất. Gần bên ông, Drüm đang bình phẩm chuyện Kroong-Aang: “Tụi nó ngủ cùng nhau… ăn cùng nhau… cớ sao li dị?”. Ông thầy pháp njau kết thúc bằng cách nhai nhổ củ của một cây có phép thuật (một cây thuộc họ gừng) lên tim, lên trán và lại lên tim, ông vừa nhổ vừa đọc một đoạn thơ rất khó dịch:

Hãy khỏi đi!
Hãy khỏi đi từ đầu bàn tay xòe.
Hãy vâng lời cái lưỡi, hãy nghe theo cái tay;
Hãy vâng lời cái miệng, hãy nghe theo nước miếng…

Cuối cùng, người ta đặt người ốm ngồi dậy. Thầy Saman kéo hai mí trên của người ốm xuống để bà nhắm mắt lại, rồi ông bảo bà lại mở mắt ra.

Để nghỉ giải lao, Ddöi lôi từ chiếc gùi nhỏ có nắp đậy ra một ống sáo nhỏ nhưng ông chỉ cầm chơi chứ không thổi. Aang-Sa mí mắt kể với các bà, các chị rằng cô chỉ ăn nằm có một lần thôi và khi đó cô hoàn toàn say khướt.

Ngồi tách ra xá, Kroong-Rốn Lồi đang chẻ một đoạn tre ngör để lấy nan cho ông già Krah đan một con dê và một con trâu cỡ bé tí. Tôong-Jieng hỏi thầy Saman xem có phải nặn một hình nhân nô lệ không; thầy bảo là có, anh ta bèn nặn một hình nhân bằng đất nhào.

Khi Kröng và Ddöi đến ngồi xổm trước cái ché lớn thì đã mười một giờ đêm. Chủ nhà chuyển cho thầy pháp njau cái ống sậy và lá cây Ung ong (không rõ cây gì) và lá cây sậy tieng kau (Arundo madagascariensis Kunth), thầy pháp buộc túm các cuống lá lại với nhau, sau đó thầy đặt một con dao phạt lên vai.

Kröng cắt tiết một con gà trống tía rồi giao cho thằng con lớn của vợ đem nhúng nước sôi và vặt lông. Tiếp theo, ông đưa cho Ddöi nước hèm rượu có tiết gà; Ddöi cắm cái cần rượu vào ché, vừa thông báo với Thần linh những thứ mà họ đem đến biếu và đọc các câu cầu khấn; Kröng cũng cùng khấn với Ddöi. Thầy Saman bôi máu lên đất, rồi bôi lên túi đựng đá phép, sau khi đặt con dao phạt và bó lá xuống đất xong, thầy đọc:

Hãy mau mau đuổi theo thân xác,
Hãy nhanh lên đi gọi linh hồn;
Hãy rong ruổi đến nơi các Thần linh,
Hãy bước vào nhà của các Thần,
Hãy đi gặp Thần Taang Mbieng;
Cháu của Thần tre Ngör,
Miệng của Thần tre Dlei,
Cái sừng cắm trên trán.
Nước lạnh bị giữ lại,
Nước khe bị đắp ngăn,
Những lời gớm ghiếc bị phỉ phui.
Đàn bà chuyện phiếm buổi tối;
Đàn ông tán dóc buổi đêm;
Người quyền thế vừa uống vừa bàn luận…

Trong lúc Kröng hút rượu vào một cái chai, thầy pháp njau chữa bệnh cho cái bụng của Wan-Jôong bằng cách “xoa bùn”. Tôi uống đầu tiên rồi nhường chỗ cho Ddöi, sau đó đến lượt Tôong-Wan. Khi Tôong-Wan ngồi trước ché rượu thì có những tiếng kêu, tiếng gọi từ căn buồng của anh ngay gần đấy[35]; đó là Bbaang, con trai của Lieng-Góa, đang lên con động kinh. (Con trai của Lieng bị sốt đã hai ngày nay, Lieng vốn người làng Sar Lang, đến đây để Jôong-Wan chữa bệnh cho con). Ddöi chữa căn bệnh bị-các Thần-bóp cổ cho cậu bé theo cùng một cách như ông đã chữa cho Jôong-Kröng cũng bị bệnh này.

Aang bước ra sân cùng Drüm để giã gạo và giã nghệ cô mang theo đựng trong một vỏ bầu. Lúc đem gạo đã giã với nghệ vào cho thầy Saman, nhân tiện cô nhờ thầy xoa cho cô chỗ cổ họng.

Cuối cùng Ddöi tiến hành xông hơi cho người bệnh (hôol cae trôo’), thao tác khởi đầu cho chuyến đi của chính ông vào Thế giới bên kia. Trong cái bát Mnông đã đựng gạo trộn nghệ, ông cho thả vài cục than hồng vào, ông cạo nhựa trời rắc lên trên; thứ nhựa này tỏa khói mù mịt, mùi hăng hắc. Sau khi cho Joong ngồi dậy; ông phủ lên bà một cái chăn trùm kín đầu, rồi ông kéo dịch hai vạt chăn đang díu vào nhau phía trước người ốm để đẩy cái bát Mnông có chất nhựa đang cháy vào bên trong, như vậy khói sẽ bốc lên đến mặt người bệnh.

Jôong, vợ của nhựa con ông thợ
Jaang, vợ của nhựa cây tloong
Dloong, vợ của nhựa trời,
Hãy đi rầm rập
Hãy bay ầm ầm
Sao cho tiếng huyên náo được phóng to ra
Sao cho tiếng rì rầm lan thành tiếng nổ
Về món quà của cải tặng các Thần lo việc.
Những chiếc chiêng phẳng chúng tao để trong rừng;
Cái ché chúng tao bỏ trên đường;
Cái rìu chúng tao ném trên cây.

Ơi ngọn giáo lớn prâm, đừng gãy mũi;
Ơi mày Cây chổi, hãy quét sạch phân tro;
Ơi mày Dúm tay, hãy xoa lên miệng chén;
Ơi mày Chiêng phẳng, hãy ngáng miệng việc này lại.
Nếu mày muốn ăn con trâu đực, hãy đến nhà người Ê đê;
Nếu mày muốn ăn con trâu cái, hãy đến nhà người Rlâm;
Người Chàm nhiều lắm nơi Miền Hạ.
Đàn bà chuyện phiếm buổi tối;
Đàn ông tán dóc buổi đêm;
Người quyền thế vừa uống vừa bàn luận.
Con mắt của đốt tre ngör;
Cái miệng của đốt tre dlei;
Cái sừng cắm trên trán…

Cuối cùng, ông rót một ít nước lên than hồng để dập tắt lửa, bốc một dúm gạo trộn nghệ trong cái bát xông rồi bôi lên trán người ốm, sau đó bôi lên chỗ lõm ở cổ, lên bụng, sườn, đầu gối và gan bàn tay. Ông đứng dậy và vẫn với cái dúm gạo trộn nghệ đó, ông bôi lên trán Aang-Sa mí mắt, trán Wan-Jôong, trán vợ của Tôong-Wan (cho cháu nó) khi cô này vừa mang đến một bát gạo để trả công chăm sóc cho đứa trẻ.

Trên tấm phản gần kho thóc bên dưới người ốm nằm, người ta để ở chân dãy ché một cái nia lớn đựng lễ vật biếu Thần linh gồm một đống tướng gạo, bên trên đặt một quả trứng kẹp giữa hai mẩu đá thạch anh; ở giữa mỗi mẩu đá và quả trứng, người ta cắm vào trong gạo một thứ vũ khí nhỏ được gọt bằng thanh tre chẻ mỏng, một bên là thanh kiếm, một bên là cây lao; năm thứ đồ vật này nằm bên trong cái vòng tròn do một chuỗi hạt vẽ nên. Đằng sau đống gạo đó có một con trâu và một con dê bé xíu đan bằng tre; một chiếc que xâu những miếng thịt nhỏ và những miếng lòng mề gà hiến sinh, một chiếc bát của người Việt đựng gạo trắng và hai miếng bầu gọt giả làm chiêng; và cuối cùng có một đống gạo khác, nhỏ hơn đống trước, bên trên có một cặp chiêng giống như cặp chiêng đựng ở chiếc bát. Bên cạnh cái nia, người ta đặt một cái cuốc, một cái bát và một cái chai đựng đầy rượu lấy từ ché ra. Thầy pháp njau, mình quấn trong chiếc chăn nhưng cố ý để cánh tay phải thò ra ngoài, ngồi phía sau đống lễ vật, con dao phạt của ông đặt trên vai trái còn mớ lá Ung ong và lá sậy đặt ở tầm tay phải. Ông duỗi hai chân ra.

Bên trong một ngôi nhà như cái vỏ con tàu úp ngược làm bằng tre và rơm rạ đó lúc nào cũng tối âm u, ngay cả giữa ban ngày; ban đêm khói của nhiều bếp lò cùng dồn lại ở đây dường như làm cho những mảng tối càng thêm bí hiểm và ánh sáng tỏa ra từ ngọn đèn lù mù bằng gỗ thông chẳng chiếu xa được bao nhiêu. Chỉ có thầy pháp Saman và đống lễ vật thực và tượng trưng là được chiếu sáng; người ốm nằm trên chiếc giường ọp ẹp của mình đặt tách biệt gần bếp lửa, dưới kho thóc. Đám đông xúm xít quanh thầy pháp truy hồn, tạo thành một bức tường dày đặt quây chặt lấy vùng sáng. Không khí thật căng thẳng: trong con mắt mọi người, chuyến đi của thầy pháp njau sang Thế giới Bên kia mang tính chất một cuộc phiêu lưu đầy nguy hiểm đối với thầy; song, đấy không phải là mối quan tâm duy nhất của họ. Người ta hy vọng có được tin tức về các hồn của những người bà con gần bị ốm hay bị chết. Tuy nhiên, im lặng chỉ là tương đối, người ta bình phẩm những tiếng kêu của thầy Saman và thậm chí một số người tham dự không có may mắn được đứng ở hàng đầu (nói chung do các bà, các cô chiếm giữ) lại tiếp tục tán chuyện. Không thể phủ nhận vẻ đẹp sâu xa của các buổi lễ Saman này, cách dàn cảnh khéo léo, phong phú các đồ vật và động tác mang ý nghĩa tượng trưng; những câu chuyện thần chú ngân lên đầy nhạc điệu mạnh mẽ, được xây dựng bằng những vần thơ tối nghĩa đầy ắp những từ “để tạo vần” hay những từ mà ngày nay nghĩa của chúng đã bị lãng quên. Những câu thần chú khó hiểu, những cử chỉ vụng về, sờ soạng, mò mẫm của người diễn trò ở Thế giới Bên kia (thầy Saman nhắm mắt trong suốt buổi lễ), bệnh tật thì quá rõ ràng, sự có mặt hiển nhiên của các Thần và các phù Thủy (mà không một ai trong số người tham dự có ý nghi ngờ), những tác nhân chịu trách nhiệm về cái chết… tất cả những yếu tố này làm cho các buổi lễ thấm đẫm một không khí huyền bí đích thực và quyền uy đượm màu bi tráng.

Ddöi rút từ trong túi đựng đá phép ra một cái lọ nhỏ bằng sứ, đưa lên miệng, thổi vào đó rồi đưa lên cao ngang tai phải và nói: “Một”; ông phát âm từ đó và kết thúc bằng một tiếng hú; ông lại thổi vào trong cái lọ và đưa nó lên tai trái, nói: “Hai” rồi lại hú… cứ như thế tiếp theo cho đến “Tám”; bấy giờ ông nhắm mắt lại, ngáp một cái rõ dài, hú lên rồi thôi. “Ông ấy ngủ rồi”. Trong mấy từ mà ông ta nói ra một cách không rõ ràng, như một người mơ ngủ, người ta nghe thoáng được câu: “Chị Jôong của ta…” (quả thực, Jôong thuộc dòng họ Rjee, còn ông thuộc dòng họ Rlük; hai thị tộc này liên minh với nhau). Ông lắc lắc bó lá, cầm nó ở tay phải và “ra đi” (ông đưa đi đưa lại đôi chân như chuyển động của pít-tông). Vừa “đi”, ông vừa hát những lời cầu nguyện mời các Thần linh đến từ những nơi khác nhau để tháp tùng ông trong chuyến đi tìm hồn:

Tôong Traang đến từ Thần giữ khúc sông có cây vả;
nào, hãy đến với ta,
Cha của Yae, Ngkuâr từ khu rừng chết thảm, nào, hãy đến với ta,
SiengLaa, tảng đá của con cá trắng, nào hãy đến với ta,
……

Bỗng nhiên, người ta chợt thấy đã quên mất món than là thứ trung gian môi giới ở Thế giới bên kia; ngay lập tức người ta bỏ than vào cái nia đựng đồ lễ. Thầy pháp njau vẫn đang trong chuyến ngao du, bây giờ thầy nói chuyện với hồn người ốm; thầy động viên hồn hãy mau mau trở về với thân xác:

Hãy bước đi, và chỉ một lần hãy nhảy qua chiều dài một cái cọc phơi
Hãy tung chân, và chỉ một lần mày hãy nhảy qua chiều dài một cái sào chống thuyền
Hãy bật lên, và chỉ một lần hãy nhảy qua chiều dài một cái cán lao
Nhún người đi, và chỉ một lần hãy nhảy qua chiều dài một cái cán mây…

Rồi ông ta vừa hát lại điệp khúc, vừa liệt kê các địa điểm Thần linh. Ông hú và ngáp:

Hãy nghe này, anh trai, chúng tao gào từ nơi đây
Hãy nghe này, em trai, chúng tao gào từ nơi đây
Ô ế!… Ô ế!… em trai, chúng tao gọi từ Cõi Trần

Ông ta gọi hỏi các hồn than, ông ta hú lên, “dừng lại”, nói thì thầm, rồi lại đi không nói năng gì. Rồi đột nhiên, ông ta vừa đập phía trước mặt vừa kêu lên một tiếng “Trii!”, tiếp theo là một câu thơ thần chú (trong đó có nhiều từ “để tạo vần” khiến cho việc dịch rất khó), như thế là ông vừa gặp các hồn của bọn phù thủy và ông làm cho chúng sợ.

Ông nhặt con trâu, con dê và những vật dụng mô hình khác ở cái nia đặt sang bên cạnh làm đồ biếu những người đang đối thoại với ông, báo bằng thơ những gì ông biếu họ. Rồi, ông bốc một nắm gạo trắng, nói với các caak-. “Bay hãy đi tìm một chiếc gùi to, một chiếc gùi thật chắc”, xòe bàn tay ra ấp lên bàn tay kia đã mở sẵn, ông ấn hai lòng bàn tay vào nhau mỗi lúc một mạnh hơn nhưng không làm rơi hạt gạo nào; ông kết thúc bằng cách xoa hai lòng bàn tay như để chứng minh rằng chúng không còn nắm cái gì nữa. (Một người đứng gần tôi bình phẩm rằng “bọn phù thùy đã ăn gạo). Giao tiền chuộc như vậy, ông vừa yêu cầu bọn phù thủy không được ăn thịt người.

Bỏ rất nhiều quà như thế cho caak ông mở hé cái chăn ở trên ngực và tắc tắc lưỡi nhiều lần như đang gọi con chó; thực ra ông đang dụ hồn của người ốm. Khi thầy pháp njau khép cái chăn trên người ông lại thì Kröng đến phía sau múc không khí ở lưng ông và đi đổ lên đầu vợ mình — “ông ấy thu nhặt linh hồn đã được dẫn từ xứ sở của các Thần linh và phù thủy về” (dôop hêeng bõh Yaang bõh caak).

Ddöi vẫn trong trạng thái “thiếp ngủ”, cầm lấy cái que có xâu những miếng thịt gà nhỏ xíu ở trên đống gạo to; chốc chốc ông ta lại rứt thịt ở que đó ra và ném về phía trước; một số miếng rơi xuống, còn một số miếng khác thì mất hút, người ta bảo bọn caak đã bay đến đớp ăn rồi. (Tôi nhận thấy rằng chốc chốc ông ta giả vờ tung thịt lên nhưng thực ra ông ta chẳng cầm cái gì cả). Ông nhổ phì!… phì… tám lần. Lại hát cúng. Rồi hú và dâng cho các Thần linh — mà chúng ta không nhìn thấy — một bát rượu: “Thịt gà này, mời các Thần xoi trước; rượu này, mời các Thần uống trước; còn tôi, tôi sẽ chỉ uống sau các Thần”. Ông ta gặp hồn của Bbaang, con trai của Lieng, và dẫn hồn đó vào cái chăn của ông; vì đứa trẻ vẫn đang ở nhà của Tôong-Wan nên vợ Tôong-Wan phải tự đổ hồn lên người mình. Sau đó ông ta lại gặp hồn của bé Wan, con trai của Kraang-Drüm.

Sau khi đón nhặt hai hồn đó rồi, ông ta nhổ phì!… tám cái liền và lại tiếp tục “đi”.

Tao đi, như Tổ mẫu Biing, tao đi dạo;
Tao đi, như Tổ mẫu Biing đang đeo gùi;
Tao đi, như Tổ mẫu Biing mái tóc dầy bù rối;
Tao đi, như Tổ mẫu Biing đang cười vang.
……

Bỗng nhiên, ông vung con dao phạt lên và làm như đang cắt một sợi dây vô hình; rồi sau khi đã vác lại dao lên vai, ông lấy móng tay ấn vỡ cái gì đó mà người ta không thấy, ông gắng sức làm miệng méo xệch đi (“ông đã cắt sợi dây dài mà các phủ thủy lấy buộc hồn trâu của người ốm”).

“Phì!…” tám lần và lại tiếp tục đi. Rồi đến một lần dừng khác: ông lấy từ trong cái túi nhỏ quý hóa của mình ra một cây ma thuật là Elêt và “Gừng đánh thức”, nhai rau ráu rồi khạc nhổ ra tám lần phía trước mặt; ông dừng, lại hát nữa; ông đưa tay về phía cái cuốc; người ta đưa cuốc đến chỗ ông; ông “giẫy cỏ chân của hồn rlaa (tre khổng lồ)”:

Tao vun đất ở gốc tre Rlaa
Tao giẫy cỏ quanh gốc tre Rlaa
Để lũ gà khi bới đất không làm đất bắn lên cây cà tím
Để lũ gà khi bớiđất không làm đất bắn lên cây cà prêen

Ông đặt cái cuốc xuống và “lại đi”, lần này ông hát bài “Hồn thuyền”:

Hãy buộc chặt cây gỗ vào chiếc thuyền độc mộc
……
Thuyền độc mộc được quấn bằng dây,
Thuyền độc mộc được đeo hạt chuỗi,
Thuyền độc mộc được có thêm dao nhọn.

Sau đó, lại một lần nữa ông thu nhặt hồn:

Ô Joong, hãy trở về làng mày;
……
Đừng ở lại trong rừng, đừng chạy theo đường mòn nữa.

Bây giờ ông gặp một trong hai đứa con của Krae-Drüm mới chết năm nay; qua câu chuyện đối đáp giữa ông với hồn đứa bé đó, người ta biết rằng hồn đòi ăn cháo, hồn đang đói. Rồi ông gom nhặt hồn của Aang-Sa mí mắt; cô mới bị bệnh bướu cổ. Sau đó ông ném cháo về cuối gian nhà, phía trước mặt ông. Rồi ông tung vào không khí vài hạt gạo, ba lần liền:

Bọn phù thủy đang thèm khát ở bên trái;
Nước của lạch thì bị giữ lại;
Nước của khe thì bị đắp ngăn;
Những cái mồm gớm guốc thì không được uống.

Ông lại tung gạo; gạo không rơi xuống.

Khi tôi bắt đầu gõ gõ cái tẩu vào mép phản để đổ hết tàn ra thì mọi người bắt tôi dừng lại; đó là một cử chỉ kiêng kị; cái tẩu của tôi trở thành con chim rtleh và nó sẽ làm cho thầy saman gặp nguy hiểm lớn.

Ddöi chìa tay sang bên cạnh, như thế tỏ ý là ông muốn có nước, người ta liền rót nước cho ông; ông đưa hai tay ướt lên mặt và lúc đó ông có thể mở mắt ra; ông ra khỏi trạng thái thôi miên. Rồi vẫn ngồi tại chỗ, ông vẩy vẩy tay, rẩy nước cho người ốm. Ông đứng dậy, xếp chuỗi hạt và đá phép và trong túi; ông mời tôi quả trứng và để cho đám phụ nữ đổ tất cả gạo vào cái khiu của ông (một loại gùi nhỏ đeo trước bụng), sau đó, ông đi về phía Joong và ngồi trước mặt bà, áp một viên đá phép vào giữa hai mắt và cứ thế di nó từ trán lên đỉnh đầu bà, đến chỗ đó, ông ấn mạnh viên đá và đọc một bài khấn.

Những người ốm khác cũng được ông chữa giống như vậy, kể cả Kröng và Mang-Miệng méo, tức chồng và con gái của Joong sống cùng nhà với bà; ông trở lại chỗ cũ của mình, uống hết bát rnööm (rượu cần) chỗ bức tường hậu (đấy là chỗ ông đã ném cháo và gạo cúng) nhưng chai rượu thì ông giữ lại.

Người ta vơ tất cả các thứ vật mẫu dâng cho các Thần bỏ vào trong cái nia: trâu, dê đan bằng tre, hình nhân nô lệ nặn bằng đất, chiêng phảng làm bằng quả bầu…, người ta cũng bỏ vào đó vài hạt gạo và cả cái mảnh vỏ bầu đựng gạo trộn nghệ mà một phần gạo đó đã được dùng lúc xông hơi. Thầy saman bê cái nia đựng đầy các thứ đó và chìa cho người ốm, bảo người ốm nhổ vào đó tám lần — chính thầy pháp đích thân đếm to lên, sau đó ông ta nhổ vào đó một lần và đọc:

Sao cho đỉa dưới nước đã hút no mọng, chán ngấy
Sao cho đỉa trên cạn đã hút no kềnh, rụng xuống
Sao cho sâu bọ đã hút no căng bụng, buông ra
Mày hãy đi về phía bọn khác, đằng kia;
Bọn khác đằng kia là thanh niên khỏe mạnh;
Bọn khác đằng kia là lũ trẻ đang lớn.
……

Ông xoay cái nia tám vòng phía trên đầu của Joong rồi quét bó lá lên người ốm, cái bó lá đã giúp ông trong chuyến đi sang Thế giới bên kia.

Ông đi ra bằng cửa riêng (có một phụ nữ trong gia đình đi kèm); đến chỗ rìa ngoài các công trình xây dựng của làng, đằng sau chuồng lợn của Jôong-Kröng, ông đặt xuống đất các đồ cúng Thần linh gồm trâu, dê, nô lệ và các thứ khác, gần một đám cỏ mọc cao; sau cùng, ông cầm mấy hòn than, nhổ vào đó và ngâm đọc trước khi đặt chúng gần các đồ cúng:

Tao mang đến người nô lệ rhiing,
Chiêng phẳng rheeng,
Răng nanh ngà của tổ tiên
Tao bưng trả bằng hai tay
Tao đặt xuống cẩn thận;
Tao nói năng từ tốn.
Hãy bằng lòng cho nó được khỏi bệnh, bắt đầu từ bàn tay xòe

Ông đứng lên và tung rắc gạo trộn nghệ ra khắp các hướng, nhất là trên những đám cỏ mọc cao. Rồi ông đẩy cái nia xuống phía trước đám cỏ mọc cao đó, vừa lay mạnh đám cỏ vừa thỉnh cầu:

Hãy hiện ra đi, hãy hiện ra đi… hãy trở về nhà;
Chúng ta sẽ đón mày dưới kho thóc;
Con mày, chồng mày đợi mày đấy…

Cả ba chúng tôi ngó vào cái nia: một con nhện bé xíu đã rơi vào đó[36], thầy pháp njau dùng mu bàn tay đã khum lại gõ gõ bên cạnh con nhện khiến nó nhảy vào lòng bàn tay ông; ông bắt nó bỏ vào cái hộp mây đan mà người thiếu phụ trẻ chìa cho ông; cô này vội vã đóng ngay cái hộp đựng hồn lại. Khi người ta đã bắt được nhiều con nhện nhỏ như thế, chúng tôi quay trở lại nhà, nhưng lúc bước đi, thầy pháp njau đã ngắt một cái lá ở đám cỏ bị lay lúc nãy. Trước khi bước qua cái cửa riêng một lần nữa, Ddöi hỏi to: “Bà ấy đã khỏi chưa?”. Từ bên trong nhà, người ta trả lời ông: “Bà ấy khỏi rồi”.

Ông đi về phía người ốm, mở cái hộp mây ra phía trên đầu người ốm và gõ nhẹ lên hộp. Chỗ diễn ra cảnh này rất tối nên không ai nhìn thấy các hồn nhện có trở về nơi cư trú của chúng hay không, nhưng người ra cứ giả thiết là chúng đã trở về:

Ơi linh hồn chạy theo món nợ, hãy trở về…

Rồi ông nhúng ướt cái lá cỏ, đưa lướt trên ngực, lưng, tay chân người ốm và đọc:

Hãy mát như nước;
Hãy nảy nở như khoai sọ;
Hãy ngủ sâu về đêm…

Cuối cùng, ông đi tới cắm cái lá lên phía cửa riêng mà không nói một lời nào. Đấy là hành động kết thúc buổi lễ, lúc đó là một giờ rưỡi sáng.

o0o

Ngày 25 tháng 1

Vào khoảng mười một giờ, người bạn kết nghĩa ăn thề (jôok) của Kröng-Jôong là Choong-Yôong, trưởng làng Sar Lang, đến nhà ông ta. Ồng này đến thăm Jôong vì hôm qua đã biết tin bà bị ốm. Lúc bước vào, ông cắn nhai vài hạt gạo, rồi đến nhổ tám lần lên đỉnh đầu người ốm và tuyên bố:

Hạt gạo khiến phải chạy tới;
Bệnh tật khiến phải đến xem;
Người chức quyền khiến phải thăm viếng….

Rồi ông cầm một cái chổi, quét tám lần lên thân thể người ốm, vừa đọc một loạt các câu chúc tụng và ông đi đặt chổi ở ngang cửa, hơi lui phía sau ngưỡng cửa.

Ngôi nhà dần dần đầy chật người: người ta đã báo cho làng là sẽ có lợn để chuộc lại hồn cho Jôong. Người ta thịt lợn khoảng giữa trưa; lấy một ít tiết với một dúm hèm rượu để thành đống nhỏ trên nút ché rượu chứ không để trong bát Mnông. Rồi người ta làm lễ dâng ché: Kröng chuyển một cần hút, tiếp theo là một dúm hèm rượu trộn tiết lần lượt cho ba người đàn ông tới ngồi trước Joong cùng với ông, đó là Ddöi-Thầy pháp saman, Bbôong-Phó, người đã đồng ý làm trung gian trong lễ hiến sinh và với danh hiệu đó, ông ta đeo một thanh kiếm trên vai, và cuối cùng là Choong, bạn kết nghĩa ăn thề với chủ nhà. Bốn người đàn ông ngâm nga mấy khúc ca khác nhau cầu cho Jôong khỏi bệnh. Hát nói xong, Bbôong-Mang cầm cái nút ché phủ hèm thấm máu và quỳ xuống bôi lên ngưỡng cửa, vừa bôi vừa đọc thuộc lòng nhiều bài ca chúc tụng. Còn ông phó thì đeo kiếm trên vai trái, đứng ở gần cửa, ông bôi máu lên chỗ cao nhất của cánh cửa và gọi các Thần:

Đau đớn làm tao rên rỉ, ơi Thần linh, tao van người;
Nỗi đau làm tao kêu than, ơi Thần linh, tao van người;
Tao rú lên vì đau, ơi Thần linh, tao van người.
Sợi dây bị đứt, tao cầu xin người nối lại;
Rào chắn bị gãy, tao cầu xin người buộc lại;
Một, hai, tao cầu xin người trông coi…

Kröng, ở lại một mình gần ché rượu, tiếp tục đọc thuộc lòng các bài cầu xin, rồi vẫn luôn miệng cầu nguyện, ông ta bôi máu lên cái thủ lợn.

Sau đó người ta uống rượu và nói chuyện phiếm trong khi một số thanh niên chuẩn bị thịt tế. Đầu tiên, người ta chuyển tay nhau một bát gan và lòng nhồi muối; trên tấm phản, Kröng có NDür-Thọt phụ giúp, đang dùng bột gạo nặn những đồ cúng Thần, gồm: năm hình nhân nô lệ, mỗi nô lệ ngồi tựa vào một con rắn, vài con trăn, một con rết, một cặp ngà voi bảo vệ, hai cái sừng tê giác, một rổ đựng thịt lợn và hai bát đựng hai quả trứng. Họ đặt các đồ nặn lên một tấm phên tre nhỏ, bên trên tấm phên có để hai miếng lá chuối. Rồi, Kröng dùng một chiếc đũa tre nhỏ chấm lên đỉnh mỗi đồ vật một hoặc hai giọt máu. Cuối cùng, ông vo viên một chỗ bột còn thừa bỏ thêm vào mâm đồ cúng, đem đặt mâm lên miệng một ché rượu để ở nơi thầy saman sắp hành lễ. Ở quai tai của một trong những chiếc ché lớn xếp thành dãy ở cuối nhà, người ta treo lủng lẳng quả tim con lợn hiến sinh bằng một sợi mây; dưới chân của chính chiếc ché đó, người ta đặt hai bát thịt thái nhỏ và vài mẩu than, một bát và một chai rượu; đằng trước, hơi xa một chút, người ta để cái ché đang đỡ tấm phên xếp các các đồ nặn bằng bột gạo và cái nia đựng gạo trắng cùng các đồ cúng lễ giống như hôm qua.

Một giờ rưỡi chiều, khi tất cả đã xong, thầy pháp njau đến an tọa trên tấm phản, đối diện các vật đồ cúng. Ông ta không có dao phạt, cũng chẳng có bó lá, bởi vì ông phải làm một cái lễ với grôong, từ này chỉ một thứ đại loại như bộ yên cương phát ra từ âm thanh, gồm một lô nhiều vòng cổ, vòng tay và lục lạc treo ở một sợi dây nhỏ được móc vào giá đỡ ché yang dâm bằng một cái vòng nhỏ bằng đồng thau.

Cũng như ở buỗi lễ mhö’ trước, thầy pháp saman bắt đầu bằng việc thiếp ngủ đi nhờ có lọ thuốc phép của ông. Ông ta “ra đi”, làm cái grôong của ông rung lên như thể tiếng nhạc ngựa; chốc chốc, ông lại kéo ngoặt grôong sang bên phải, cứ như là con vật ông cưỡi đã đi sai đường. Các bài hát na ná như nhau, các động tác cũng vậy; tuy nhiên trừ việc dâng tặng các lễ vật mà ông đội trên đầu trước khi đặt chúng xuống phản; theo cách ấy, ông dâng đồ cúng trước hết là mâm phên tre, rồi đến một bát to thịt sau đó đến các thứ đựng trong nia.

Sau khi “thức dậy”, ông đổ một ít rượu về phía cuối nhà, giữa hai cái ché và ném đi vài miếng thịt. Sau khi đặt đá phép lên đỉnh đầu người ốm để ban phúc, ông đưa cho Kröng cái nia đựng tất cả đồ cúng mà trước đó ông bảo Joong nhổ vào đó và ông đã cho quay tám vòng phía trên đầu bà. Ở loại lễ mhö’ này không có chuyện đi tìm hồn nhện, mà đơn giản chỉ là cái lễ gửi đồ cúng do chồng của người ốm, có Tôong-Jieng đeo một con dao phạt đi cùng, đem đi gửi ở rìa làng. Họ đi ra và trở về qua cửa riêng.

Người ta nhấm nháp hai bát to thịt biếu các Thần linh, sau đó, con gái trong nhà phục vụ thầy pháp njau, ông bạn Choong và con trai ông ta một bữa ăn thực sự.

Người trung gian là Bbôong-Mang dồn hai cái hàm lợn, gạo sống, một cái ống đựng tiết và ít than để vào một cái xẻng tre (mà bình thường người ta dùng để hót bụi), ông ta quay qua cái xẻng chất đầy thứ đó tám vòng phía trên đầu của Joông, sau đó lại bắt đầu động tác với một nhành cây thân mềm rút từ cái chổi ra và đã được ông buộc một đầu bằng sợi bông vải; ông ta đặt cái nhành thân mềm vào trong xẻng và đi ra cùng với Kröng. Cả hai đi tới tận bìa rừng và Bbôong đặt những món quà biếu trừ tà của mình ở rìa đường. Lúc đó, ông ta tiến hành việc đoán các điềm báo qua các ống đựng tiết (Pool ding mhaam). Trước tiên, ông cào đất để có một chỗ sạch sẽ, tiếp theo, sau khi chẻ ống tiết làm đôi, ông thả nó rơi xuống đất rồi khấn:

Mặt sấp cho các Thần,
Mặt ngửa cho chúng tao,
Khỏi bệnh nhờ thịt này;
Khỏi bệnh nhờ rượu này.
Một con lợn
Và một rượu ché…

Nhưng hai cái ống mảnh rơi không đúng cách; ông ta lại làm lại cho đến khi hai nửa ống đạt được tư thế thích hợp, tức là cái nửa nằm ở phía ông ngửa lên trên (rblaang), còn cái nửa kia (“nửa phía bên các Thần”) thì úp sấp (rtlup).

Cứ ngồi xổm, ông bước về hướng làng, đo phía sau lưng bảy gang tay; đến gang thứ tám, ông đứng dậy, cầm một dúm đất và ngắt một loại cỏ mọc gần đó. Khi trở về nhà, ông cầm lấy dúm đất này dí lên đầu Jôong, sau đó quét cái chổi mà đầu ngọn đã nhúng nước của một quả bầu lên người bà; tiếp đến, ông quét đoạn từ chỗ người ốm ra đến cửa chỗ ông đã bước vào và ném cái chổi đó qua ngưỡng cửa. Vừa làm ông vừa khấn:

Hãy mát như nước;
Hãy nảy nở như khoai sọ;
Hãy ngủ sâu về đêm…

Đến bốn giờ chiều thì mọi việc đều xong xuôi. Người ta uống rượu và nói chuyện phiếm. Bbôong-Mang đã hoàn thành nhiệm vụ liền chia tay chúng tôi hỏi vì ông đã bỏ mặc Mang-Vua ngà voi — người đã đến bán một chiếc ché cổ — ở nhà một mình trước một rnööm (ché rượu cần). Bbaang-Hươu, người đã từng làm trung gian ở Cil Bboon Jaa, đã dụ hoặc được ông phó. Tuy nhiên, ông này mong muốn tậu được cái tài sản giá trị lớn đó mà không phải dàn mặt với khách nơi khác đến; cuối cùng, sau khi chạy khắp làng, Bbôong-Phó đã tập hợp được 1.600$ mà Mang đòi.

Mọi người lần lượt chia tay chúng tôi; đến tối thì không còn một người khách nào, bởi vì ở nhà Kröng-Aang người ta đang làm phép trừ tà với một con chó và một ché rượu, ngôi nhà mà nột con chim én đã bay vào trong cái ngày mà Tieng tự tử.

Ngày 26 tháng 1

Sáng nay dân chúng đi làm rẫy từ rất sóm. Đối với Baap Can và gia đình, hôm nay là một ngày trọng đại, bởi đây là ngày đến lượt nhà ông được nhận sự giúp đỡ của tổ vần công mà con gái út của ông là thành viên. Đến cuối buổi chiều, lúc trở về nhà, họ trông thấy Kröng-Nói lắp, anh ta đến tìm cái ché lớn đã được hứa trả công cho anh vì đã phục vụ như một rnôom trong lễ Trao đổi Hiến sinh thực hiện hồi tháng 9.

Tình trạng của Jôong vẫn lằng nhằng. Ddöi cả ngày phải ở trường, nơi thầy giáo kêu ông đến để chữa cho cậu con trai cứ khóc mãi không thôi.

Ngày 21 tháng 1

Sáng sớm nay Baap Can đã đi khắp làng để báo cho Truu và tất cả dân làng biết ông sẽ giết trâu để lấy lại hồn cho Jôong, vì thế, không được đi chặt rẫy. Vậy là một số người, trong đó có Baap Can, chỉ đi rừng lấy củi và nhặt rau dại. Chỉ có Truu và người phó của ông ta cùng hai người chạy việc từ giã chúng tôi để đi dự lễ do Đồn điền mời; nhưng Bbaang-Hươu và Can thì đến đầu giờ chiều đã quay trở lại.

Jôong vẫn ốm nặng như vậy. Người ta đã treo phía trên chỗ nằm của bà, dưới kho thóc, những thanh kiếm, cây lao dài một gang tay, cắt gọt bằng lá dứa dại phoi khô để xua đuổi bọn phù thuỷ. Bà vẫn không đủ sức đi đứng một mình và người ta buộc phải đỡ dìu bà qua bậu cửa để bà đi vệ sinh. Nhưng Jôong không còn là người duy nhất ốm nặng nữa. Từ tối hôm qua, em gái bà Grieng-Mbieng lên cơn sốt cao. Cậu con nuôi của bà là Tôong cùng vợ là Wan đã đi Paang Döng tìm thầy pháp saman, mà họ biết ông đã đi đến đó để thu nợ. Khoảng mười giờ rưỡi, họ trở về cùng với thầy saman. Tôong mang ra một cái ché xanh, là của trả công cho Ddöi đã làm năm cái lễ.

Mười lăm phút sau, Bbür — con trai của Jôong — cùng với vợ, các con và bố mẹ vợ, cũng như Bbaang-Jrae-Lính và gia đình đến nơi (xin đừng quên Blaang-Jrae là người Rjee, anh là con trai của già Troo ở làng Sar Luk). Mỗi cặp vợ chồng mang đến một bát gạo và một vòng đeo tay. Ngay lúc vừa đến, Bbür nhai vài hạt gạo nhổ lên cao phía trên đầu mẹ anh và tuyên bố.

Con về thăm mẹ. Mong các Thần đến thăm.
Con về thăm mẹ. Mong các Thánh đến thăm.
Mong sao da thịt mẹ mát mẻ
Mẹ ngủ thật ngon.
Mẹ hãy sống thật thọ;
Mẹ hãy ăn cho đến khỉ về già;
Mẹ hãy trò chuyện cho đến khi trở thành kuang…

Sau đó anh đeo cái vòng vào cổ tay mẹ và lại cầu chúc cho mẹ được khỏe mạnh. (Cái vòng là một đe dọa đối với bọn caak, bọn chúng hiểu đã có một cam kết rằng nếu người ốm bị chết thì sẽ có chuyện; người ta sẽ tìm kiếm kẻ có tội bằng cách thử nước sôi và sẽ giết kẻ đó). Những người đến thăm khác lặp lại động tác của Bbür. Những người làng Nyôong Brah không phải là người đầu tiên. Choong, bạn kết nghĩa ăn thề (jôok) từ làng Sar Lang đến trước họ một tiếng đồng hồ.

Mười một giờ rưỡi, lễ cúng lợn nhà Grieng; chính ông già “người thiêng” Bbaang-Jieng-Bụng phệ là người kêu cầu thần linh. Hầu như chẳng có ai tham dự buổi lễ. Khoảng một giờ rưỡi chiều, Krah, Tôong-Jieng và anh bạn Troo-Jôong đem từ rừng về một thân cây và hai cành thẳng của cây rmuan (Spondias mang[37]). Trong khi Troo-Jôong giữ chặt gốc cây thì ông già Krah đưa những nhát rìu lớn đẽo phía ngọn thành “cái mỏ chim hồng hoàng” (mbuung kriing). Sự thực, cái mô-típ thể hiện cổ và đầu chim hồng hoàng được cách điệu mạnh mẽ này chỉ được đẽo trên đỉnh cột khi người ta mổ trâu vì một người bị ốm hay bị chết. Người ta bảo chính các phù thủy đã chỉ định rõ từ thời xưa rằng họ đòi phải có dấu hiệu đó.

Người ta đặt cái cột “mỏ chim hồng hoàng” thẳng đứng vào cái lỗ vừa đào, gần rìa mái nhà và đắp đất thoai thoải sao cho nó có thể đặt chéo phía dưới hình điêu khắc hai cành cây đưa từ rừng về với thân cây; một cái cành thứ ba được nối vào phía chân của hai cành kia. Ở chỗ hai cành chéo nhau, hai cái cọc xiên được buộc chặt vào thân cây dựng thẳng bằng những sợi mây to, sau đó người ta dùng con dao cán tre (wiah) cắt hai cành trên của cái thập tự Thánh-André đó[38].

Việc sắp đặt này làm mất vài phút ở nhà Mbieng-Grieng, người ta tiến hành lễ mhö’ đầu tiên chữa bệnh cho người vợ ông này. Buổi lễ thuộc loại thông thường, thầy saman “đi” sang Thế giới bên kia, mang theo một con dao phạt và một chổi phất trần bằng cành lá; nghi thức hành lễ giống hệt với cái lễ mà thầy Ddöi đã làm lần đầu cho Jôong. Chỉ cần lưu ý rằng trên đường đi, thầy pháp njau đã cãi nhau kịch liệt với một phù thủy về chuyện của Jôong: “Tao không sợ mày đâu”; và thầy giơ cao wiah dọa nó: “Mày đã ăn một con lợn, người ta lại cho mày một con trâu nữa. Vậy mày phải yên đi chứ”. Một lúc sau ông ta gặp hồn của Tieng, người đã tự tử. Cuối cùng là tìm hồn nhện giống như đã làm trong cuộc tìm hồn cho Jôong.

Kroong-Rốn lồi và Maang-Gầy đến vào lúc bốn giờ, dắt theo một con trâu tơ người ta sẽ mổ thịt. Cả hai đói lả vì đi từ sáng sớm tới lúc đó mà không được ăn tí gì. Đầu tiên, họ đến Nyôong Brah để vay trâu của Bbür, nhưng trước khi đến được làng đó thì có tiếng con mang đực kêu; vậy là họ không thể bắt trâu ở đấy. Tuy nhiên, Kroong đã nhân tiện báo cho các anh em Bbür và Bbaang-Jrae về lễ hiến sinh người ta sắp làm. Từ làng đó, anh lại lên đường cùng với người bạn đến làng Sar Lang để bắt trâu của Mhoo-Laang (cháu ruột của Kröng-Jôong) đang được nuôi ở đấy.

Con vật được dắt đến một xưởng muối ở gần làng, trong khi chờ đợi người ta có thể đem con trâu mộng, và con vật sẽ bị nhốt qua đêm ở đó.

Người ta mang các ché rượu để uống vào gian nhà khách của Kröng-Jôong. Gian khách này không được quét dọn kể từ buổi lễ đầu tiên, bởi vì người ta không thể lau chùi sạch sẽ một gian nhà có mhö’ trong những ngày tiếp sau nghi lễ. Vì có bảy ché rượu cần (rnööm) đã phải biếu lúc giết trâu[39] nên một số ché mang ra là ché không; người ta bỏ vào đó hèm rượu lấy trong một ché yang dâm.

Thực tế con số này đã bị vượt quá; người ta xếp ra được một cái ché. Trước tiên là ché rượu Kröng dành cho lễ mhö’, rồi đến các ché rượu của Baap Can (em trai của người ốm), của Tôong-Jieng (con trai), của Bbaang-Jieng (vừa là bạn kết nghĩa ăn thề của người em út, vừa là bố vợ của người con trai cả), của Kraang-Drüm (con trai cả), của Kroong-Troo (“em” của chồng) và của Nyaang làng Nyôong Brah (bố vợ của Bbür, người con trai út), của Troo-Jôong (bạn kết nghĩa ăn thề -jôok — của người con trai thứ hai Tôong-Jieng), của Kroong-Mae (“anh em xa”), của Wan-Jôong (người muốn làm lễ Tâm Bôh với người anh rể là Mbieng-Grieng), của Bbaang-Hươu (bạn jôok tương lai của người con trai cả).

Khi tất cả các ché xếp xong đâu vào đấy, Baap Can ra lệnh gọi mọi người tới. Người ta lấy ở mỗi ché ra một ít hèm rượu đặt lên một trong những tai ché, rồi Kröng lại lấy chỗ hèm đó để lên cái nút của ché thứ nhất, sau đó người ta nhét lá vào các ché và đổ đầy nước vào đó. Khi các ché rượu chuẩn bị xong, người ta mới buộc con trâu vào cột lễ hiến sinh.

Gian nhà dần dần đầy người; một trong những người đầu tiên bước vào là già Tôong-Mang, người cao niên nhất dòng họ Rjee và nhất làng; ông đến nhổ gạo lên đầu Jôong; vì ông không có vòng đeo tay để cho cùng với gạo nên ông mang tới một cái bát Việt.

Người ta giết trâu theo cách vẫn làm: đâm vào mạng sườn phải sau khi đã chặt hai khoeo chân sau của nó. Nhưng con trâu rất khỏe, cả một đống đồ trang trí trên đầu lẫn cái rào chắn nghi lễ rõ to cũng không ngăn cản được nó; nó chống trả kịch liệt và rống lên khi ngã xuống; người ta vội lao tới đổ nước vào lỗ mũi con vật.

Sau đó Kröng, thầy pháp và Bbaang-Hươu, mới được cử làm người môi giới, đến cắm cần rượu vào ché thứ nhất. Ông này đứng lên mang theo nút cái ché thứ nhất có chứa hèm rượu lấy ra từ tất cả các ché đã cho và đã được thấm máu của con vật tế; ông đặt cái nút đó lên bậu cửa, rồi ông đứng thẳng, đeo kiếm trên vai, gần cửa ra vào mà ông đã bôi máu lên trên nóc, ông gọi “Các Thần linh”, trong khi đó tất cả đàn ông lao vội đến chỗ hèm rượu, bốc một nhúm và chúc phúc đất ở ngưỡng cửa, cầu được an khang thịnh vượng. Các ông lui về. Bbaang-Hươu khấn khứa một mình; khi ông khấn xong một bài dài dằng dặc, ông trở lại chỗ người ốm để bôi hèm rượu và máu cho bà; Kröng quay lại khấn chỗ cái ché, vừa khấn vừa cầm một cái lông vũ.

Tiếp đó, mỗi người đến ngồi trước cái ché mà người đó đem biếu và vừa cắm cần, vừa đọc một câu khấn dâng ché cho các Thần, rồi người môi giới hướng dẫn đám đông xếp hàng để nếm từng rnööm. Ở bên ngoài, người ta xả thịt con trâu, dành một vai cho thầy saman Ddöi và một cái ức cho Bbaang-Hươu để trả công họ phục vụ.

Trong lúc mọi người uống rượu, Bbieng-Dlaang, con trai của Bbaang-Bụng phệ, dùng bột gạo nhào nặn các hình nhân, đồ vật và thú vật để tặng các Thần linh, gồm: sáu hình nhân, một con trâu, một người đang cầm cương cưỡi trên con ngựa, ba ngà voi, một con chim, một sừng tê giác, sáu cái ghế đẩu đặt sau mỗi hình nhân, một con lợn, một con vịt, một con rết, một con trăn, một đôi chiêng phảng, một cái chày và một cái cối.

Đến sáu giờ chiều, trung tâm thu hút sự chú ý được dịch chuyển vào trong nhà dài, đi từ chỗ ở của Joong-Kröng đến ngăn của người em gái út Grieng-Mbieng mà người ta sắp giết một con chó để đuổi bệnh cho.

Trước cửa ra vào chính, người ta đã vứt xuống đất lá cây tloot (gnetum latifolium[40]) và lá cây rhôong. Tôong-Jieng giáng hai nhát gậy vào đầu con chó do một người phụ giúp đang dùng hai tay giữ chặt mình cho nó đứng im. Tôong đập mạnh vào sọ kết liễu đời nó. Người ta ném con vật đầy máu còn giãy chết lên đám lá nghi lễ. Phải đuổi ra xa những con chó đói khác đang chạy tới, mũi dí sát đất đánh hơi mùi máu, Tôong dùng dao phạt chặt mõm chó, rồi chặt cổ; người ta để cái hàm và phần còn lại của đầu vào một xẻng hót rác, cùng với mớ lá cây dính đầy máu; người ta bỏ thêm vào đó một ống đựng máu và các mẫu vật bé xíu là ngà voi và sừng tê giác bằng gỗ và cái chiêng phẳng bằng vỏ quả bầu. Một số thanh niên nắm lấy thân con vật để xẻ thịt và đem nấu.

Người ta chuyển cho Bbaang-Jieng-Bụng phệ cái xẻng rác chất đầy các thứ trên; ông này vừa khấn vừa chìa xẻng cho Grieng và ông chồng đứng cạnh. Rồi ông ta cầm bộ hàm chó và các đồ vật bé xíu quay tám vòng phía trên đầu người ốm, cầu cho bà được khỏi bệnh; ông ta tiếp tục đọc các bài khấn vừa nhận từ tay Mbieng cây gộc đã dùng để đập đầu chó và ông nhổ lên cái gậy trước khi đặt nó vào xẻng rác. Tiếp theo, hai tay nắm vào hai tai và chỗ còn lại của cái lưỡi, ông giữ chặt đầu chó, nhổ lên đó tám lần; rồi quay nó phía trên đầu của Grieng. Ông kết thúc bằng cách lấy những cái lá dính máu quét quết lên người ốm rồi ông đi ra, mang theo toàn bộ đồ nghề lỉnh kỉnh dùng để trừ tà cùng với cây gộc, theo sau ông là Mbieng có đeo một con dao phạt. Họ đi như thế đến tận con đường nhỏ ven làng. Bbaang-Jieng để các thứ xuống đất, trừ cái ống đựng máu; ông đặt bộ hàm chó nhe răng dọa nạt về hướng người lạ — trong trường hợp này tức là về hướng trên — rồi ông đọc thần chú sau khi đã nhổ lên than; ông chẻ dọc cái ống đựng máu và lấy bụi dán lên hai nửa, khấn khứa và thả rơi cái ống, cứ mỗi lần như vậy, ông chỉ định rõ một địa điểm cho nửa cái ống rơi xa nằm sấp và nửa ống rơi gần nằm ngửa. Thế rồi ông quay người lại, đếm tám gang tay về phía sau lưng, đứng dậy và bốc một dúm bụi, ngắt một cái lá ở khóm cây mọc gần đấy. Khi trở về nhà, ông hỏi: “Nó đã khỏi chưa?” — Người ta trả lời ông: “Nó đã khỏi”, ông áp dúm bụi vào chỗ hõm ở ngực của Grieng, vào trán, rồi lại vào hõm ngực, kết thúc bằng cách cầm cái lá đã mang về quét quét lên đầu người ốm.

Ông trở ra phía cửa cầm một cái nia nhọn và một quả bầu đựng nước, rót nước vào cái nia và hắt nước ra ngoài, làm như vậy tám lần, vừa làm vừa đếm to lên và kết thúc bằng một tiếng “phì!” rồi đóng cửa lại.

Sau bữa đánh chén thịt chó hầu như của cả làng, đám người tham dự lại lui sang bên nhà người chị của hai người ốm, ở đó, người ta đã sắp bài trí xong cho buổi lễ saman — cơ bản là bày các thứ đồ cúng. Ở chỗ cuối nhà nơi để dãy ché, người ta dùng dây mây buộc quả tim trâu treo vào tai chiếc ché sẽ đối diện với thầy pháp njau; người ta đặt một chai rượu và một bát rượu vào cái hõm phân cách cái ché này với cái ché bên cạnh, hơi nhô lên trước một chút là cái bát Mnông đựng “nhựa trời”, tấm phên nhỏ đựng các hình nhân và đồ vật nặn bằng bột gạo, một bát cơm bên trên để một quả trứng luộc, một bát tô Việt đựng thịt trâu sống. Ở phía sau lại có một cái nia lớn, giữa nia lại có một đống gạo trắng vun lên có ngọn, trên để một quả trứng luộc, xung quanh trứng là các loại vũ khí bé xíu (lao, kiếm, dao phạt) được cắt bằng nan tre; tất cả được giữ trong một vành đai tạo nên từ một vòng đeo cổ; xung quanh đống gạo này là than, trâu, dê thu nhỏ (một con có thừng ở mũi, một con có dây ở cổ), bộ chiêng phẳng (cing), nô lệ, một bát bằng đồng đựng củ cây ma thuật, một chiếc gậy đảo thóc, một cái khố và một cặp búp tơ để cài búi tóc đàn ông (hồn của ông tổ khổng lồ Jjöt). Đằng sau cái nia, tức gần tầm tay bên phải của thầy pháp njau hơn, là ba cái túi nhỏ đựng đá phép (túi của Ddöi, của Joong và của con dâu bà là Drüm), một mảnh bầu đựng gạo trộn nghệ và một cái cuốc. Cuối cùng, ở chân tấm phản là cái đầu trâu với cái mõm dựa trên rìa phản và sợi dây thừng xỏ mũi kéo qua tới chỗ thầy saman; bên phải đầu trâu là một cái ché yang dâm bên trên đặt một chiếc bát to của người Việt; hai thứ đồ đựng này là phần chính trong sô tiền thù lao trả cho thầy pháp. Người ta xâu vào một sợi mây những miếng nhỏ gan, phổi, lá lách, lòng non, lòng già của vật hiến sinh và người ta treo cái dây xâu đó vào một cái ché yang dâm.

Bỗng nhiên Baap Can cáu ầm lên; bọn caak muốn chơi khăm ông ta; chẳng phải là bọn chúng cùng một lúc đã tấn công chị và em gái của ông sinh ra từ cùng một bụng đấy sao? Nhưng ông sẽ không để chúng muốn làm gì thì làm đâu; nếu chị và em ông chết, ông sẽ ra lệnh thử nước sôi và đứa nào rút tay ra đỏ và tuột da thì đứa đó sẽ bị hành quyết. Cả tổng sẽ phải thử; không một ai có thể thoát được.

Sau đó Baap Can vừa chỉ cái đầu trâu và đống lễ vật cho Ddöi đang sắp sửa ngồi lên phản, vừa dặn dò lần cuối người diễn trò ở Thế giới thần linh: phải nói cho bọn caak biết việc làm của họ; họ đã hiến trâu cho chúng; đã giao cho chúng hẳn một con trâu để ăn thịt; nhưng nếu phía chúng không thả hồn chị và em gái ông ra thì lúc đó, ông, Baap Can, sẽ kiện; sẽ có cuộc thử nước sôi, không trì hoãn.

Ddöi lôi từ trong cái túi nhỏ của ông ra ba viên đá phép thạch anh; ông ta chỉ nhúng chúng vào bát rượu, trước khi nhét chúng xung quanh quả trứng luộc ở chỏm đống gạo, rồi ông tẩm rượu ướt cái túi đựng đá phép, đọc lời khấn và sau đó lấy máu từ quả tim trâu treo ở ché bôi vào cái túi đó.

Coi như là phần nhập đề vào buổi lễ thực sự, thầy pháp saman bắt đầu bằng việc tiến hành xông khói “nhựa trời” cho người ốm ngồi trùm kín chăn và sau khi những hòn than ném bên trên nhựa đã tắt hết, thầy pháp lấy một dúm tro áp lên đầu, ngực và các khóp của Jôong-Kröng. (Người ta không xông khói lại, bởi vì làm một lần thì khỏi bệnh, chứ không làm hai lần). Cuối cùng, ông xem xét kỹ hòn đá phép: nếu đá thật trong thì có cơ may khỏi bệnh; nếu đá mờ đục thì chẳng còn cơ hội nào.

Buổi lễ thuộc kiểu “kị sĩ Bboon Jaa”: Thầy pháp không có dao phạt; ông mở cái chăn của mình ra và choàng nó không phải lên vai mà là lên đầu. Tay trái ông giữ sống mũi trâu, còn tay phải nắm sợi dây nối với lục lạc (grôong). Ông thổi tám lần vào cái lọ phép và đưa nó lên hết tai phải lại tai trái. Ông ngáp, thiu thiu ngủ và vừa “đi ngựa” vừa hát. Vì các khán giả quanh ông nói khá to nên con ngựa nhảy dựng lên. Người ta ra lệnh phải im lặng. Thầy pháp njau dừng để tay nắm lại dây cương cho chặt, đi tiếp nước kiệu và lại hát. Ông dừng và đặt tay lên khuôn mặt bị bóng chăn che khuất, hai tay chắp lại chào; ông trao đổi thầm thì với những người đối thoại mà mắt chúng ta không nhìn thấy và giơ ngón tay đe: “Hãy bỏ nó ra, bỏ thật sự; hãy để nó thật sự được yên”, lại chào nữa và làm một cử chỉ hôn tay trong không khí. Ông hát một khúc ai ca, rồi tặng con dê, con trâu, chiêng phảng và nô lệ bé xíu, rồi tặng thịt, gậy đảo thóc ở trong nia. Ông bảo người đối thoại: “Rượu mày đã uống; con trâu mày đòi, tao đã thấy; cái hình của mày, tao đã biết. Người ta không nghi ngờ mày đâu, người ta không ghen tỵ mày đâu; hãy đi đi”. Ông ta hạ thấp giọng xuống, người ta còn nghe được “… thử nước sôi… thử nhựa… Bà ta là họ Rjee, tao là họ Rlük, hãy để bà ta được yên…” Ông kết thúc cuộc bàn cãi của mình bằng một câu thần chú. Ông lại đi và làm một cử chỉ hôn tay.

Đột nhiên ông làm ra vẻ đang giật cái lục lạc. Người ta đưa Jôong lại cho ông; ông ấn nắm đấm lên đầu người ốm và thổi vào đó. Tay phải ông nắm lại sọi dây có lục lạc, gõ nhè nhẹ lên đầu Jôong theo nhịp một ca khúc:

Ớ nào hãy bỏ ra… Ô hãy bỏ ra…

Kết thúc bằng cách thổi lần nữa vào nắm tay đặt trên đầu người ốm.

Sau đó ông lại cầm bát cơm bên trên có quả trứng luộc, đặt lên đầu người ốm, vừa miêu tả món quà tặng của mình trước khi đặt bát lên tấm phản phía trước ông; ông cũng làm như thế với cái bát tô đựng thịt, tấm phên đựng các hình thù nặn bằng bột, chai rượu… Ông van nài đối thủ của mình: “Mày để cho nó yên, đúng không?” Ông lại hát và lại đi.

Lần thứ hai, ông kéo cái lục lạc lớn có chỗ xẻ và thổi lên trên; Wan-Tôong đến nhận hơi thổi thay cho Grieng vẫn đang nằm ở nhà.

Thầy pháp saman lại tiếp tục đi ngựa, ông dừng, khạc tám lần phía trước mặt, ông tranh luận: “Họ có sáu người tất cả; sẽ chảng có ai nấu cơm cho họ, mày đừng ăn canh, đừng ăn cơm; có Kroong, một người đàn ông, Kröng, một người đàn ông … đi kiếm rau dại, mang củi về đốt…” Tóm lại, ông tuyên bố rằng người ốm vô cùng cần thiết đối với những người thân của bà, rằng bà phải ở lại để chăm lo việc “nhà”. “Đừng để tim mày căng lên vì tức giận; đừng có nổi giận”, ông kết luận bằng cách chìa ngón tay cho đối tác để nó kéo chứng tỏ đồng ý: “Ba ngày nữa bà ta sẽ tắm được, phải không?”

Ông lại lên đường; dừng lại, khạc ra phía trước, tranh luận rất khẽ đến nỗi người ta chỉ nghe lõm bõm:“… cá… cả nước… con đường nước trong…” Ông sờ soạng tìm kiếm cái gì đó trong cái bát đồng… “Không có vòng đeo tay”. Người ta vội đặt một cái vòng đeo tay vào bát và đổ nước lên trên. Thế là ông bưng cái bát đồng đầy nước đựng vòng đeo tay và đặt nó thăng bằng trên đầu. Rồi bất ngờ, ông hất cái bát ra phía sau và khấn: “Hỡi diều hâu non hãy trở thành con chim trống khổng lồ”. Cái bát rơi xuống trong tư thế không hay. Người ta trả lại bát cho ông, thầy pháp saman lại bắt đầu thao tác lại; thao tác thành công, Kröng cầm lấy bát đội lên đầu bà vợ và đưa đi đưa lại cái vòng đeo tay trên trán bà.

Cuối cùng, ông vỗ hai tay vào nhau; người ta liền đổ nước vào tay ông: ông tự xoa nước đó lên mặt rồi rảy một ít lên người ốm. Sau khi trở lại chỗ chúng tôi, ông nhấc các thứ vũ khí bé xíu cắm ở chỏm đống gạo ra, vơ không khí phía trên ba hòn đá phép cắm ở đó và đổ không khí này lên đầu của Jôong. Ông thu xếp nhanh chóng đồ nghề và gạo trong nia.

Bây giờ, Ddöi ấn viên đá thạch anh lên đầu của Jôong, ông “đặt hồn bà về chỗ cũ”. Ông cũng ấn đá như thế lên Wan-Tôong thay cho Grieng và lên Bbür thay cho vợ và các con đang ốm.

Ồng cầm cái vòng đeo tay, cạo lên trán Jôong tám lần, trước khi chuyển xuống ngực, sau đó ông ném cái bát đồng xuống dưới phản. Cuối cùng, thầy pháp saman vơ tất cả lễ vật ở trong nia, quay chúng tám vòng trên đầu người ốm và đi ra ngoài ném chúng lên vách đá cao dựng đứng sau khi đã khạc nhổ lên than và yêu cầu than hãy dẫn đường cho đúng.

Khi Jôong kêu đau ở bên sườn, Ddöi “nhổ những cái que” (tok mong) chính là những mũi tên do bọn phù thủy phái tới và đó là nguyên nhân gây ra đau đớn: ông lấy hết sức hút vào điểm đau, đứng thẳng dậy, rút từ trong miệng ra một đoạn gỗ to bằng một que diêm và đặt nó vào một ống tre nhỏ. Rồi ông nhai một mẩu củ ma thuật mà ông nhổ lên đầu người ốm và thổi lên trên, ông làm lại thao tác này lên ngực bệnh nhân. Người ta đã để bên cạnh ông một đồng tiền và một bát gạo để trả công ông về việc chữa bệnh vừa rồi.

Cuối cùng, sau khi Kröng, Bbür và Bbaang-Hươu dâng một ché rượu mới, thầy pháp tiến hành trừ tà cho người ốm: trước tiên, ông phủi bụi cho người ốm bằng một cọng chổi trang trí túm bông ở một đầu, sau đó ông quay tám vòng phía trên đầu người ốm cái xẻng hót rác trong đó để hàm dưới con trâu và một ít than. Rồi ba người đàn ông đi ra ngoài đổ những vật trừ tà ô uế và thăm dò cái ống đựng máu; người môi giới mang về một dúm bụi (tuy nhiên quên mất phải đo tám gang tay). Cuối cùng, Kröng trả công cho Bbaang-Hươu: một bát gạo (cả bát và gạo) và chuyển cho ông ta cái cần ở chân một ché rượu yang dâm; thanh toán công xá xong xuôi, Kröng là người uống đầu tiên. Khi buổi lễ kết thúc thì đã gần mười một giờ đêm. Cuối cùng, muộn hơn một chút, nài nỉ thật khéo, thầy pháp saman đã ép được người ốm nuốt một ít gan luộc và một ít cháo. Thế rồi thầy đọc một bài khấn cầu chúc cho bệnh nhân mau chóng bình phục. Bấy giờ là mười một giờ khuya.

Người ta uống rượu suốt đêm. Trước khi trời sáng, thầy pháp sẽ phải nhổ que phù thuỷ ra khỏi người Jôong; nhưng bất chấp mọi cố gắng của Bbür, người ta không sao đánh thức nổi thầy pháp dậy vì ông ta say mềm như chết.

Ngày 28 tháng 1

Jôong tiếp tục gầy mòn đi; tuy nhiên, ảnh hưởng của bệnh tật đối với bà — một người đã có vẻ luống tuổi — lại không ấn tượng mạnh bằng đối với cô em gái Grieng của bà — một người tuy không quá béo nhưng cũng khá đầy đặn và đẹp gái: ba ngày ốm đã biến Grieng thành một bà lão gầy giơ xương.

Chín giờ rưỡi sáng hôm đó, người ta giết để tế Thần cho Grieng một con lợn “dài bốn gang tay rưỡi” (thực tế chỉ ba gang tay và bốn đốt ngón tay). Hôm nay đến lượt Kraang-Drüm làm người môi giới, bởi vì người ta không thể lấy “cùng một người gọi các Thần” trong hai lần liên tiếp.

Trong lúc chúng tôi đang ở nhà Mbieng-Grieng thì Mang-Vua ngà voi rẽ về phía cổng nhà Kröng-Jôong; người ta vừa kịp báo ông không được bước vào; Mang-Vua ngà voi muốn vay của Kröng-Jôong con lợn bốn gang tay. Để đổi lại, nếu Kröng đồng ý thêm vào mười hai gùi thóc thì Mang sẽ trả cho một con trâu tơ chưa xỏ mũi. Mang muốn bắt lợn ngay hôm nay, bởi vì ông ta tính mổ lợn để làm cái lễ Bôi máu cho Lúa mà làng ông sắp phải làm. Nhưng trong tám ngày sau khi làm lễ mhö, phải kiêng đón tiếp người lạ và kiêng trao đổi mua bán. Kröng không thể chấp nhận được mặc dù việc này có vẻ làm ông rất ưng ý.

Mười hai giờ mười lăm phút trưa, làm lễ xông khói cho người ốm, sau đó đến lễ saman kiểu “kéo grôong” (loại yên cương có lục lạc và vòng tay). Buổi lễ diễn ra không gặp sự cố nào nếu như không có chuyện phải bắt một con chó im tiếng (người ta không được để cho sủa, nếu không thì hồn thạch anh của thầy saman sợ hãi tiếng chó sủa có thể sẽ trốn xuống đất khiến thầy njau phải chết).

Sau buổi lễ, Ddöi chữa cho Jôong bằng cách xoa bóp… Kröng đặt cạnh thầy pháp một bát gạo và một đống bạc giấy.

Gia đình bên vợ của Bbür quay trở về làng Nyôong Brah; trước khi lên đường, người ta lấy ngón tay quẹt nhọ nồi bôi lên trán từng người ra đi.

Vào khoảng bốn giờ, người ta làm phép trừ tà với cái hàm lợn. Rồi sau khi chăm sóc Grieng xong, thầy pháp saman đã ép được bà ăn một ít thức ăn.

Cuối cùng, sau những ngày liên tiếp tỏ rõ tài cán không ai bằng của mình, Ddöi sửa soạn trở về làng Sar Lang. Lúc đến, cách đây năm ngày, ông mang theo rất ít hành lý: một cái gùi nhỏ có nắp đậy, đựng tất cả đồ lỉnh kỉnh để làm phép thuật. Nhưng lúc quay về, phải có năm người đi theo ông để mang tất cả những thứ ông thu đuợc là thù lao trả công cho ông, gồm có ché, gạo, thịt. Bởi vì, cứ mỗi con vật tế hiến sinh thì ông nhận đuợc một đùi, với danh nghĩa njau ông đuợc nhận quả tim cúng Thần đá phép và vì là anh em với thị tộc, ông đuợc nhận phần thịt (khách hàng của ông, người dòng họ Rjee, là “những anh em” của ông, nguời dòng họ Rlük).

Sau khi thầy njau ra đi đuợc một lúc, Kröng bèn tháo hai cái thanh xiên và cái thanh ngang của cái cột ba chân và đem đi để ở bên ngoài làng Sar Luk, cầu cho “những cái miệng ghê tởm” hãy quay trở về làng của chúng.

Ngày 29 tháng 1

Cả làng Sar Luk đi phát rẫy; trong làng chỉ còn lại những thành viên của các gia đình có người bị bệnh.

Kröng-Jôong và Kroong-Rốn lồi ra đi lúc chín giờ để “xua đuổi các Thần linh ra khỏi rẫy bỏ hoang” (waih mpôh); chồng của người bệnh mang một thúng to đựng gạo trộn nghệ; một hình nhân nô lệ, một đôi chiêng phảng bé xíu và một ít than; con trai người bệnh đeo trên lưng cái hộp trang trí nhỏ đan bằng mây, buộc chặt trong cái chăn như một đứa trẻ.

Chẳng mấy chốc họ đã tới chỗ rẫy đã bỏ hoang vào cuối vụ gặt. Cái không gian quang đãng này cách đây mới vài tháng còn phủ một thảm lúa mênh mông gợn sóng, nay có vẻ thật tiêu điều. Một thứ rừng nhấp nhô và thấp đã xâm chiếm tất cả; những mảng lớn cỏ tranh bị gãy rạp vì có nhiều cây non hay măng tre mọc khỏe hơn; những thân cây cháy đen và những phế tích của những ngôi nhà cũ nhô lên trên cái đống hỗn độn đó và những mốc giới xưa của rẫy — những cành cây dài bị lửa gặm mất một nửa — mà họ vấp phải, nhắc ta nhớ rằng cây cối ở đây không cao là con người đã khai hoang vạt rừng này để lấy thức ăn nuôi sống.

Khi họ vừa tới cánh rẫy cũ của Kröng, ông này liền “xua đuổi” một trong những khúc gỗ tròn trước đây dùng để phân định ranh giới đất đai canh tác của ông; ông nhấc nó lên và ném sang mảnh đất trước đây là của một người hàng xóm vừa xin các mốc giới các lô đất đừng nổi giận; rồi ông bốc một dúm đất ở chỗ giáp ranh để khi trở lại nhà sẽ dí lên đầu vợ. Họ đến chính giữa rẫy chỗ nền đất nhỏ bằng phẳng ở ven đó có dựng một cây nier (Irvingia oliveri), năm ngoái được dùng làm cột chính cho chiếc chòi nay đã sập. Trước tiên, Kröng đi về phía bờ dốc nhô lên trên một mép của nền đất và ở chân nền đất đó có một cái lỗ hang nhím; ông ngắt một lá cỏ mọc gần đấy và bốc một dúm đất ở cửa hang (nhím có tiếng trị được ho). Rồi ông đến bên chân cây nier, một trong những thứ hiếm hoi thoát được đám cháy khi khai hoang đốt rẫy hồi năm ngoái mà ông còn mang những dấu ấn sâu đậm. Ông quỳ xuống, đặt hình nhân nô lệ và bộ chiêng phẳng (cing), nhổ tám lần lên chỗ than trước khi cầu xin lòng khoan dung của cây. Cuối cùng, ông vãi vài nắm gạo trộn nghệ lên thân cây và ông hứng cái giỏ của mình vào, lắc lắc những cái lá đậu ở bên trên, sau đó lắc đến những cọng tranh làm nhà, để đón những hồn nhện mà Kroong-Rốn lồi bỏ nhốt vào cái hộp nhỏ và gói vào trong chăn như đó là một em bé. Trước khi đi khỏi đó, Kröng nhổ một cọng cỏ.

Khi về đến nhà, Kröng mở hộp ra trên đầu bà vợ, gõ nhè nhẹ vào đáy hộp để cho lũ nhện rơi ra. Rồi ông dí dúm đất lên trán, ngực, lưng, các chỗ khớp của người ốm; cuối cùng, ông giắt mấy cái lá đã đem về lên mái nhà, ngay bên trên cửa ra vào và khấn:

Khi lá lợp nhà trở về trừ rẫy cũ,
Tao truyền lệnh mày phải khỏi bệnh
Người mày sê phải mát rượi…

Đến cuối buổi chiều, Kröng đi cắt lá tloot và lá rhôong đem về cất lên phía trên cửa ra vào. Ông đợi mọi người đi làm đồng về sẽ giết vịt trừ tà.

Cuối cùng, lúc sáu giờ rưỡi, “người thiêng” chặt đầu vịt trên đám lá rải xuống đất chỗ trước cửa. Ông ta đưa cái đầu vịt cùng với than, gạo, đôi cing bé xíu cho Troo-Jôong, người được cử làm trung gian. Rồi ông đưa tiếp bốn nhúm tóc mà ông vừa dùng kiếm cắt ở trên đầu vợ ông (mỗi bên trán lấy hai nhúm), con trai ông là Tôong-Jieng phải đỡ lấy mẹ.

Troo-Jôong cho quay nắm đồ vật phía trên đầu người ốm (trừ cái đầu vịt), vừa đếm to vừa xếp chúng thành chuỗi (Kröng cũng khấn cùng):

Tao cúng một con vịt để đổi;
Nào mồm, mỏ, chót lưỡi
Hỡi những cái mồm bị khô nước bọt,
Bay hãy rộng đường đi khỏi bà ta…
Hôm nay tao cúng một con vịt để đổi;
Tao phỉ thui những cái mồm thù,
Những cái mồm của Nyôong Brah,
Những cái mồm của Nyôong Rlaa,
Những cái mồm của Nyôong Hat;
Những cái mồm lạ ở kia,
Những cái mồm lạ ở đây,
Hãy trở về xứ lạ nhà bay.
Hôm nay tao đã tìm một con vịt,
Tao đã cúng một con vịt để đổi…

Sau đó anh ta bắt đầu lặp lại thao tác này, kèm theo cũng những công thức như thế với cái đầu vịt và mớ lá nghi lễ dính đầy máu cầm ở tay phải (các đồ vật trước được cầm ở tay trái).

Ra khỏi làng, Kröng đi cùng Troo-Jôong trên đường mòn; người môi giới đặt tất cả các đồ vật trừ tà khác xuống. Anh ta quỳ đằng sau cái vật chắn đó, nhổ vào than trước khi đặt xuống đường, nhắc lại lời miêu tả những gì đã làm và nói thêm: “Tao đã trả cho mày một gùi gạo, hai con lợn, một con trâu và hôm nay một con vịt…”

Anh vơ không khí vào ngực tám lần và lại khấn: “Hôm nay, tao làm phép trừ tà bằng một con vịt”. Kröng im lặng ở bên cạnh.

Lúc bước đi, Troo lấy một dúm đất, ngắt một cái lá và hú gọi: “Ơi mẹ Jôong của con, hãy quay về đi; ơi mẹ Joong của con, hãy quay về đi”. (Chúng ta đừng quên Jôong-Kröng là mẹ của Tôong-Jieng bạn anh ta).

Trước khi bước vào nhà, anh ta hỏi: “Bà ấy khỏi chưa?”. Người ta đáp lại: “Bà ấy khỏi rồi”. Anh đi về phía người ốm và lấy dúm đất xát lên chỗ hõm ở ngực, sau đó xát lên trán người bệnh; cuối cùng anh đi giắt cái lá lên mái nhà chỗ trên cửa ra vào.

Lễ làm phép trừ ma tà bằng vịt không kèm theo một ché rượu gạo nào.

Một tiếng sau, Aang-Sa mí mắt qua khắp các nhà để mời mọi người đến uống rượu “kiểu quay tít phía trên”, do cô biếu gia đình bên chồng. Hầu hết người đến là phụ nữ. Thực ra, động cơ được tiết lộ là Kroong-Rốn lồi cách đây vài ngày đã gặp cơn ác mộng. Trong giấc ngủ, anh ta đã thấy anh trai mình là Kraang-Aang, phó trưởng làng đã chết năm ngoái; anh thấy anh trai bay máy bay và hạ cánh xuống làng Sar Luk. Một giấc mơ trong đó người ta thấy hồn người chết trở về cùng như thế, thêm nữa, bầu trời như tấm phông nền, là một điềm rất xấu: “trời sắp gõ cửa”. Đó là một đe dọa chết chóc và thậm chí là đe dọa dịch bệnh. Thế là Aang-Sa mí mắt đã cúng để gột rửa sự cảnh báo u ám đó bằng hiến sinh hai con gà mái và một ché rượu cần (rnööm), một ché rượu rõ to đủ để uống say thì thôi. Kroong đã đồng ý; vậy là anh ưng thuận tha thứ cho cô.

Aang vất và chạy ngược chạy xuôi, thế nên “em gái” cô là Mang và “em trai” cô là Maang-Gầy (cả hai đều là anh em con cô con cậu với cô) phải phụ giúp cô; cả Kraang-Răng nanh, người bạn tốt nhất của Maang-Gầy, cũng đến giúp. Baap Can trông coi các công việc; ông đưa hai con gà mái cho Kraang-Răng nanh để cắt tiết, còn Aang-Sa mí mắt đang ngồi sau cái ché đã chuẩn bị xong thì đưa cái ống sậy cho chồng cô quỳ ở bên cạnh. Người ta mang đến chân cái ché một túi nhỏ đựng đá phép của Jôong-Kröng. Baap Can khuyên con gái:

Con hãy múc nước, đừng càu nhàu;
Con hãy đi kiếm củi, đừng càu nhàu.

Cô này bôi máu lên cái túi nhỏ, trong khi đó Kroong-Rốn lồi cắm ống sậy vào ché và đọc thuộc lòng mấy khúc cầu xin.

Aang nhúng ngón tay vào nước rượu cần, đưa ngón tay đó lên một cái ché lớn ở bên cạnh, rồi lại đưa lên trán mẹ chồng cô; rồi lên Mang-Miệng méo, cô em chồng. Baap Can là người uống đầu tiên. Đoạn đưa ngón tay lên ché thay thế cho đoạn quay ché bên trên đầu khi cái ché quá nặng.

Vậy là Aang-Sa mí mắt đã rửa xong giấc mơ xấu đó của chồng cô, giấc mơ mà người ta có thể gán cho nó cái tình trạng sức khỏe tồi tệ của Jôong, và đồng thời, cô cũng rửa được lỗi lầm rất nghiêm trọng mà cô đã mắc phải, có thể đó cũng là nguồn gốc gây nên những bất hạnh của họ hiện nay.

Baap Can là người uống đầu tiên cùng với Kraang-Drüm, sau đó là Kroong-Rốn lồi cùng với Kröng, tiếp đến là Can, Bbaang-Hươu, già Tôong-Mang, Ngee-Truu và Aang-người dài. Trong lúc chúng tôi uống rượu, Drüm-Kraang chữa cho mẹ chồng bằng cách “nhổ que”, những cái ngòi độc của bọn phù thủy bắn vào. Đến lượt Jôong-Wan thay phiên, bà xoa bóp và áp viên đá phép thạch anh.

Câu chuyện luôn trở lại xoay quanh hai người ốm. Baap Can nhắc đi nhắc lại làm tôi phát chán rằng phải bắt tất cả mọi người thử nước sôi và đứa nào bị chỉ ra thì sẽ bị giết bằng dao phạt. Tôi cố gắng thuyết phục ông nên đưa kiện kẻ có tội ra Tòa án vùng Hồ, nhưng chẳng ăn thua gì. Baap Can luôn luôn quay lại với dự định của ông.

Ngày 30 tháng 1

Hôm nay là ngày thứ ba của lễ cúng trâu, người ta không thể đi làm đồng.

Để đẩy nhanh việc cải thiện tình trạng sức khỏe của hai người ốm đang bị xem là quá chậm chạp, người ta đã quyết định dựng cho họ một gian bệnh xá, công việc này đòi hỏi phải có sự hợp tác của tất cả đàn ông trong làng. Những người này chia làm hai đội. Tám người, dưới sự chỉ đạo của Kroong-Rốn lồi, dựng cái lều nhỏ cho Jôong ở đối diện với nhà của Bbaang-Jieng-Bụng phệ, ở đoạn kéo dài của ngôi nhà cuối cùng của làng Sar Luk, nhà của Troo-Jôong và của Wan-Joong. Trong hai tiếng đồng hồ, từ tám giờ rưỡi đến mười giờ rưỡi, họ đã cắm cọc, dựng vách làm bằng hai tấm ván dùng trong lễ hiến sinh buộc nối đầu với nhau, lợp hai mái và hoàn chỉnh hai đầu hồi khum khum, đặt tấm phản chiếm nửa gian nhà. Một bếp củi thay cho bếp lò, tất cả chỉ có thế. Đối với Grieng, công việc được đơn giản hóa: người ta lấy một cai-phen[41] quây quanh các chân của một kho thóc ngoài trời, được dựng ở đằng sau nhà. Trong cái chỗ trú đó, người ta cũng đặt một cái phản và một bếp lửa.

Vào hai giờ rưỡi chiều, Kröng làm một “cái lễ có qua lại với gấu” (sal Muu). Để chuẩn bị, ông đã làm một con dao phạt bằng gỗ mỏng và một cái kaa piet — vỉ kẹp để hun khói cá làm bằng miếng phên tre gập đôi, trong đó cá là những cái vỏ gỗ bào để đun — trên cái vỉ kẹp, ông để một cái que gạt xái thuốc, trong cái que ông cắm một quả ớt chín nẫu. Ông bảo vợ nhổ tám lần lên than, rồi tự ông cũng nhổ vào đó và ông quay chỗ than phía trên đầu vợ, vừa quay vừa xin cho bà khỏi bệnh, cho bà “tìm lại được thân thể mát như nước”, sau đó ông quay cái kaa piet phía trên đầu Joong rồi đi ra.

Khi tới nơi người ta đã phát hiện ra dấu vết của gấu, Kröng nhìn thấy một thân cây có cái hốc, ông dừng lại trước thân cây đó, cắm thẳng cán con dao phạt xuống đất và lấy cái que gạt xái thuốc có cắm quả ớt đâm vào vỏ cây. Ông ngồi xổm xuống chỗ gốc ây, nhổ lên than và vừa đặt than vừa van xin gấu đừng giận dữ và hãy đồng ý cho khỏi bệnh. Lúc bước đi, ông cắt một miếng vỏ cây ở ria cái hốc để đem về và ông ngắt một cái lá ở chỗ xa hơn.

Trở về nhà, ông vừa khấn vừa xoa vào chỗ hõm ngực của vợ, sau đó ông châm lửa vào hai đầu của miếng vỏ cây, để cho lửa cháy miếng gỗ một lát rồi tưới nước dập tắt đi; ông lấy một dúm tàn vỏ cây đã cháy đen lần lượt áp lên trán, lên ngực vợ, cầu xin cho bà khỏi bệnh.

Kröng cho rằng nhất thiết phải thực hiện nghi lễ này vì ông nghĩ bệnh tình của vợ ông có thể đã bùng phát do sự bất cẩn của một thành viên trong gia đình, chẳng hạn có ai đó có thể đã vô tình dẫm phải hay nhổ lên dấu chân hay phân gấu, khiến cho nó nổi giận, thực vậy, con vật này nổi tiếng hay trả thù những kiểu xúc phạm ấy, gây sổ mũi, ho hen.

Mãi đến cuối buổi chiều người ta mới chuyển những người ốm sang nơi ở cách ly của họ. Cuộc di chuyển đầy hứa hẹn nhưng cũng đầy rủi ro này rõ ràng đòi hỏi phải có cúng: theo truyền thống, người ta phải giết một con chó. Người ta đập và chặt đầu con vật trước lối vào căn lều, trước khi người ốm đến đó; tất cả đàn ông trong làng đều có mặt ở đó; họ nhúng những cái lá nghi lễ tloot và rhôong vào chỗ máu chảy từ cái cổ bị chặt, và khi người ốm được hai con trai dìu vừa đến cửa nơi trú ngụ mới của mình thì đám đàn ông đồng thanh cầu cho bà khỏi bệnh vừa quệt máu lên khắp người bà; họ liên tục cầu khẩn, đồng thời quay lui và đi ném những cái lá của họ từ trên vực đá xuống. Họ quay trở lại và quét lên người ốm lần thứ hai, nhưng lần này với những cái lá không bị bẩn mà họ thấy đã để sẵn trên mái lều. Họ cũng lại đi ném những cái lá này từ trên vực đá xuống.

Người ta thu xếp người ốm tại nơi ở mới, sau đó Kröng vừa khấn khứa vừa đưa chuyển cho Tôong-Biing, người môi giới của lần trừ tà mới này, trâu và dê tết bằng nan, than, gạo trắng, đầu của con chó hiến sinh và cái gậy to đã dùng để đập đầu chó. Tám lần nhổ của người ốm; xoay tít các lá nghi lễ và quà biếu trừ tà, sau đó là xoay cái đầu chó. Cuối cùng, Tôong-Biing mang lá và đồ cúng ra khỏi nhà, có Kröng đi theo; họ đi theo con đường nhỏ trồng cây và trước khi tới đường mòn, người môi giới đặt cái gậy vắt ngang đường và xếp các thứ phía sau, rồi đến cái đầu, sau khi đã chống đứng một khúc cây trong mõm con chó để giữ cho mõm nó há ra đe dọa, “để cho các chư Thánh và Thần linh phải sợ hãi và quay lui”. Sau khi đặt than và khấn, người môi giới lấy một dúm đất và ngắt một lá cỏ rồi hai người đàn ông trở lại nơi trú ngụ của người ốm. Trước khi bước vào lều, vẫn câu hỏi truyền thống: “Bà ấy khỏi chưa?”, tiếp theo là câu trả lời muôn thuở: “Bà ấy đã khỏi”. Tôong-Biing áp dúm đất lên ngực Joong và đi cắm cái lá lên phía trên cửa ra vào.

Một nghi lễ y hệt diễn ra để khai trương túp lều nơi Grieng sẽ phải đến ở: hiến sinh một con chó với sự tham gia của tất cả đàn ông trong làng, nhưng không một phụ nữ nào trong làng có mặt; lễ trừ tà với cái đầu con vật hiến sinh. Lúc sáu giờ mười lăm thì tất cả xong xuôi; người ta uống rượu trừ tà và ăn thịt chó ở bên ngoài nhà.

Ngày 31 tháng 1

Mặc dù là ngày kiêng kị (cách đấy ba ngày người ta đã cúng hiến sinh một con lợn), Can và Bbaang-Hươu dẫn một số cu-li đi làm rẫy cho Truu để lấy tiền công. Người ta bảo tôi: “Người nó lớn, hơn nữa, nó không biết có chuyện kiêng vì nó vắng mặt”. Nhưng tất cả những người còn lại trong làng đều tuân thủ kỳ nghỉ có tính chất nghi lễ này và họ đi kiếm rau dại và củi khô.

Sáng nay, hai con trai của Joong là Kroong-Rốn lồi và Kraang-Drüm đã đi tìm Ddöi-Thầy pháp saman. Họ dẫn ông vào túp lều nơi mẹ họ nằm ẩn. Anh con cả và thầy njau ngồi xổm trước một ché rượu; Kraang-Drüm chuyển cho thầy pháp cái cần rượu, một ít lá nghi lễ và một con gà mới nở. Thầy pháp cắt cổ con vật bé nhỏ bên trên cái túi đá phép và nài nỉ đá phép trợ giúp cho. Rồi ông cắm cái ống cần rượu và cầu xin cho bệnh được khỏi hoàn toàn. Người ta hút ra một chai đầy trước khi uống vào ché rượu. Bbaang-Bụng phệ uống đầu tiên cùng với Kroong-Rốn Lồi. Tiếp đó là Ddöi uốn cùng Kraang-Drüm.

Sau khi xông khói bằng “nhựa trời” và quay các viên đá phép, thầy pháp njau ngồi lên phản, cạnh người ốm; ông sắp làm một lễ “nhổ que” (mhö’ tok mông). Người khoác tấm chăn, cánh tay phải hở ra, vai trái ông đeo một con dao phạt và bàn tay phải cầm bó lá. Ông thổi vào cái lọ phép, ngáp…“ra đi”, vừa rung rung bó lá vừa hát, tranh luận với người đối thoại ở cõi âm. Rồi ông cắn nhai rau ráu một mẩu củ cây ma thuật, phun nó ra tám lần phía trước mặt ông, rồi phun lên bụng vén hở của người ốm được để nằm bên cạnh ông; ông véo bụng bà để xoa bóp, sau đó cúi xuống, hai môi mím lấy một nếp thịt của bà, hít thật mạnh, ngồi thẳng dậy và rút từ mồm ông ra một cái que dài, ông bỏ nó vào một cái ống; ông làm lại nhiều lần, mỗi lần lại lôi ra một cái que càng ngày càng ngắn dần, cuối cùng ông đựng que đầy một ống. Ddöi cầm cây ma thuật và nhổ vào nó, mồm ông gần như dính vào bụng người ốm, rồi dường như ông ấn hai tay nhét cái gì đó và trong bụng của bà. Ông “lại đi” và nhặt hồn vào trong chăn.

Rồi ông nằm duỗi dài ra. Ông đã xuống tới Địa ngục. Hai tay ông ở trên ngực như đang rình cái gì đó: bỗng nhiên chúng vươn ra chộp lấy một sinh linh vô hình rồi ôm chặt lấy. Ông đã tóm được hồn ếch. Đúng lúc đó, một người ngồi dự liền ném muối vào lửa cho nổ lép bép, nhằm đuổi các hồn của người chết đi vì chúng muốn đuổi theo hồn của người ốm để giữ nó lại trong cái làng của những hồn người chết ở Âm phủ; bọn hồn đó sợ muối; tiếng nổ của muối có thể giết chết các hồn đó lần thứ hai và ném chúng xuống tầng hai của Địa ngục. Thầy pháp njau xoay người lại một lát, vẫn ở tư thế nằm, ông rút một ống sáo ở cái hộp nhỏ của ông và thổi một bài để “an ủi” các hồn của người chết. Cuối cùng, ông chìa tay sang bên cạnh; người ta đổ nước vào tay để đánh thức ông dậy.

Ông không thể tự mình đứng thẳng lên được, thế nên người ta buộc phải đỡ ông ngồi. Ông đưa đôi tay ướt lên mặt và vẩy vẩy vế phía người ốm. Công đoạn lễ kết thúc bằng việc đi tìm hồn nhện, đặt các quà biếu tượng trưng, đổ hồn nhện lên đỉnh đầu…

Một cái ché cỡ trung, trị giá bốn mươi đồng được đưa cho thầy pháp njau để trả cho lễ kiêng “nhổ que” vì sợ rằng các viên đá phép thạch anh có thể nổi giận và quở phạt.

Vào một giờ chiều, Ddöi chữa cho Jôong bằng các thân cây sii ddiing (Rutacées) và sii pêt ier (không xác định được là cây gì), ông ta đút các thân cây đó vào lửa, lấy các đầu cây đã cháy thành than ấn lên cổ để chữa ho cho người ốm và như thế người ốm sẽ ăn được. Ông cũng lại ấn như vậy lên đầu Jôong; ông nhúng mấy ngón tay vào bát nước trong đó ngâm một viên đá phép thạch anh; ông đưa các ngón tay ướt ấy lên cổ bệnh nhân, rồi lấy chính hòn đá phép xát lên đó. Sau đó, ông đút các cành cây nhỏ vào lửa và chữa bụng người ốm cũng theo cùng một cách thức như trên.

Một cô gái trẻ đến chữa vết thương đang mưng mủ.

Rồi người ta cho Jôong ăn cháo nấu với plee rko’ (không xác định được là gì) nghiền thành bột.

Vào hai giờ rưỡi, thầy pháp njau sắp sửa ra về. Trước khi bước qua ngưỡng cửa, ông ta liếm vào ngón tay và miết nó nhiều lần lên trán người ốm, cầu cho bà khỏi bệnh. Sau đó ông lên đường. Ddöi tự đeo chiếc gùi nhỏ có nắp đậy đan rất tinh xảo, đựng tất cả các đồ saman lỉnh kỉnh của ông. Kroong-Mae cõng một chiều gùi to đựng gạo và cái ché cỡ trung được trả công. Kroong-Rốn lồi cầm kiếm đi theo, nhưng khi thấy đã có Krah đi cùng làm nhiệm vụ hộ tống rồi thì anh ta quay về ngay, Tôong-Jieng vác hai cành to cây ndroong đã tỉa bớt cho gọn, vỏ của cây này dùng để bện dây thừng rất chắc.

Buổi tối, người ta uống rượu ở nhà Bbaang-Hươu. Ông này đang thiết đãi hai người ở Bboon Jaa đã đến mang cho ông gạo mời tới dự lễ hiến sinh lớn Bôi máu cho Lúa của họ. Đúng là những người ở Bboon Jaa này “ăn” rừng Phii Ko’ và họ luôn cần đến Bbaang-Hươu và Baap Can là những người vẫn tiếp tục giữ vai trò “người thiêng” trên mảnh đất đã được bán cho họ, cho những người ở làng khác.

Ngày 1 tháng 2

Mặc dù đang là ngày cữ vịt (hôm nay là ngày thứ ba kể từ hôm người ta cúng vịt), Mhoo-Laang và đám phụ nữ dòng họ Rjee vẫn đi làm rẫy.

Rối cuộc, tình trạng sức khỏe của một trong hai người bệnh đã được cải thiện rõ rệt. Grieng, tuy vẫn rất yếu và hơi thở khò khè, nhưng đã có thể chống gậy bước đi. Chính vì thế chồng bà đã dẫn bà đi tắm lần đầu tiên, đó là tắm giải bệnh. Ở nơi lấy nước, Grieng bước xuống và đứng trong nước, nhận tám nhát chỗi quét bằng lá rkôong (Euphorbiacées?), lá slep sür (Sclerya laevisRetz), lá mat dlei do chồng bà vừa làm vừa khấn:

Một, hai,…, tám…, trả lại món nợ
Em hãy mát như dòng nước,
……
Bay hãy trốn đi, hãy trở về nhà bay
Ở cuối dòng nước, ở cuối khúc sông sâu,
ở cuối rừng già, ở cuối đêm thăm thẳm.
Bay hãy biến đi, bởi giờ đây tất cả thành vô vị;
Vì cơ thể phục hồi, đứng thẳng và khỏi bệnh rồi.

Trời hôm nay nóng kinh khủng. Những chiếc đòn tay bằng tre của nhà tôi nổ lốp bốp vì nóng.

Sáng nay, Jôong đã ăn được nửa bát cháo. Người ta hy vọng sẽ thấy bà chóng lại người. Nhưng vào đầu giờ chiều, bà lại thấy khó thở. Người ta đi tìm Ddöi nhưng ông này từ chối không đến. Thế nên vào khoảng bốn giờ rưỡi, khi Baap Can sắp sửa đi Bboon Jaa cùng gia đình, ông dặn mọi người phải báo ngay cho ống biết nếu tình trạng của người ốm đột ngột xấu đi.

Tuy nhiên, vào sáu giờ, Kröng quyết định chuyển vợ về nhà. Theo ý ông, không để bà ở một nơi biệt lập được; ông sợ sẽ xảy ra trường hợp tồi tệ nhất và ông không muốn người ốm bị chết ở ngoài lều. Lễ chuyển về giống như chuyển đi; người ta hiến sinh một con chó và tất cả đàn ông, chỉ đàn ông thôi, cầm lá tloot và lá rhôong nhúng máu của con vật tế quét lên người ốm. Duy có điều là phép trừ tà chỉ được làm với cái mõm chó thôi chứ không phải cả cái đầu.

Ông chánh tổng tổng lân cận là Bbieng-Dlaang cùng với vợ là con gái của già Troo đến vào sau buổi lễ. Họ đến đây để thăm người ốm.

Truu cũng đến ngay sau họ. Vừa bước vào nhà, ông ta đi ngay về phía chị ông và nhổ gạo lên đầu bà chị, rồi ông đưa cho bà năm đồng do thầy giáo gửi và năm đồng khác là của ông biếu “để chị dậy mà ăn uống”. Bỗng nhiên, ông chánh tổng nổi đùng đùng: người ta oán giận ông đây mà, người ta thèm khát quyền lực của ông và của gia đình ông, ông nói: “Tao sẽ tập hợp tất cả dân chúng lại và sẽ cho thử nước sôi…”. Sau đó, với thái độ rất nóng nảy, ông bắt chị ông phải uống nước cháo.

Truu trông rất sung mãn — ông đã uống bao nhiêu là rượu người ta đã mời ông trên đường về. Ông chuyển từ tình trạng sức khoẻ của bà chị sang không khí tưng bừng của buổi lễ do các chủ đồn điền mời. Kroong-Mae, người đóng vai trò người trung gian trong lễ trừ tà, bấy giờ mang tới một con gà nhiếp và ít than; ông ta nhổ lên than và đưa qua đưa lại tám lần trên đầu người đau ốm; sau đó ông nhổ lên chân con gà, lướt đôi chân đó trên trán của Jôong và đi ra ngoài.

Ở bên cạnh, trong gian khách, Kröng dâng chén rượu mà ông mời Bbieng-Dlaang và Bbür. Truu hỏi người ốm: “Chị đau ở đâu?” -“Tao khó thở lắm”. — “Có phải ông Gấu đã quật chị không? người ta đã đuổi Gấu chưa?” Tất cả đàn bà con gái đều ồ lên: “Đã đuổi rồi”.

Truu cầm cái chổi đã nhúng ướt ngọn phủi phủi đầu của Joong; rồi ông quét đoạn đường ra đến cửa và ném cái chổi nằm ngang ra.

Kroong-Mae lấy bụi đem từ bên ngoài về bôi lên Joong.

Kröng đưa đi đưa lại một cái vòng tay bằng thiếc trên trán và trên ngực vợ, sau đó ông sâu cái vòng vào sợi dây đang cầm trong tay; ông căng sợi dây ngang nhà. Một chiếc vòng bạc được treo như thế là dấu hiệu kiêng kị, trong trường hợp này là cực kì nghiêm trọng, bởi vì nó có nghĩa là nếu người ốm bị chết thì người ta sẽ tiến hành tìm kiếm tên phù thuỷ chịu trách nhiệm về cái chết đó và người ta sẽ hành hình nó. Cuối cùng, Kröng đưa cho Kroong-Mae cái cần để cắm vào ché rưọu ông mời với danh nghĩa người trung gian trong lễ trừ tà.

Đáp lại các câu hỏi của Truu, Kröng nói ông đã làm xong tất cả rồi. Ông rất giận dữ: đúng là người ta đã chơi khăm ông. Trong lúc ông đi vắng, người ta tấn công gia đình ông. Người ta sẽ làm phép thử. Rồi ông giảng giải cho tôi: “Người ta đặt một chiếc nồi to bằng kim loại đựng đầy nước lên ngọn lửa, trong nồi có một chiếc vòng tay, một quả trứng, một chiếc nhẫn, một số viên đá cuội sẫm màu (môong); tất cả các đồ vật trên được thả ở đáy nồi. Người ta thổi bễ lò rèn lên; chỉ có bảy khúc củi đốt lò, to bằng chừng này (ông chìa ngón tay cái cho tôi nhìn). Nước sôi lên; mỗi người lần lượt thò tay vào nồi lấy trứng; mỗi người đàn ông làm một lần. Một người là caak thì không thể lấy được trứng; nước bắn lên và ‘tóm lấy’ tay nó. Mọi người trong thị tộc đều phải thử, kể cả người dòng họ Rjee”.

Câu chuyện lại quay sang buổi lễ ở đồn điền, Truu hết lời tán dương sự hào phóng của các chủ đồn điền đối với các sếp của bộ máy hành chính. Tất cả bọn họ đều được chở bằng xe cam-nhông đến, người ta cho mỗi chánh tổng một tấm chăn Cam-pu-chia, cho mỗi phó tổng và trưởng làng một sải tay vải trúc bâu đen hoặc vải kẻ sọc. Còn về bữa ăn, mỗi khách mời được nhận hai bát đậu, hai bát cá, hai bát muối, còn gạo thì lấy bao nhiêu tùy thích. Mỗi phụ nữ đuợc nhận một vòng đeo cổ hoặc một chiếc luợc. Người ta đã thịt hai con trâu; nhưng không may một trong hai con là trâu trắng, thế là ông ta không thể ăn thịt trâu được hỏi vì thị tộc của đứa con gái nuôi của ông có điều kiêng kị cấm ăn thịt trâu trắng.

Laang-Mhoo, em gái của Dlaang-Bbieng vợ chánh tổng vùng lân cận, đi theo chị đến đây, đã lấy ngón tay quệt nhọ nồi bôi lên trán đứa con nhỏ của mình.

Thế rồi đột nhiên, một suy nghĩ sáng suốt lóe lên trong tâm trí Kröng, số là Baap can chỉ có một gùi thóc nếp cất để dành, hồi cuối vụ gặt, Baap can đã bảo Kröng đổ gùi thóc đó vào trong cái bồ to đan bằng mây nơi Kröng cất giữ cùng loại thóc đó của nhà mình và Kröng chẳng nghĩ ngại gì đã đồng ý. Thế mà bây giờ ông mới suy nghĩ về chuyện đó, rõ ràng có điều kiêng kị cấm đổ chung vào một bồ thóc lúa của anh em trai với thóc lúa của chị em gái. Thì ra đây là nguyên nhân chứng bệnh của Jôong.

Người ta vội vã đổ hết thóc ở trong bồ mây ra và ném cái bồ ra ngoài trời. Kröng lấy vài hạt thóc, áp lên ngực vợ và cầu khấn cho vợ khỏi bệnh. Giữa lúc đêm hôm, hai thanh niên phải xuống sông để cọ rửa cái bồ lớn đan bằng mây đó.

Lúc bước ra khỏi nhà để giải quyết nhu cầu cấp thiết, Truu báo trước cho bọn phù thủy đang lởn vởn quanh đấy biết để mà tránh xa.

Câu chuyện lại quay về ngày hội đồn điền. Ở đó có một viên giám thị người Ê Đê đích thị là một tay caak. “Ông người Pháp hói đầu”, tức một người châu Âu đi mộ phu, đã cấm viên giám thị không được đánh những người cu-li và dặn hắn phải chỉ dẫn công việc cho họ hoặc có thể khiển trách họ nhưng không được tàn nhẫn. Nhưng ngay khi ông người Pháp vừa quay lưng, viên giám thị này đánh và chửi liền. Có một lần Bbür đi lên đồn điền. Sieng-Nhỏ đã dính bệnh ho sang cho anh. Phải cúng một con trâu anh mới khỏi. Trái lại, tay Mía’ một chân lại rất tử tế.

Ngày 2 tháng 2

Sáng nay người ta đã cắt tóc của Jôong; sau đó người ta quyết định “trả người giống như thế cho các Thần” (sal Yaang). Người ta ủy thác nhiệm vụ người trung gian cho Tôong-Biing. Anh này cho người ốm nhổ lên cái giỏ đựng mẩu nghệ, gạo trắng, gạo trộn nghệ, than và một lô các đồ giả làm bằng mây hoặc bằng gỗ, gồm: trâu, dê, ngà voi và sừng tê giác, chiêng phảng. Rồi vừa quay cái giỏ tám lần bên trên đầu Jôong, anh ta vừa liệt kê các thứ anh đem cúng.

“Hôm nay, tao đem đồ cúng thay thế theo nghi lễ gồm một người nô lệ, một con trâu…”

Và anh mang cái giỏ và các thứ trong đó đi, kèm theo một cái ná bằng tre dài ba mươi xăng-ti-mét vừa mới vót sáng nay. Kröng đi theo, đeo trên lưng một cái hộp mây có trang trí, được bó chặt trong một cái chăn.

Khi đã đến khu rừng có những cây to mọc cao vút, hai người đàn ông dừng lại trước cây to nhất. Tôong-Biing để cái ná nhỏ phía sau anh và đặt xuống chỗ gốc cây tất cả đồ cúng lễ đựng trong giỏ, trừ chỗ gạo trộn nghệ và mũi tên cắm mẩu nghệ. Anh nhổ lên than và vừa xếp đặt chúng trên mặt đất vừa kể lể dài dòng các đồ cúng lễ của mình. Sau đó, anh tung rắc nghệ trộn gạo lên trên lá cây xung quanh và gọi: “ơi Joong, hãy quay về…” tiếp theo anh lay lay mấy cái lá bên trên giỏ để hứng lấy những con nhện nhỏ, Kröng bắt nhện bỏ vào cái hộp nhỏ và bộc hộp vào chăn đeo lại trên lưng. Làm xong, Tôong-Biing chửi rủa Thần cây và đe dọa cây, anh vừa lấy cái ná bắn mũi tên có cắm mẩu nghệ lên cây; rồi rất nhanh anh ta bỏ ná xuống chỗ gốc cây và bắt đứa con của cây đi, có nghĩa là anh cắt một đầu rễ cây rủ xuống và mang đi. Anh cũng lấy một cái lá để khi về giắt lên phía trên cửa ra vào.

Trước khi bước qua ngưỡng cửa, anh ta hỏi: “Bà ấy đã khỏi chưa?” — “Bà ấy đã khỏi rồi”. Người ta đổ hồn nhện lên đầu người ốm.

Rồi Tôong-Biing để cái đầu rễ cây anh đã mang về thẳng đứng dưới đống đồ nghề lộn xộn dùng để đánh bắt cá, dựa vào một trong những cây cột của kho lúa. Anh “giam mắt cá chân của đứa con của Thần linh” để cho Thần linh trả lại hồn mà Thần đang giữ:

“Ôi Thần linh tao giam con Thần lại. Nếu Thần linh không trả tao cái hồn của Jôong, tao sẽ giết con của Thần. Hãy trả tao hồn của Jôong, tao sẽ trả con cho.”

Sau việc bắt giữ con tin này, Kröng trả cho Tôong-Biing một bát gạo và một đồng, đó là quy định mà hai người đàn ông phải nói kèm một lời khấn, cầu cho người ốm khỏi bệnh.

Nhiều người phụ nữ đã đi kiếm củi đun. Can cùng với “người anh em” Maang-Gầy đi theo họ, bỗng đột ngột họ gặp một con hổ đang rình. Maang đứng canh chừng, còn Can thì cố hết sức hét lên thật to. Con thú bỏ đi.

Người ta uống rượu nhà Mhoo-Laang để chào mừng Bbieng-Dlaang. Kröng súc rửa những ché đã uống hôm qua. Nhưng kìa lại có người đến từ Nyôong Brah, đó là Kroong-Dloong, còn gọi là Baap Caang Siing, bạn cố tri của ông đến để thăm người ốm, thế là Kröng lại mở một ché rượu mới.

Aang-Hôi, con gái của Yôong-Điên đến chăm sóc Joong. Cô chỉ nhúng mấy ngón tay của mình vào nước đựng trong xoong vỏ bầu có chứa vài hạt gạo, sau đó đưa lên cổ người ốm và thổi lên trên, cô đếm “một”, làm lại rồi đếm “hai”,… cứ như thế cho đến tám và vừa tiếp tục làm vừa cầu khấn cho người ốm được thân thể mát mẻ và khỏi bệnh. Người ta gọi cách thức này là “sam gun” (bôi cây phép một cách bình thường) hỏi vì ngày trước Aang đã từng bị đau họng rất nặng. Từ khi cô khỏi bệnh, người ta cho rằng trong người cô có loại thuốc chữa ho[42]. Cô được trả công một bát gạo và một đồng bạc cũ về công chữa bệnh đó. Sau đó Dloong-Kroong — bà khách đến thăm cho người ốm ăn cháo nấu với plee rko’. Lát sau, Bbaang-Hươu và Baap Can từ Bboon Jaa trở về, họ làm cho đám uống rượu đông người thêm và họ kể tin tức các làng khác.

Ngày 3 tháng 2

Hôm nay là cữ bảy ngày kể từ hôm giết trâu, người ta không thể đi làm rẫy. Tôong-Biing lợi dụng ngày này để làm “lễ bôi máu cho Củi lửa” (Mhaam Rnut), cái lễ phải trả sau khi em gái anh là Aang-Góa mắc tội loạn luân với “em trai” Tieng. Súc vật bị giết theo phán quyết là do Tieng-Góa, Aang và “những anh em cùng một bụng” của cô cung cấp, tuy nhiên, họ không có một con lợn nào. Cuối cùng họ cũng đem đến một gia súc hiến sinh.

Kể từ dạo ấy, Aang chỉ xuất hiện có vài lần ở làng; còn thì cô sống ở Sar Luk nhỏ cùng với người anh trai khác là Sieng, thời gian đó anh này đã tái hôn vớt Öot, một cô gái rất xinh. Chuyện loạn luân đối với cô không còn là lý do duy nhất để giữ kín nữa; cái bụng bầu của cô ngày càng trông rõ; cô đang mang “đứa con của tình yêu”, một tình yêu loạn luân.

Ở nhà Tôong-Biing, Bbaang-Jieng-Bụng phệ, “người thiêng” canh gác Rnut[43], đã xếp lên chiếc chiếu trải trên cái nia đầy bụi bậm đựng củi mồi lửa của làng Sar Luk và các đồ phụ tùng đi kèm, cái gùi đựng củi lửa của làng Phii Ko’. Một vỏ chai rượu bê-nê-đích-tin cũ đựng đầy “nước của thầy”, Kröng để vào đó cái túi đá phép của vợ, Truu và Bbôong-Mang thì để các mề-đay dành cho các sếp của chính quyền; Bbôong-Mang còn bỏ thêm vào đấy cả một huy chương Rồng An Nam đã mua hết bốn mươi tư đồng từ một tay lính tập cũ ở Paang Tiing.

Tôong-Biing cắt cổ một con gà trống tía và một con lợn, hứng tiết vào cái bát Mnông đựng đầy hèm rượu. Cô gái mắc tội và hai ông “người thiêng” đều có mặt, Kröng và Bbaang-Bụng phệ lấy hèm rượu trộn máu đó bôi lên từng thứ bày trên phản và khấn:

Ơi củi lửa,
Đừng nói với chúng tao bằng lời giận dữ
Đừng xéo nát chúng tao bằng con thịnh nộ của mày,
Ơi Thần Rnoh,
Ơi Thần Rnut…
……
Lửa của Thần Rnut, chúng tao nhổ vào;
Lửa của Thần Rnoh, chúng tao khêu cháy;
Con trẻ của phù thủy, chúng tao đánh đòn.
Chúng tao làm thế, như Tổ tiên Ngày xưa
Chúng tao làm thế, như Mẹ từ Ngày trước
Chúng tao làm thế, như các Cụ thời cổ đại.

Sau đó Aang chuyển một cần rượu cho ông chánh tổng và một cần khác cho “người thiêng giữ Củi lửa”; Truu cắm cái cần của ông vào ché lớn, còn Bbaang-Bụng phệ thì cắm cần vào ché yang dâm. Cả ba người lại cầu xin lòng khoan dung của các Rnut và xin cho tất cả được khỏe mạnh.

Rồi người ta uống rượu, Bbaang-Hươu, người thiêng của làng Phii Ko’, mãi sau lễ bôi máu mới đến, ông ta chẳng thực hiện một nghi lễ nào nhưng vẫn uống rượu cùng chúng tôi. Không khí chẳng có gì đặc biệt, mặc dù có rnööm để nhắp và có thịt để nhâm nhi. Truu tiếp tục nói về những điều đã thấy ở lễ hội. Nếu như cho đến hôm qua ông ta còn không ngớt lời ca tụng tổ chức của nó thì hôm nay ông lại nhấn mạnh trước hết việc người Ê Đê được ăn phần hơn, còn họ, người Gar thì chỉ được những miếng chẳng ra gì; rằng ở lễ hội tại Lac, những người Rlâm cũng đã hành động như vậy, nhưng lúc ấy, người đại diện đã nghiêm khắc cảnh cáo bọn người ấy.

Vào lúc một giờ rưỡi chiều, có một điều bất ngờ lớn: con trai mục sư vùng Buôn Ma Thuột, một thanh niên da trắng khoảng mười sáu tuổi, đến chỗ tôi; cậu ta đi cùng mục sư người Ê Đê và hai tín đồ đạo Tin Lành khác cũng người thuộc bộ tộc này. Nhân đang mùa khô, cậu ta liều đi xe đạp đến tận đây và thử đi bộ sang Đà Lạt qua đường Mbür. Bắn một mũi tên trúng hai đích: bố cậu ta cử tay mục sư ưu tú nhất giáo đoàn đi hộ tống cậu để “thông báo lời hay” ở cái thung lũng còn tăm tối này.

Cậu thanh niên người Mỹ dường như không đặc biệt quan tâm. đến cuộc sống của buôn làng, nên chúng tôi ở tại nhà tôi. Tuy nhiên, hôm nay, Truu thấy khỏe khoắn và muốn trả nợ. Ông ta vừa đưa cho Tôong-Mang-Đầu bếp hai cái ché mới vùng Djiring — một cái to và. Một cái nhỡ — để trả cho con lợn ông đã vay làm lễ hiến sinh khi trở thành người đại diện; nhân dịp này, Truu đã mời Tôong-Mang-Đầu bếp uống rnööm trong một ché yang dâm. Cao hứng vì rượu, ông ta làm thịt một con gà trống trắng mời tôi nhắm với một ché rượu to để cảm ơn tôi đã làm quà cho ông một cái áo dài đi mưa (đấy là một cái áo va-rơi thủy thủ cũ mà tôi đã biến thành áo mưa). Cuối cùng, ông ta khui cái ché thứ ba để đãi khách đến thăm. Nhưng chẳng một ai trong số mấy người khách lạ, cả người da trắng lẫn người Ê Đê, muốn nếm rượu trong ché; tôi giải thích với Truu rằng đó là do Yaang (Thần linh) của họ bắt họ phải kiêng, ông ta ưng thuận nhưng không khỏi lấy làm buồn rầu. Bây giờ ông ta trả cho những người đã đến phát rẫy cho ông: ba đồng rưỡi mỗi người, thêm mười đồng cho Bbaang-Hươu và mười đồng cho Can vì đã đưa người đến làm và trông coi họ.

Cuối cùng, vào buổi tối, lần đầu tiên diễn ra cảnh tượng thuộc loại chưa từng thấy ở Sar Luk: một buổi thuyết giáo. Con trai của vị mục sư, do đi đường mệt mỏi nên đã đi ngủ; còn tất cả những người đi cùng cậu ta đều tụ tập ở nhà Truu. Tôi đã bỏ lỡ phần đầu của buổi họp và khi tôi để ông khách của mình ngủ ở giường để đến nhà ông chánh tổng, tôi bước vào căn nhà chật ních, đầy ắp những người là người, không một người dân Sar Luk nào vắng mặt và những gì đang diễn ra thật là phi thường. Trên chiếc chiếu rải trên phản, ông mục sư ngồi giữa, hai bên là hai người Ê Đê khác; phía đằng trước là Truu ngồi trên một ghế đẩu đặt trên nền đất nện. Còn lại tất cả đám cử tọa ngồi lèn chặt xung quanh họ. Cảnh tượng được chiếu sáng rực bằng những ngọn đuốc được tiếp bằng củi dầu ê hề. Mục sư thuyết trình bằng tiếng Ê Đê; ông nói với những người Gar đại loại là “Chúng mày vẫn còn tin nghe những vị Thần linh là những thực thể độc ác, tham ăn, luôn đòi hỏi hiến sinh cúng tế, còn tao, hôm nay sắp nói với chúng mày một vị Thần tốt bụng, Người không bao giờ đòi hỏi bất kỳ cái gì… Người để mắt đến tất cả chúng ta. Người Pháp, người Anh, người Việt, người Chàm,… tất cả đều tin tường nơi Người. Vị thần đó chính là Aê Diê; người đã sáng tạo ra thế giới và tất cả mọi thực thể có trong thế giới này”. Sau đó ông ta bắt đầu kể tóm tắt Thánh sử. Từ Sáng thế đến Kinh Tân ước, mỗỉ đoạn lại được minh họa bằng những bản tranh thánh in xấu nhưng lại rất hiệu quả, để mọi người chuyền tay nhau xem.

Việc phát lộ toàn bộ hệ thống huyền thoại mênh mông này cho những người mãi đến lúc bấy giờ chưa hề biết đến nó tự nó đã có một vẻ gì đó thật vĩ đại; nhưng buổi tối nay nó được hưởng lợi nhờ hình thức tuyệt vời của Truu; bài dịch xuất sắc của ông khoác lên câu chuyện kể về Thánh sử một thứ trang sức lộng lẫy, khiến cho sự kiện ấy càng gây ấn tượng mạnh mẽ hơn rất nhiều. Từ đầu giờ chiều, ông chánh tổng đã uống tới ché thứ ba[44], ba ché rnööm tự tay ông lần lượt mời Tôong-Đầu bếp, mời nhà dân tộc học và mời đám theo đạo Tin Lành. Mỗi ché ông đều uống ra trò và bởi tính tình ông không thuộc loại khiêm tốn lắm nên men rượu càng làm tăng gấp bội nhu cầu khoa trương cái tôi bằng cách tỏ rõ tài năng trội hơn người của ông. Buổi thuyết giáo đem lại cho ông phương tiện nâng uy tín, bởi vì khi đóng vai trò người phiên dịch, ông chứng tỏ sự hiểu biết sâu sắc của mình về một thứ ngoại ngữ mà đa số đàn bà không biết. Hơn nữa các biến cố của câu chuyện đều là xa lạ đối với tất cả mọi người. Và câu chuyện nào noo pröö, nào anh hùng ca mới hay ho làm sao; cuộc sáng tạo ra thế giới, trận Đại hồng thủy, con người bị quỷ nhai nuốt và phun ra, biển nhấn chìm cả một đạo quân, một đứa Con trai của Thần linh mời một đám đông dự yến tiệc chỉ với vài miếng bánh… Vừa dịch, ông ta vừa gây cảm tưởng như chính ông là người kể những Huyền thoại cổ đại và chính ông biết rõ những câu chuyện đáng kinh ngạc đó.

Người Gar đánh giá cao những chuyện kể hay, và người có khả năng kể một cách thành thạo một câu chuyện thiêng liêng, kể cả chuyện mọi người đều đã biết thì đều được nể trọng. Nói gì đến câu chuyện mà người ta chưa bao giờ nghe nói. Thế mà Truu đúng ra là đang say chuếnh choáng và cũng như ở nhiều người kuang, rượu làm tăng gấp bội khả năng hùng biện nơi ông; Kinh Thánh từ miệng ông kể không còn là một chuyện kể nữa, mà là một bài diễn thuyết đáng ghi nhớ. Sự hùng biện của ông, được kích thích mạnh mẽ bởi men rượu, phô ra một cảnh trí vô cùng đẹp đẽ với những kỳ tích của các Nhân vật được một tôn giáo đề ra làm khuôn mẫu, một tôn giáo mà — chí ít là liên quan đến giáo phái đã đến đây hôm nay — đã nghiêm cấm việc uống tất cả các thứ rượu.

Buổi tiếp xúc đầu tiên giữa cộng đồng người ở Sar Luk với tôn giáo của những người da trắng đã diễn ra như vậy đấy.

o0o

Jôong dần dần bình phục. Bà đã được hai thầy cúng khác ở Sar Luk là Drüm-Kraang con dâu bà và Jôong-Wan to béo chăm chữa vài lần. Vào ngày thứ bảy, rốt cuộc bà đã có thể chống gậy ra khỏi nhà và thậm chí đã có thể tắm gội, ngồi trên chỗ hiên nhà nhô ra, nơi được dùng trong ngày lễ. Và người ta không phải nhờ Ddöi, thầy pháp dẫn linh hồn, đi sang thế giới bên kia để mặc cả hồn bà với các Thần linh và phù thủy đặng đưa hồn bà về hạ giới nữa.

Cuối cùng, ngày 16 tháng 2, nhân tiện thầy njau đến thăm Sar Luk — vì Truu bị ốm nên cho gọi thầy đến khám, người ta nhờ thầy làm lễ “trả lại các Thần linh và ra lệnh ăn rau quả” cho bà (nhaat sôor saa pae).

Người ta sai nấu cơm, sắn và một đĩa rau rừng gồm gool (lõi cây mây) và pae sei (dây gắm). Người ta để ba món ăn trên, mỗi món một bát ở chỗ chân chiếc ché thầy saman đã cắm cái cần rượu Kröng đưa cho để dâng cúng các Thần linh. Sau những lời cầu khấn của hai người đàn ông khẩn khoản xin bệnh tật hãy vĩnh viễn quay trở về nhà nó, Jôong ngồi ở chỗ cái ché và uống; bấy giờ thầy saman đứng dậy và nhúng lưỡi kiếm vào ché rượu, sau đó ông áp lưỡi kiếm ấy lên trán người đàn bà đang uống và nói lại lời khấn của mình. Rồi ông tự tay “nuôi dưỡng” bệnh nhân của mình bằng thức ăn đựng ở ba cái bát; ông đút một cục cơm vào mồm bà, rồi một miếng rau dại, rồi một miếng củ trồng. Cuối cùng, ông lấy một nhúm rau bôi mạnh khắp người của bệnh nhân, từ đầu xuống chân và khấn:

Tao nuôi bằng rau; tao nuôi bằng gà;
Tao nuôi bằng mía; tao nuôi bằng thịt;
Tao nuôi bằng cá; tao nuôi bằng củ…
Mong sao cái đó không gây tác hại nữa;
Mong sao nó không để lại tí dấu vết nào.
Hãy quay về nhà mày,
Cùng chân mày, tay mày,
Ở rừng, ở bản mày
Với con lớn, con bé mày,
Phöt Puu.
Các phù thủy Ddoong chạy trốn khỏi hai bờ;
Các Thần linh, chư thánh chạy trốn khắp mọi nơi;
Các Thần linh gây chết xấu, chạy trốn khắp mọi phía.
Mong sao thân thể bà mát mẻ;
Mong sao bà được giấc ngủ say.
Ăn thịt lợn không chê,
Ăn thịt chó không khó chịu,
Phù thủy Cầy,
Phù thủy Mèo không giơ móng vuốt.

CHƯƠNG V
Đám cưới cô con gái thứ hai của Baap Can

Ngày 21 tháng 2 năm 1949

Hôm nay chẳng có ai đi làm rẫy cả; mưa rơi suốt đêm qua và sáng nay có một chuyện kiêng không được trồng trọt gì; thực vậy, người ta có thể có nguy cơ gặp phải một trong những con vật kiêng ở mùa này, đó là cầy, thỏ, khỉ mắt kính (tarsier)… Và khi đó, sẽ phải bỏ cho rừng lấn lại một mảnh rẫy tương lai.

Ngay từ hôm qua đã không có ai đi phát rẫy rồi, vì có trát đến từ Lac huy động tất cả đàn ông đi kiếm mây cho một công trình xây dựng hành chính. Cái trát đó cũng triệu tập về đồn cả Bbôong-Phó, Kraang-Drüm (phó trưởng làng) và Taang-Jieng ở Paang Döng (anh em với trưởng làng ở Bboon Rcae).

Trong lúc Baap Can sang vùng đất thuộc rừng Phii Ko’ để xem xem những người Bboon Jaa đã đi bắt cá tập thể bên hữu ngạn con sông hay chưa thì hai cô con gái lớn của ông là Aang-Sa mí mắt và Jaang, vợ chưa cưới của Srae, cùng với ông già Krah đến Ndut Lieng Krak hái rau rừng.

Sáng nay, chín đàn ông Sar Luk và người đàn ông Paang Döng đã đi làm trên đường cái. Những người còn lại thì làm việc lặt vặt, đàn bà thì dệt hoặc đi tìm hái rau. Truu đang bị đau vùng dưới lưng, ông bảo Kroong-Mae tấn công một cây rchah rồi bắt cóc một đứa con của nó — một miếng vỏ cây — để giữ làm con tin. Còn phần tôi thì tôi đi làm một cuộc điều tra ở làng Sar Luk nhỏ.

Tối nay, ông già cao niên nhất của họ Rjee, người mà Truu và Baap Can gọi là kôony (cậu ruột, em của mẹ), già Tôong-Mang[45] đón tiếp một số người anh em cùng thị tộc đến từ Jaa Yuk; họ đi Kudduu để bán chăn.

Khá đông người tham dự quanh ché rượu đãi khách. Các cuộc bàn cãi đang rôm rả thì vào lúc đêm đã khuya, bỗng nghe vọng lại từ bên ngoài một bài hát vui nhộn; mọi người đều nhận ra giọng của ông bạn tôi là Kroong-Biing, biệt hiệu là Kroong-Người ngắn vì khổ người bé nhỏ của ông. Và ông ta vui vẻ xuất hiện, vừa bước vào vừa ném ra một câu khôi hài khiến tất cả cười ồ. Thật hiếm khi tôi được thấy ông ta ăn mặc chải chuốt như thế; ông mặc hoàn toàn theo kiểu Âu: sơ-mi, áo vét, quần tây, tất, giầy.

Vừa yên vị xong, ông kuang của làng Ndut Lieng Krak liền giao hẹn thi hát với những người khách đến từ làng khác, những người anh em cùng thị tộc. Một lát sau, anh con trai Srae của ông xuất hiện, mặc một chiếc áo lông đen tuyệt đẹp của ông vì ông đã đồng ý cho anh mượn mặc ngày hôm nay. Đi theo chồng chưa cưới của Jaang là ba người học trò đã cùng học với anh ta ở trung tâm Buôn Ma Thuột và Chaar-Sraang mà chúng tôi đã gặp ở đám cưới tôi dự hồi tháng mười năm ngoái ở Düng Jrii. Ngôi nhà của Tôong-Mang nhanh chóng tràn ngập một đám người nhộn nhịp và vui vẻ. Những người đến từ Ndut Lieng Krak — những người Bboon jraang và gia đình họ — đã kéo những người ở Sar Luk sắp đi ngủ đến với họ. Như thường lệ, Kroong-người ngắn chứng tỏ cho mọi người thấy ông ta hát rất tài và là người thông minh hóm hỉnh.

Cuối cùng, khoảng chín giờ rưỡi, đám người đến từ Ndut rút về nhà Mang-Răng vẩu, vợ của phó tổng. Bà đã đặt ở gian khách một ché rượu yang dâm nhỏ. Srae để xuống bên cạnh ché rượu một chiếc gùi nhỏ có trang trí, đựng chừng ba mươi ống tre, trong đó có hai ống có đôi nằm gồ lên chạm trổ ở ngay chỗ thành gỗ viền lấy các miệng ống. Các ống tre đó — những cái ding paa — đựng đầy măng khô, miệng bịt bằng miếng da trâu và có một miếng khác lót ở đấy. Trên các ống tre, người ta chèn một cái lược quấn vòng thiếc, một chuỗi hạt thủy tinh, một cái vòng tay bằng đồng thau và một chiếc khác bằng thiếc, một cái chai nhỏ; cuối cùng người ta buộc chân một con gà bằng một dây đai. Đó là đồ sính lễ mà người chồng chưa cưới phải đem tới cho người vợ tương lai của mình. Các thứ quà cáp khác như một ché rượu rnööm, một con lợn cũng được để ở nhà Mang. Chúng ta nhớ rằng Bbôong-Phó đã từng làm ông mối trong buổi lễ đính hôn của Srae và Jaang; khi ông vắng mặt, vợ ông phải thay thế vị trí đó. Ông mối đến từ làng Ndut vẫn là Ndêh, cựu chánh tổng, là jôok của Baap Can.

Ndêh và Kroong-Người ngắn lại ngồi cùng Mang-Răng vẩu ở chân ché yang dâm; Mang chuyển cho hai người hèm rượu và cả ba “bôi cho các cần rượu” hay đúng hơn là bôi cho cái gùi và các thứ đựng bên trong:

Một bên là các cần rượu, một bên măng tre;
một bên ché, một bên lợn;
một bên bát sứ, một bên gà buộc;
một bên gà trong lồng, cá trắng trong ống,
một bên hạt cườm xâu chuỗi cẩn thận.

Nghi lễ này là sự lặp lại lễ lấy máu gà thấm rượu ở ché bôi làm phép lên các ống paa trước khi rời Ndut lên đường. Kroong-Biing uống đầu tiên, tiếp theo là ông cựu chánh tổng, rồi đến lượt Mang-Răng vẩu; nói một cách khác, những người đầu tiên uống ché rượu này là ông bố và hai ông bà mối.

Người ta để mấy người uống rượu ở lại nhà phó tổng, còn lại tất cả mọi người không có việc gì thì đều sang nhà Baap Can. Nhưng ở đấy chẳng có ai cả; họ vẫn còn ở cả bên nhà Tôong-Mang. Chưa có gì được chuẩn bị để đón tiếp khách từ nơi khác đến. Rút cuộc, mãi đến mười một giờ, Baap Can, Aang-Người dài, Jaang và Krah mới về tới. Ngay khi bước vào nhà, ông chủ liền đi quanh chúng tôi để mời mỗi người một dúm thuốc lá. Nửa tiếng sau, Kroong-Người ngắn, Biing, Srae và một vài người đến muộn khác nhập bọn cùng chúng tôi, họ mang tới một ché rượu nhỏ cổ rụt và một con lợn. Tất cả khách từ làng Ndut đến và cả những người dân làng Sar Luk nào có gan thức rõ khuya đến tận một giờ đều có mặt ở đấy.

Jaang, nhân vật chính của tối nay, ngồi dựa vào cột kho lúa; đấy vẫn còn là một cô gái gầy còm, ngực chỉ mới bắt đầu nhú; trông cô thẫn thờ và bẽn lẽn, hai mắt nhìn xuống, có vẻ như cô khó chịu kinh khủng vì sự chú ý của mọi người tập trung vào cô. Ndêh chìa cho cô xem chiếc gùi nhỏ đựng quà tặng theo nghi lễ; cô vặn mình ngồi thẳng dậy, quay mặt đi; mẹ và chị cùng cha khác mẹ của cô ngồi xổm bên cạnh, dưới kho lúa, mắng cô rồi động viên cô; cuối cùng, cô quyết định và sờ tay vào hai ống tre chạm trổ nhô lên khỏi gùi. Ông mối vừa đọc những câu chúc mừng, vừa đeo chuỗi vòng vào cổ cô, cài lược vào mái tóc cô và cài dao vào búi tóc cô. Cuối cùng, ông đeo cho cô hai cái vòng vào hai cổ tay. Aang cầm lấy chiếc gùi nhỏ, bỏ tất cả các ống tre trong đó ra, và nhặt lại các đồ trang sức khác nhau mà ông mối đã cho Jaang, đem chia cho đám phụ nữ hai thị tộc Rjee và Ntöör[46]: cái gùi nhỏ cho bà già Troo, con gà mái cho Jaang Bibuu, con gái nuôi của Truu, cái lược cho Grieng-Mbieng, cái trâm cài tóc cho Aang-Hôi (con gái của Yôong-Điên), cái vòng đeo tay cho Jôong-Kröng.

Srae đứng ở một xó, kín đáo tham dự buổi lễ. Mặc dù anh là học trò, tức xuất thân từ dòng dõi có địa vị trong làng, nổi tiếng bạo dạn so với những người khác, thế nhưng cậu con trai vạm vỡ này bỗng trở nên vụng về và nhút nhát. Đến lượt mình, anh đi về phía Baap Can, bố vợ tương lai của anh, ôm một con gà trống và hai ống tre đã được rút ra khỏi gùi trước khi người làm mối bày sính lễ ra cho nhà gái. Baap Can cầm tay Srae và chỉ cho anh các chỗ ngủ của gia đình và chỗ ngủ tương lai của anh, để tránh các vi phạm luật lệ cấm kị của mẹ vợ và tránh sự héo hơn gầy mòn do phạm các điều cấm đó (nôot). Đến chỗ cửa riêng, ông múc đưa tận mồm bắt anh con rể uống tám ngụm canh trong một trái bầu. Tiếp đó, ông cầm một cái hũ nhỏ đựng thứ củ ma thuật của Thần Lúa, đổ vào đó một ít cháo gạo và đưa hũ lên ngang tai trái của con rể, thổi trên miệng hũ, đếm “một”; ông lại làm lại, đưa lên tai phải, đếm “hai”, cứ như vậy đến tám và đọc một lời chúc tụng.

Sau đó, ông già vẫn tiếp tục dẫn con rể đi, hai người trèo lên vựa lúa, ở đó, ông bảo anh con rể “vuốt ve lúa” (rbii baa). Từ vựa lúa bước xuống, Srae giao cho ông bố vợ con gà trống còn sống và hai cái ống paa mà anh đã giữ trong suốt lúc thực hiện nghi lễ này.

Người ta chọc tiết con lợn do Kroong-Biing mang đến từ Ndut ngay trong nhà. Sau đó, Kroong-Biing, có Ndêh chứng kiến, bảo Baap Can làm lễ dâng ché rượu nhỏ mà ông đã mang tới cùng với con lợn. Ông cựu chánh tổng được uống đầu tiên, sau đó đến bố của Chaar-Sraang, rồi đến Baap Can, Kröng-Jôong, Mang-Răng vẩu. Bbaang-Học trò (một người Bboon Jraang, kôony của Srae)… Ndêh đứng dậy và đi bôi hèm rượu vào cái thủ lợn hiến sinh.

Gần chỗ vựa lúa, Baap Can đã sắp xếp một ché yang dâm và đặt ở chân cái ché này một cái bát Mnông đựng đầy gạo trắng, úp một cái bát của người Việt lên trên; ông đưa chỗ gạo này và cai bat[47] cho cậu thanh niên, rồi sau lễ dâng rượu ở cái ché nhỏ cổ rụt, ông ngồi xuống trước cái ché đó uống đầu tiên; ông mời Bbaang-Hươu, kôony của cô dâu, và Can, con trai cả của ông, cùng nếm thử; sau đó ông nhường chỗ cho cậu con rể; anh này uống xong hai ngụm theo quy định thì trả lại cần hút cho bố vợ, ông bố vợ sau khi uống xong lập tức lại đưa cần cho con rể. Cặp thứ hai ngồi trước ché yang dâm là Biing, mẹ của Srae và chồng của bà là Kroong-Người ngắn.

Vào một giờ sáng, người ta dọn ăn, chia làm hai mâm: ngồi trên phản là gia đình Kroong-Biing và gia đình Ndêh; ngồi gần kho lúa là Jaang và cô bé Bboon Jraang, người đã đeo cái gùi đồ sính lễ từ Ndut sang, cùng với hai người đàn bà dòng họ Cil vốn lánh nạn ở nhà Kroong-người ngắn.

Baap Can cho xếp đặt ở vị trí trang trọng nhất trong gian khách một cái ché cổ, một cái ché lộng lẫy “taang sôh mười hai tai”, quanh cổ ché có đeo một chuỗi hạt cổ rất to. Mang-Răng vẩu đặt một ché lớn cũng ở vị trí trang trọng đó, cái ché này sẽ được biếu cho Ndêh với danh nghĩa là ông mối. Những người thị tộc Ntöör (họ hàng của cô dâu) — gồm Bbaang-Hươu, ông cậu kôony và bác gái Yôong-Điên, chị của mẹ cô dâu — cũng như mỗi gia đình họ Rjee (thị tộc của cha cô dâu) — như các gia đình Kröng-Jôong, Tôong-Jieng, Mbieng-Grieng, Mhoo-Laang, Kroong-Mae; Can, người anh cùng cha khác mẹ; và cả những người bạn kết nghĩa ăn thề với một số người trong bọn họ như Brôong-Góa, Troo-Jôong, Wan-Jôong — đều mang tới một rnööm. Kể cả các ché rượu tặng của chủ nhà và của bố chú rể, tổng cộng cả dãy có mười lăm ché. Truu vẫn ốm nên không đến được.

Ba giờ sáng, người ta giết con lợn của Baap Can: nó to sụ: gần đến sáu gang tay; chiều ngang cũng to gần bằng chiều dài vòng nách.

Hai ông sui gia và hai người mối khai trương chiếc ché lớn, rồi sau đó một lúc là hai người mối uống ché rnööm do vợ ông phó tổng biếu; và Ndêh cầm chiếc bát Việt đựng hèm rượu của tất cả các ché và tiết của các con vật hiến sinh đi “mời gọi các Thần ở bụng Thóc”.

Ba giờ rưỡi sáng, đến việc “dẫn vào nước ché” (lâm daak yang); Baap Can đi trước, xếp hàng một theo sau là nhà dân tộc học, Ndêh, Kroong-người ngắn và Biing, Mang-Ndêh (vợ của ông cựu chánh tổng), Aang-người dài, Mang-Răng vẩu, Jaang và Srae, Kröng-Jôong…

Hai mươi phút sau, vào lúc gà gáy lần thứ hai, Ndêh bôi máu lên cái thủ của con lợn cái to tướng.

Mỗi một người làng Sar Luk biếu ché rượu thì tiếp đãi một hoặc thậm chí hai người làng Ndut; trừ hai ông bà mối có nhiệm vụ phải ngồi chung trước một rnööm, còn lại những người khác tự nhóm lại với nhau tùy theo do có cảm tình quý mến nhau hoặc do chỗ cùng là họ hàng với nhau. Ở cái ché lớn “taang sôh mười hai tai”, sau khi Kroong-người ngắn và Biing uống xong, đến lượt lôong-Kröng và ông chồng (với tư cách là chị của bô cô dâu), rồi đến Ndêh và vợ, đến bà mối thứ hai (Mang-Răng vẩu) và cuối cùng là Baap Can và vợ… Cuộc rượu kéo dài đến sáng ngày.

Ngày 22 tháng 2

Sáng sớm nay, mỗi phụ nữ trong gia đình đều mang tới cho Jaang một bát con đựng đầy gạo, bên trên úp một cái bát khác cỡ lớn; một số bà quên mất cái bát thứ hai đó. Các món quà tặng gồm gạo và bát này là nhằm để chia cho bố mẹ của chàng trai.

Ông già kôony của dòng họ Rjee, ông Tôong-Mang, xuất hiện đây rồi; tối qua chúng tôi đã uống rượu ở nhà lão; ông đến để nhắc Baap Can không được quên chia quà cho khách của ông, ông bảo: “Phải cho mỗi người khách một cái bát và một miếng thịt”. Baap can phật ý, xẵng giọng trả lời ông cậu: “Cậu tưởng là cháu không nắm được tục lệ hay sao mà cậu phải đến đây quở trách cháu như vậy?” Ông già bèn đáp: “Tao đến bảo mày, bởi vì khách sắp sửa về rồi”.

Vậy là Baap Can cầm thịt, nhưng trong tay không cầm bát, hoặc là ông không muốn lấy bát trong cái đống mọi người mới mang tới cho ông, ông thay thế bát bằng những đồng bạc. Ông chìa món quà cho Tôong-Mang, nhưng ông già lúc đó la lên: “Sau những gì mày đã nói với tao, tao thật xấu hổ khi cầm món quà này”. Và Baap Can giao cho Krah đem quà đi cho khách.

Khi ông già bước vào nhà, Baap Can đang tranh luận với ông bạn kết nghĩa jôok Ndêh và người “anh em” Kroong-người ngắn, ông này đang nhấm nháp rượu ở cái ché cổ lớn. Ông bô của chú rể tiếp tục câu chuyện “Cháu đã có tuổi và cháu biết những chuyện đó. Tại sao cậu lại đến nói điều đó với chúng cháu cứ như thể chúng cháu vẫn còn là trẻ nít vậy? Cậu đi trước Kroong, con trai của Dür: như thế là không được”. Nhưng ông già không để yên cho cái liên minh của các người cháu của mình, những kuang thế gia vọng tộc lớn muốn làm gì thì làm. Baap Can cố cắt đứt hẳn cuộc tranh cãi, ông tuyên bố những lời như vậy khiến ông đau đầu lắm. Nhưng Kroong-người ngắn nổi cáu lên, ông kôony thì vẫn giữ nụ cười trên môi và thậm chí còn từ chối uống cốc rượu mà ông cháu đưa cho: “Mày say rồi, tao không thèm nếm thứ nước của mày. Mày có giàu đến mấy, mày không ép buộc tao được đâu”. Kroong-người ngắn vẻ độ lượng tuyên bố: “Cháu bỏ qua” và ông hát:

Đừng mở mắt ban đêm, cho đêm;
Đừng mở mắt ban đêm, cho cú
Đừng mở tấm chăn trải dưới mắt diều hâu;
Đừng để lộ cây lao, cái cuốc dưới mắt con hoẵng.

Và ông già kôony đối đáp lại bằng một bài khác:

Tao không chấp cái mồm nói điều trống rỗng, mồm con chim sáo
Tao không chấp cái hàm nói điều trống rỗng, mồm không có tầm
Tao không chấp cái mồm bênh vực cây gạo, cây gạo;
Tao không chấp cái hàm đi lừa phỉnh, đi lừa phỉnh…

rồi ông bỏ ra đi.

Trong lúc mọi người tranh luận, Mbieng-Grieng ở gần kho lúa xả thịt con lợn do Kroong-người ngắn mang tới, con vật hiến sinh nhỏ nhất trong đám gia súc đã bị giết tối qua; sau đó ông lại tấn công tiếp vào con lợn cái to đại hiến sinh cho Baap Can và để ông già kôony mang về, Kroong-người ngắn sẽ biếu ông già một khổ mỡ rất to.

Không chỉ các ông kuang mới ngồi uống rượu, đám thanh niên cả nam lẫn nữ tụ tập thành nhóm quanh các ché, rượu ở đó không đến nỗi đã quá nhạt đi sau cái đêm chè chén này. Nếu như có một số người, chẳng hạn như Yaang, cô gái tộc Cil đã tạm lánh nạn cùng mẹ ở nhà Kroong-Biing, cảm thấy tâm hồn êm dịu, ngồi im một chỗ, đầu dựa vào vai Krae-Góa (ở làng Ndut), thì cũng có một số người khác, chẳng hạn như Aang-Sa mí mắt, lại có vẻ có phần kích động; cô đùa nghịch bôi nhọ nồi lên người Krae-Góa và Bbaang-Học trò; lần đầu, Krae chùi đi, nhưng khi Aang lại bôi tiếp thì anh ta liền trả đũa bằng cách chùi hai bàn tay đen nhẻm lên mặt Kroong-Rốn lồi. Jaang, cô dâu trẻ khóc vì mọi người ép cô uống rượu, cô cắn vào tay Krae. Rồi đám thanh niên bắt đầu nói thứ “ngôn ngữ lộn ngược của địa ngục”, một loại tiếng “Java”. Krae dùng một thứ tiếng líu lô cực kỳ khó hiểu; không chỉ xen một âm tiết vào trong thân từ, mà ở mỗi từ chỉ giữ lại âm đầu tiên, lại còn phát thành âm kêu ở chỗ lẽ ra phải là âm câm, chẳng hạn tuk mee loot (mày đi đâu?) biến thành dieng mee laang.

Can và Bbaang-Hươu không tham gia: sáng nay họ phải đi Ndut Lieng Krak để chuyển trát đòi thu nhặt mây song và gặp ông trưởng khu, người trông coi công việc làm đường.

Sau bữa ăn lúc mười một giờ, tất cả mọi người đều ngủ ở trên phản. Đến ba giờ chiều, người ta lại ăn bữa nữa. Sau bữa ăn thứ hai này, người ta để lên trên phản những cái bát dành cho khách và một cái nồi đựng đầy gạo trắng do phụ nữ trong dòng họ mang tới và người ta chuẩn bị nghi lễ cho ngày thứ hai của đám cưới: người ta xếp vào trong một cái nia có mỏ nhọn một cái sừng trâu có từ rất lâu đời của thị tộc Rjee, một rá cơm, một bát tô thịt lợn, một cái bát cổ để Jaang biếu mẹ chồng, một cái nồi đựng rượu cần tối qua đã đổ vào cái ché cổ “mười hai tai”, trước khi làm lễ dâng Thần linh. Người ta bỏ thêm vào đó một con gà mái tơ, hầu như vẫn còn là chú gà nhiếp, mà người ta đã bủa lưới bắt và nướng.

Cuối cùng, cô dâu chú rể trèo lên phản và ngồi ở hai bên cái nia nghi lễ; hai người làm mối là Ndêh và Mang-Răng vẩu cùng với Baap Can cũng ngồi cả lên đấy. Cô vợ trẻ của ông già kôony tên là Mang (cô cũng là người Bboon Jraang như Srae) ngồi gần Baap Can để rót đầy các cốc rượu. Một lát sau, Kroong-người ngắn cũng họp vào nhóm đó.

Mở đầu, Baap Can mời ông bạn jôok Ndêh, người đã trở thành ông mối chính trong đám cưới của con gái ông, uống trước. Ndêh làm cử chỉ đáp lễ, cũng với những lời chúc tụng như thế. Thế rồi, nghi lễ thực sự bắt đầu vào ba giờ rưỡi, lúc Baap Can bổ đôi cái đầu gà, để nó rơi trên rá cơm đã được gạt cho bằng phẳng, và ngay phát đầu tiên ông đã thành công: “Mặt sấp cho các Thần, mặt ngửa cho ta”. Điều đó có nghĩa là cái nửa ở gần Baap Can nhất nằm ngửa mặt bên ngoài lên trên, còn cái nửa ở xa hơn thì nằm ngửa mặt bị cắt lên trên.

Thay cho những lời chúc tụng, Kroong-người ngắn đưa lên môi “người anh em” của mình một cốc rượu rnööm. Còn “người anh em” thì đáp lễ lại bằng cử chỉ khuyến khích. Đến lượt Kroong-Người ngắn “bói đầu gà” (poal bôok ier), nhưng ông thất bại một lần, rồi hai lần. Baap Can lại cầm lấy hai nửa đầu gà, và ông vừa cầu xin lần lượt các tổ tiên dòng họ Rjee, Ntồồr, Bboon Jraang, “với người Chàm, người Pháp, người Việt”, vừa thả rơi lần nữa hai nửa đâu gà ấy lên trên rá cơm: vẫn thất bại. Ông cố gắng làm lại vừa ra sức cổ vũ và thành công.

Thế là bố của cô dâu bắt đầu diễn thuyết dài dòng, ông kể lại chuyện đám cưới của các con ông là Can, Aang-Sa mí mắt và giờ đây là Jaang rồi ông kết thúc bằng lời ca tụng các vị tổ tiên của ba dòng họ.

Ndêh cho đổ đầy cái sừng rượu và vừa cầu nguyện vừa đưa lên môi Srae, sau đó bắt cô dâu uống. Tiếp đó ông biếu cái sừng rượu cho bố của Srae chứ không giữ.

Mang-Tôong lại rót đầy rnööm vào sừng trâu. Các ông kuang bỏ vào đó cây Lúa phép đã cắt thành khúc nhỏ và hai nửa đầu gà. Vừa bỏ các thứ hỗn hợp phép thuật đó vào sừng rượu, hai ông bố của cô dâu chú rể và hai ông bà mối vừa cầu khấn một cách ứng khẩu; nhưng công việc tiến hành suôn sẻ và tất cả các thứ nhanh chóng trôi chảy cho đến hết ghè rượu.

Mang-Răng vẩu đưa lên môi Srae một ống nước trong và đếm “một”, cùng lúc đó, Ndêh đưa lên môi Jaang cái sừng rượu đã bỏ cây Lúa phép và đầu gà. Sau đó đếm đến “hai” thì rượu lại đưa lên môi Srae, còn nước trong thì đưa lên môi Jaang, cứ như thế cho đến khi đếm đến “tám”. Baap Can bảo con rể ăn cái đầu gà và chỗ gun baa còn sót lại ở đáy sừng.

Bây giờ đến lúc tiến hành các nghi lễ quan trọng nhất, bất kể thế nào cũng thường dùng để tiêu biểu cho toàn bộ lễ cưới. Ndêh ngồi giữa cô dâu và chú rể đang áp đầu vào nhau, gần như trán chạm trán; ông mối cầm của mỗi người một món tóc buộc vào nhau rồi lại cởi ra và cầu cho họ giàu có và thịnh vượng. Rồi bất ngờ ông chộp lấy tóc họ, cụng hai cái đầu vào nhau và đếm to cho đến tám trong sự hò reo vui vẻ của những người có mặt. Đó là lễ tâm bôok, tức là “cụng đầu”. Trong khi các cặp luống tuổi ngồi trên phản uống rượu thì đôi trẻ đang cưới đứng dậy, họ chưa bao giờ lúng túng và đỏ mặt đến thế, Srae tìm đến nhập bọn với nhóm thanh niên, còn Jaang thì lánh ở dưới kho lúa, nhưng mẹ cô nhắc bây giờ phải đi phân phát quà cho họ hàng bên chồng; cô “nuôi” từng người trong bọn họ, nghĩa là cô bón cho mỗi người khách một dúm cơm bên trên để vài miếng tim, gan, lòng lợn và cho mỗi người một cái bát tô. Trước tiên, cô tỏ lòng tôn kính hai người làm mối, Ndêh, cựu chánh tổng, bạn kết nghĩa jôok với cha cô, rồi đến Mang-Răng vẩu, “mẹ bé” của cô (“em” của bố). Tiếp theo, cô “nuôi” và lần lượt tặng quà cho: vợ của Ndêh; Rau-Lôong, chị của Biing-Kroong (mẹ chồng cô); Kroong-Biing-Người ngắn (bố chồng cô); Kraang-Jieng (em trai của Biing-Kroong); Lôong-Rau;… cứ như thế tiếp tục với tất cả những người họ Bboon Jraang và bạn bè của họ đến từ làng Ndut, cũng như cả ông già kôony họ Rjee, ông Tôong-Mang, vì ông là chồng của một bà dòng họ Bboon Jraang.

Bbaang-Hươu trở về vào lúc chiều; với danh nghĩa là kôony của cô dâu, bình thường, vai trò của ông lẽ ra phải rất quan trọng, nhưng ông khó mà giữ vị trí hàng đầu khi bước vào cuộc đua tranh với một người có cá tính như Baap Can. Rồi Bbaang-Hươu thả mình hơi say sưa với ché rượu và tôi nghe thấy ông nói lúng búng về “mẹ bé” Yôong-Điên của mình nhưng tôi không hiểu nổi điều ông đang nói.

Tuy nhiên, lúc này Bbaang-Hươu phải can thiệp vào, bởi vì người ta sắp quyết định vấn đề của hồi môn. Về chuyện này, chỉ có ông kôony là có thể đại diện cho nhà gái. Ông lảo đảo đến ngồi lên phản cùng với hai người làm mối và hai ông bố của cô dâu chú rể. Giọng lè nhè, ông kể lể nguyên do phải có những cái ché mà ông đòi làm của hồi môn và cứ ứng với mỗi cái ché đó ông lại đặt trước mặt một cọng Rơm. Kroong-Biing thấy con số sáu ché yang dâm rõ ràng là quá đáng. Tuy vậy, sau hơn hai mươi phút bàn cãi, cuối cùng ông ta phải chấp nhận, về phía bên cô dâu, người ta từ chối hai thanh sắt do gia đình chú rể mang tới, vì “phụ nữ không biết rèn”(!). Và cũng như mọi lần, cứ hễ Kroong-người ngắn tham gia bàn cãi thì y như rằng câu chuyện được kết thúc bằng một cuộc hát đối đáp, lần này là cuộc hát giữa ông kuang làng Ndut và ông kuang làng Phii Ko’.

Baap Can là người luôn luôn chăm lo củng cố sức mạnh ma thuật của những người liên minh với mình, đi lấy cái túi đựng của quý và lôi trong đó ra vài hạt gạo, hai viên đá cuội bé tí xíu hình trứng (rtee), một hạt ngọc trai to có từ lâu đời, một chiếc răng hàm con trâu và một viên đá thạch anh (naar) nhỏ. Ông cho tất cả vào một cái bát đồng; ông chỉ cho chúng tôi thấy một viên đá cuội trong suốt và hãnh diện nói với chúng tôi rằng ông ta đã cúng phép cho nó bằng một con vịt trắng, một con lợn trắng và một con dê trắng. Ông rót đầy rượu vào bát và đưa cho srae uống, kèm theo những lời chúc tốt đẹp, sau đó đến lượt Bbaang-Hươu, tức em vợ ông, kôony của con gái ông. Ông sắp xếp lại các đồ vật ma thuật của mình mà không sao tìm thấy viên đá thạch anh, rồi ông vứt bỏ các hạt gạo đi.

Sau đó, người ta giới thiệu những món quà tặng để trong một chiếc gùi lớn sẽ giao lại cho nhà trai, gồm một chiếc gùi suốt lúa nhỏ đeo trước bụng đựng đầy bát bằng sứ[48], một vai con lợn họ đã giết thịt và bố mẹ của Jaang muốn lại quả cho họ, cái thủ, bộ lòng, gan của con lợn cái mà bên nhà gái đã làm thịt để tiếp đãi nhà trai.

Năm giờ rưỡi, Baap Can đưa một nhúm hèm rượu đã thấm máu cho hai ông bà mối cũng như đưa cho Kroong-người ngắn và Bbaang-Hươu và tất cả cùng bôi vào cái thủ lợn, cầu mong giàu có, thịnh vượng. Sau đó chủ nhà hôn tay từng đối tác của ông và trao cho Ndêh cái gùi đựng đầy quà cáp; Ndêh nhân danh Baap Can trao lại cái gùi đó cho Kroong-người ngắn. Bố của cô dâu giữ lại cái thủ lợn. Cái bát đựng hèm rượu và máu của hai con vật hiến sinh thì được tặng cho ông mối để cám ơn sự giúp đỡ nhiệt tình của ông ta. Baap Can bỏ thêm vào chỗ quà một bát tô cho chị của chú rể và một bát con cho em gái của Kroong-Người ngắn đang sống cùng nhà với ông ta. Hai phụ nữ này ở lại làng để trông nhà.

Sau đó họ uống rượu bằng cốc. Bbaang-Hươu, phấn khích vì buổi lễ và vì chỗ rượu rnööm đã nốc, không ngớt lời tán dương thị tộc của mình khi Yôong-Điên hát, cũng giống như buổi sáng nay, ông già Tôong-Mang đã ca tụng dòng họ Rjee khi Kroong-người ngắn hát với người khách cũng là người dòng họ Rjee.

Kroong-người ngắn giao lại cho Baap Can một vai của con lợn cái mà Baap Can đã giết thịt để tiếp đãi ông; ông này xẻo biếu tôi một miếng mỡ to; ông cũng biếu cả “em gái” Grieng và “mẹ” Troo của ông nữa.

Một phần khách khứa làng Ndut đã chia tay chúng tôi. Trước khi lên đường, bà vợ của Ndêh đưa cho Baap Can một nắm thuốc lá to; ông này đưa lại cho vợ của người anh em jôok của ông một cái nồi nhỏ đựng tiết.

Drüm-Kraang đến bất chợt, chìa cho mỗi người một cái gáo múc nước bằng vỏ bầu, trong đó ngâm vài hạt lúa; mỗi người lần lượt nhúng các ngón tay vào đó và đưa lên trán, lên tim. Mục đích là lấy thuốc chữa say rượu, bởi vì Aang con gái bà, do “uống rượu trao đổi” với các cô, các cậu thanh niên khác, nên bây giờ đang nằm vật dưới đất ở nhà cô, say như chết. Mẹ cô sau khi đi khắp làng để xin thuốc giã rượu, đã bôi cho cô thứ nước thuốc bất đắc dĩ này lên ngực, trán, hai má và kết thúc bằng tám lần áp lên vùng ngực cô. Nhưng cố gắng chữa trị đó dường như không đủ mạnh, bởi vì cô Aang xinh đẹp động đậy vài cái và sau khi được đặt nằm lên phản xong, cô ngủ lịm không còn biết gì nữa.

Baap Can phân phát các ống tre đựng đồ dẫn cưới cho khắp làng; ông sai thằng bé Choong-Bụng ỏng con trai ông mang cho mỗi nhà hai ống và một miếng thịt lợn.

Thanh niên ở hai làng đều đã lại sức. Jaang để cho Bbaang-Học trò, kôony của chồng cô, kéo đi ăn ở nhà những người họ Bboon Jraang. Cô đồng ý để tôi chữa cho cô vết đứt khá sâu ở ngón chân cái, và, sau khi đã nhâm nhi rượu cần từ hôm qua, người ta kéo nhau đến nhà Bbaang-Hươu để thường thức một rnööm vừa mới khui. Dloong-Đen thi hát với Yaang, cô thiếu nữ Mnông Cil lánh nạn ở nhà Kro ong-người ngắn; nhưng do cô không hiểu tí gì về lời hát của cô gái nên các khúc hát họ đối đáp chẳng ăn nhập gì với nhau.

Ngày 23 tháng 2

Sáng nay, trong làng không có hoạt động gì lớn. Tối qua, đám thanh niên uống rượu và hát đối đáp với nhau, cuối cùng, họ đi ngủ khá sớm vì đêm trước họ đã thức và uống bí tỉ suốt hai mươi tư giờ qua. Những người làng Ndut ra về thành từng nhóm vào quãng chín giờ.

Ông cựu chánh tổng và Kroong-người ngắn ngủ lại ở đây. Ndêh bận lột vỏ một cành ndrong (không xác định được là cây gì) mọc rất nhiều ở làng Sar Luk, vỏ cây này dùng bện dây thừng thì tuyệt vời. Kroong-người ngắn, Bbaang-Hươu và Baap Can vẫn còn một cuộc tranh luận ngắn nữa trước khi lên đường. Tôi nhận thấy rất nhiều lần nếu Kroong-người ngắn là người thường xuyên biếu mà không bao giờ đòi hỏi cái gì, thì Baap Can lại luôn đòi hỏi một cách khá là ti tiện; chẳng hạn hôm qua, về số muối và thuốc lá mà ông bảo là không thể kiếm được vì đã quá già và quá nghèo.

Cuối cùng trước khi về, Kroong-người ngắn khuyên Srae không nên ở lại Sar Luk quá lâu. Đừng để việc cưới xin cản trở chuyện anh quay trở về Trường học ở Buôn Ma Thuột, là phương tiện để sau này anh trở thành một nhân vật nào đó. “Con thấy không, chính bố đây đã làm việc với người Âu khi còn rất trẻ và bố đã trở thành một ông kuang”. Srae mắt nhìn cắm xuống đất; anh ta thậm chí không đưa cho bố xem cuốn từ điển tôi cho mấy hôm nay. Bốn ngày nữa anh sẽ quay về nhà bố mẹ mình cùng với vợ, bởi vì anh ở nhà bố mẹ vợ đã ba ngày rồi.

Tuy nhiên anh có một cử chỉ. Anh đem đến cho mẹ mình một chú chó con người ta đã cho anh. Mẹ anh muốn để lại cái ché họ đã mang tới để uống vào tối hôm họ đến. (Sự thực là cái ché sẽ được mang trở về trong bốn ngày tới).

Baap Can và Kroong-người ngắn chia tay nhau, họ hôn tay và đọc một bài chúc tụng.

Người ta nói với mẹ của Srae:

— Bà chớ có giận dữ, không được cãi nhau với ai đâu nhé.

— Tại sao?

— Tại vì bà đã từ bỏ đứa con của mình.

Sau khi bố mẹ đi rồi, Srae có người “em trai” Maang-Gầy phụ giúp, súc rửa những ché rượu dùng trong lễ cưới. Những đứa trẻ đi câu cá bằng cần câu và thậm chí chúng còn đắp một cái đập nhỏ để bắt cá bằng lờ. Sau đó chúng vui thích chơi trò giảng đạo trước đám trẻ khác đang xúm lại xem. Mang-Lùn ngồi xổm dưới cái chòi xưởng rèn, giữa Tôong-Nói lắp và Kroong-Tokélo, cả ba đứa ngồi xổm trước một hình chữ nhật nhỏ được phủi sạch sẽ, ở đó chúng đặt vài mẩu củi, chúng hát rống lên những câu không thể hiểu nổi, chỉ thỉnh thoảng mới nghe ra chữ: “Aê, Diê, Aê Diê” (tiếng Ê Đê có nghĩa là “Thần”). Tôi hỏi thì chúng vui sướng trả lời hồn nhiên kiểu trẻ con: “Ấy, chúng cháu đóng giả những người Thiên Chúa giáo đến hôm nọ; chúng cháu hát thánh ca. Cháu là ông mục sư người Ê Đê; Tôong-Nói lắp là một trong những người tham dự phải hát; còn Kroong-Tokélo là cậu thanh niên người Pháp đầu đội khăn mặt, người đến cùng với hội kia”.

Hai giờ chiều, toán quân nhà Truu đi làm rẫy về. Hôm nay ông chánh tổng đã phát rẫy xong. Đến cuối buổi chiều thì các toán người đi làm khác cũng lần lượt trở về.

Ở nhà Baap Can, cuộc sống đã trở lại nhịp điệu bình thường, sắp tới gia đình sẽ có thêm một thành viên nữa; đối với mọi người thì sự tăng thêm đó chỉ là bước khởi đầu của một phát triển tương lai của gia đình và thị tộc.

Năm giờ chiều ngày 27 tháng 2, Baap Can dẫn đôi trẻ mới cưới về nhà bố mẹ của chú rể. Tuy nhiên, trái với những gì mà phong tục cổ truyền đòi hỏi, ngay hôm sau Srae đã quay trở lại — cùng với ông già — bởi vì anh ta phải lập tức quay về Buôn Ma Thuật; anh sẽ lên đường vào sáng ngày 2 tháng 3; tối hôm trước, bố vợ anh đã không quên giết gà để cúng cùng với một ché rượu, để cho anh đi đường được bình an vô sự.

CHƯƠNG VI
Chúng tôi ăn rừng Đá-Thần Gôo

Ngày 14 tháng 3 năm 1949

Chiều nay Sar Luk vắng tanh vắng ngắt. Cả làng đều đi tham gia đánh bắt cá tập thể bằng cách đắp đập (böt daak) ở chỗ gọi là “nhánh sông nơi người ta kéo thuyền độc mộc”, phía thượng nguồn của địa điểm làng hiện nay.

Suốt buổi sáng, đám thanh niên trai tráng đã vào rừng chặt rễ độc của cây kroo (Millietta pierrei Gagnepain?). Họ lột vỏ chúng ngay tại chỗ, rồi sau khi nghỉ ngơi chốc lát tại làng, họ đã lội ngược dòng sông và đắp một con đập chừng hai trăm mét ở phía trên của làng, trên những cái ghềnh đầu tiên gần bên bờ tả ngạn. Bộ khung của con đập bao gồm một đường gấp khúc các thân cây xếp ngang ra để các mỏm cọc tre chống vào đó; trên bộ khung này, người ta rải những ôm cỏ tranh và những đống lá tloong rộng bản; người ta bịt kín tất cả bằng những tảng đất còn nguyên cỏ và những mớ lá mục vớt trong bùn ven sông. Nước bị bẻ dòng từ chỗ “nhánh sông nơi người ta kéo thuyền độc mộc” đổ vào con lạch để trống bên hữu ngạn. Ở các ghềnh đá mực nước xuống rất thấp và người ta đắp vài con đê nhỏ chia cắt các rạch nước cạn, dưới bờ đắp người ta đặt bom bắt cá.

Khoảng hai giờ chiều, người ta gọi đàn bà, trẻ con lại và tất cả lội xuống sông ở chỗ lấy nước của làng, đến nơi đánh bắt cá. Bấy giờ, một số thanh niên ngồi trên vài tảng đá gần con đập đã “đánh cây kroo”: mỗi người dùng gậy gộc đập đi đập lại rất mạnh bó vỏ rễ cây độc và chốc chốc lại nhúng nó xuống nước sông để cho chất nhựa ứa ra lan vào dòng nước. Ngay sau đó, các chú cá bị ngạt thở liền nổi lên trên mặt nước. Nhưng các bà các chị đã không cần đợi đến khi cá nổi mới bắt tay vào việc; ngay lúc tới nơi, họ đã nhốn nháo lội luôn xuống rạch nước, đi ngược dòng để mò cá dưới đáy; đám đàn ông ở gần họ bủa lưới xuống các chỗ nước sâu hơn, còn những người đàn ông khác thì ngồi xổm trên một tảng đá để cất vó. Cả đám đông hăng hái đó vẫy vùng trong một không gian tương đối hẹp. Con đập hơi có hình bán nguyệt dài chừng năm mươi mét, tính công hiệu của nó càng tăng thêm nhiều lần nhờ vô số tảng đá tạo nên cái ghềnh này và nhờ có một doi cát gần một trăm mét trải dài bên cạnh. Vào thời điểm cuối mùa khô này, trời vô cùng nóng nực, mặt trời chiếu gay gắt và bức xạ nhiệt rất mạnh. Trẻ con thì trần truồng, phụ nữ chỉ mặc váy sờn cũ, còn đàn ông thì đóng loại khố mỏng nhất họ có. Chỉ có bọn trẻ nhỏ ở lại trên các tảng đá hoặc trên các doi cát trơ trụi ra, chúng cố nhặt nhạnh những con cá tép, tôm, cua… Còn thì tất cả dân làng đều bì bõm dưới sông; ở các chỗ nước sâu nhất, những người đánh cá lội ngập nửa người hoặc thậm chí ngập đến cổ. Tuy nhiên, người ta tránh ngụp đầu nhiều trong nước vì sợ đau mắt. Nhưng đám phụ nữ, nhất là các cô gái trẻ, tỏ ra ít thận trọng hơn, họ ào xuống rõ nhanh, cúi mình trong nước để giữ cho cái đơm ép sát xuống đáy sông, họ chỉ đứng thẳng lên lúc lôi tôm cá bắt được trong đó ra và bỏ chúng vào cái giỏ đan đeo lủng lẳng bên hông. Giờ đầu tiên đánh bắt được nhiều tôm cá nhất: nhịp điệu lúc đó cực kỳ sôi động, rồi người già và trẻ em thấm mệt, cá cũng hiếm dần, cuối cùng vào buổi chiều, khi một gia đình bắt đầu ra về thì tất cả mọi người đều về theo, và một hàng dài người xếp hàng một lội qua khúc sông cạn, kéo suốt từ chỗ đánh cá về đến làng; chỉ có vài người mê mải — hầu như toàn đàn ông — còn nấn ná và sau khi nhấc đơm lên và phá đi một phần con đập, đến lượt họ cũng về nốt.

o0o

Các cuộc đánh bắt cá tập thể huy động cả làng hay một bộ phận dân cư diễn ra vào kỳ nước cạn, trong mùa khô, từ tháng giêng đến tháng sáu. Tuy nhiên cuộc đánh cá hôm nay mang một tính chất đặc biệt: nó được tiến hành theo lệnh của Bbaang-Jieng-Bụng phệ, “người thiêng giữ Củi lửa” và nó diễn ra vào chính đêm trước của ngày đốt rẫy.

Từ hôm mồng 8 tháng 3, tất cả các nhà đều đã chặt hạ xong toàn bộ cây cối trên mảnh rừng nhà mình. Đang giữa mùa khô nên các cây vứt lại tại chỗ khô đi rất nhanh. Sau khi nhận rõ hiện tình nơi khai hoang, ngày hôm kia, Bbaang-Bụng phệ đã ghé qua tất cả các nhà thông báo ngày mốt tất cả sẽ tập trung để phát quang xung quanh rẫy nhằm bảo vệ rừng quanh đó. Sáng hôm qua, chẳng cần có nghi lễ pháp thuật bảo vệ (nếu như ngày hôm đó có con mang kêu thì cũng không mấy quan trọng), đám đàn ông, đàn bà và trẻ con đã tới khu rừng Đá-Thần Gôo và họ đã phạt một lối đi rộng ba mét bao quanh rẫy (miir)-. đàn ông thì chặt hạ cây, còn đàn bà, trẻ con thì dùng cuốc dọn sạch đất và quét dọn lá rụng.

Buổi tối lúc trở về, ông “người thiêng” hẹn với tất cả mọi người cuộc đánh bắt cá ngày hôm nay.

o0o

Ở cuộc đánh cá mĩ mãn trở về, ai lại vào việc người ấy. Một số phụ nữ thì dệt vải. Aang-Còi, vợ của Bbaang-Hươu dệt một tấm khố rất đẹp mang tính chất nghi thức dành cho lễ Tâm Bôh mà chồng bà sắp phải làm cùng với Kraang-Drüm. Kröng-Jôong thiến hai con lợn của nhà Taang-Jieng-Còng. Đàn ông quét dọn các mảnh sân trước cửa nhà, bởi vì làng buôn phải thật sạch sẽ nếu như ta muốn lửa cháy tốt. Một toán người Mnông Laac mang muối rẽ vào làng, người ta chạy đến đón trước họ cảnh báo rằng hôm nay làng Sar Luk đang có cấm kị. Họ nói với chúng tôi họ có ý định dừng lại ở làng này để qua đêm ở đây, nhưng mọi người trả lời là không thể được. Người đàn ông già nhất có quen biết tôi, thế là ông ta quay sang tôi xin phép tạm trú ở nhà tôi; tôi phải giải thích cho ông ta rằng tôi hoàn toàn không thể làm gì giúp ông ta được, rằng tập quán truyền thống cấm người vào làng đêm hôm trước và nhất là cấm người vào làng ngày hôm bắt đầu đốt các cây bị chặt hạ. Tuy nhiên, dân làng cho phép họ đổi muối lấy gạo.

Đêm nay trăng tròn. Tất cả các chủ hộ tập trung tại nhà Bbaang-Bụng phệ, mỗi người đem theo một gói nhỏ “các thứ lá cây”[49].

Chủ nhà lấy ra một ché yang dâm đựng rượu, ông đặt chiếc nia đựng Rnut — Củi lửa — ở chân cái ché đó; ông bỏ các gói lá cây mọi người mang đến vào trong nia và sắp xếp các thanh củi thiêng cho ngay ngắn cạnh nhau. Chẳng mấy chốc, gian nhà đã đầy người và hai ông “người thiêng” khác là Baap Can và Kröng-Jôong cũng đã có mặt. Bbaang-Bụng phệ cắt tiết một con gà mái tơ còn rất non hứng lên trên chiếc bát Mnông đựng đầy hèm rượu, rồi ông đưa một cần rượu cho Baap Can và đưa cái bát Mnông cho Kröng-Jôong mà không hôn tay họ; ông khấn khứa một mình. Cuối cùng, Bbaang-Hươu, ông “người thiêng” của làng Phii Ko’, cũng tới, ông này nhập bọn với ba “đồng sự” của mình xung quanh chiếc nia. Bấy giờ, cả bốn người croo weer cùng bôi máu lên tất cả chỗ củi lửa và các gói lá rồi khấn:

Hỡi Ngọn Lửa, hãy thiêu cháy tận thân cây,
Hãy đốt trụi cành lá cho tới tận thân cây.
……
Tao làm theo Tổ tiên ngày xưa
Tao làm theo Mẹ hôm qua,
Tao làm theo Bà cố trước đây,
Ngọn lửa Rnut, họ dạy tao cách thổi;
Tao thổi lửa như thế.
Ngọn lửa Rnoh, họ dạy tao cách châm;
Tao châm lửa như thế.
Gruu, con của Phù thủy, họ dạy tao cách đánh;
Tao đánh nó như thế.
Tao cắt đứa con của Đồng bằng, bắt chước theo Tổ tiên;
Tao hạ đứa con của Cây cối, bắt chước theo Tổ tiên;
Tao khai phá rừng rậm, rừng thưa, bắt chước theo Tổ tiên;

Baap Can chuyển cần rượu cho Bbaang-Hươu và ông này cắm gut vào cái ché nhỏ cổ rụt, mà không một ông nào làm gián đoạn bài khấn dài. Cuối cùng, họ đứng dậy và Bbaang-Bụng phệ đến ngồi bên ché, là người uống đầu tiên. Baap Can bắt đầu diễn thuyết dài dòng: ông mở đầu bằng việc yêu cầu dân làng không được cãi nhau, chửi nhau hoặc đánh lộn và ông tuyên bố sau lễ đốt rẫy, họ sẽ cho dàn nhạc cồng chiêng đi giao lưu và sau đó, tất cả họ sẽ đi mua trâu ở các làng khác để tổ chức lễ cúng Đất. Kröng-Jôong anh rể ông ủng hộ một vài chi tiết trong bài thuyết giảng dài dòng của ông, sau đó, chính Kröng-Jôong lại tiếp nối cũng chính đề tài đó — tức là mua trâu để làm lễ Nyiit Döng- khi Baap Can đến lượt dùng ché rượu cần sau Bbaang-Jieng; nhưng ông già mặc dù đang uống, vẫn cứ tiếp tục nói. Ông nhường chỗ cho Kröng-Jôong, ông này uống xong, chuyển ống gut cho tôi; khi tôi muốn tự giải thoát mình như thường lệ theo cách quen thuộc của tôi là mời một người đang tham dự ở đó đến nếm rượu cần, họ bảo tôi: “Beng! cấm kị!”. Vậy là tôi biết được vào buổi tối nay, người ta không thể bảo người khác uống, cũng không thể đưa cốc rượu cho ai đó, người ta phải uống một mình, nếu không, bọn hươu nai, lợn lòi, voi sẽ tới ăn lúc ở rẫy mới; ngày mai cũng kiêng như vậy, nhưng lại còn kiêng thêm không được đứng uống mà phải ngồi bệt hay ngồi xổm để uống. Ngày mai sẽ còn phải tuyệt đối tuân thủ kiêng kị cho người lạ vào làng. Người ta sẽ chăng dây xung quanh làng. Hơn nữa, không ai được tắm rửa, cái điều cấm mang tính nghi lễ tôn giáo bắt đầu thực hiện từ ngày hôm nay đối với người giữ Củi lửa, sau đó sẽ kéo dài đối với ba ông “người thiêng trong rừng và trong làng” cho đến tận sáng ngày kia.

Sau tôi, đến lượt Bbaang-Hươu ngồi vào uống. Tiếp theo là tất cả các chủ gia đình ở Sar Luk, lần lượt hết người này đến người khác.

Con gà mái tơ nhỏ hầu như còn là một chú gà nhiếp của lễ hiến sinh được phân chia cho bốn người đàn ông. Cuộc chuyện trò khá là uể oải chẳng đâu vào đâu, bởi lẽ mọi người không hề muốn kéo dài, chỉ có mỗi một ché rượu để uống và ché rượu đó lại bé, hơn nữa, mai sẽ là một ngày cực kỳ quan trọng vì việc trồng trọt tương lai phụ thuộc vào ngày mai. Chính vì vậy cuộc gặp mặt tối nay kết thúc rất sớm.

Ngày 15 tháng 3

Sáng sớm nay, Bbôong-Phó lên đường cùng hai người đàn ông đến con đường “người Pháp” để cắm các cọc chỉ đường hôm qua người ta đã mang từ Lac đến và tám giờ kém mười lăm, cả làng Sar Luk lên đường tới địa điểm phát rẫy, người ta chọn một góc rừng tre nằm ở quãng giữa làng và rẫy để làm nơi dừng lại làm lễ; đám đàn ông nhanh chóng dọn dẹp một chỗ ngang dọc chừng mười và hai mươi mét để ngồi. Hai thanh niên khiêng một cái trống treo lên đòn tre, người ta đã dựng cho cái trống đó một giá đỡ bằng một thanh ngang gác lên hai cọc cắm thẳng, các đầu cọc và xà được đập chẻ toi ra. Drüm-Kraang, con gái Bbaang-Bụng phệ đã mang theo cái dụng cụ tẽ hạt của mình, cô đặt nó gần cái nia đựng Củi lửa, ở chân một cái cọc dài bằng tre dlei có ngọn cong xuống, trên đó treo một con cá đánh bắt được hôm qua. “Người đàn ông thiêng trông nom củi Rnut lôi củi ra khỏi gùi và xếp chúng vào nia, trong nia, ông bỏ cả xơ gai, xơ tre, một lá ngô đựng hèm rượu và lõi xốp của một hòn phân dê (bunny baa) đã khô nỏ mà ông vừa bóc vỏ ngoài. Mỗi nhà mang tối hoặc một quả bầu to dại, hoặc một yang ké — loại ché cổ rụt còn bé hơn cả các ché yang dâm — đựng rượu gạo.

Trong lúc tiến hành các nghi lễ đầu tiên, một số thanh niên sẽ đổ đầy các đồ đựng này và họ sẽ chỉ hút rượu ở nồi cho vào các quả bầu thôi.

Lúc chín giờ, Bbaang-Bụng phệ cắt tiết một con gà mái — hầu như còn là gà nhiếp — hứng trên hèm rượu mang theo đựng ở lá ngô rồi đặt vào nia, rồi ba “người thiêng” bôi máu vào các thứ trong nia, với sự trợ giúp của Mhoo-Laang — được tuyển như người giúp việc sau cái chết của Kraang, ông anh vợ.

Để xem bói tre (pool dlei), người ta lấy các đoạn tre dlei dài chừng một mét chẻ làm đôi và bôi máu lên chỗ còn lại. Baap Can cầm hai nửa của một trong các khúc dlei đó và vừa cầu cho buổi lễ thành công, vừa thả chúng rơi phía trên cái nia, nhưng chúng rơi theo một tư thế không hay. Ông ta làm đi làm lại nhiều lần; để tăng thêm sức mạnh cho lời cầu khấn của mình, ông liệt kê tên những người vắng mặt (nhất là Truu, ông chánh tổng đã đi Ryôong từ hôm kia). Cuối cùng thì ông thành công. Ông để lên trên những thanh củi Rnut cái đoạn tre rơi sấp (rtlup) và để sang bên cạnh đoạn tre rơi ngửa (rblaang).

Ông bói một đoạn tre khác, vì hai nửa tre rơi ở tư thế xấu nên ông hứa hẹn sẽ làm một cái lễ cúng Đất. Hai nửa tre “sấp” đã bị bỏ đi cùng hai khúc tre dỉeỉ chưa chẻ, còn Củi lửa của làng Sar Luk cũng như Củi lửa của làng Phii Ko’ vẫn ở trong gùi và những gói “các thứ lá cây” thì được giữ lại.

Lúc chín giờ rưỡi, Baap Can mời Bbaang-Jieng uống, ông này đang giữ hai nửa tre “ngửa” và cái lá ngô đựng hèm rượu, Bbaang-Bụng phệ tỏ ý cám ơn, sau đó chìa cho Kröng-Jôong uống và chuyển cho ông này các thứ mình đang giữ; hai nửa ống tre và chỗ hèm rượu tiếp tục chuyển theo vòng tròn từ tay Kröng sang tay Mhoo-Laang, rồi từ tay Bbaang-Hươu sang Kraang-Drüm. Mỗi người trong bọn họ nhận được thức uống từ tay của người trao cho họ các đồ vật.

11. Nơi tiến hành nghi lễ trong rừng tre.

Kraang-Dlaang đốt một vành đai ngăn lửa bên cạnh khu rừng đốt rẫy.

13. Đứa con của Baap Can và Aang-Người dài ra đời.

Sau đó, tất cả đàn ông đi cắm cần rượu vào các quả bầu xếp thành một hàng duy nhất ở phía sau chỗ làm nghi lễ. Mọi người chia thành nhóm hai người một. Vậy là Bbaap Can cắm cần vào quả bầu của Bbaang-Bụng phệ, còn ông này cắm cần vào quả bầu của Baap Can, Kröng-Jôong cũng thực hiện trao đổi như vậy với ông cháu Mhoo-Laang, Bbaang-Hươu với bạn jôok Kraang-Drüm… Một cậu bé rót nước đầy đến miệng các bình đựng với cái phễu bằng đầu của quả bầu thiêng (cái phễu này bị cấm rửa) và được để trong gùi đựng Củi lửa. Tiếp đến là lễ “dẫn vào nước trong ché”, mọi người xếp hàng một lần lượt nếm rượu cần ở tất cả các quả bầu và các yang ké dưới sự dẫn dắt của Kröng-Jôong, Baap Can, Bbaang-Bụng phệ, Mhoo-Laang, tiếp đến là Jôong-Kröng, bà già Troo, Jieng-Bbaang,…

Gần chỗ cái nia và cái cột nhỏ, ông già Krah và Tôong-Wan chẻ tre làm các dải lạt hẹp bản dùng để cưa củi. Mỗi người chủ của một mảnh ruộng mang theo một kriet — hộp đan đựng hạt giống — đựng hạt dưa leo, hạt bí, hạt đậu và các hạt rau quả khác.

Cuối cùng, lúc mười giờ, người thiêng giữ Củi lửa đưa cho Kröng-Jôong một thanh Rnut và các dải lạt tre mềm, ông này chuyển cho Baap Can, Baap Can trả lại cho Bbaang-Bụng phệ. Một người đàn ông trình diện, Bbaang-Bụng phệ đưa cho ông ta một thanh củi và một cái lạt, còn Baap Can đưa một ống rượu lên môi mời ông ta uống, vết chẻ dọc từ đầu thanh Rnut được phủ bằng một miếng xơ gai, người đàn ông đặt cái lạt vào một trong những đường rạch ngang và để đầu thanh Củi lửa gác lên bùi nhùi tre đặt trên lõi xốp của hòn phân dê, sau đó mỗi tay ông cầm chặt hai đầu củi đã được buộc chặt bằng các vòng dây lạt. Baap Can Và Bbaang-Bụng phệ ngồi xổm mỗi người một bên người đang thao tác, giữ chặt lấy thanh củi mồi lửa, còn người đàn ông ấy thì kéo cái lạt tre qua phải rồi qua trái, mỗi lúc một nhanh hơn, để cho sự che chở của các Thần linh, người thứ ba là croo weer Kröng-Jôong thì bôi máu vào cái cột có treo con cá và “mời gọi các Thần”. Người ta không thể nghe rõ lời nói của họ: Drüm-Kraang ngồi ở chỗ cái dụng cụ tẽ hạt của bà và quay tay quay của nó khiến nó rít lên như một cái mõ vang đội, hai người đàn ông ngồi xổm ở hai đầu cái trống treo lấy hết sức mà đánh vào trống, những người khác bên cạnh họ thì thổi tù và ầm ĩ.

Khi người đàn ông đầu tiên thấm mệt, có một người khác ra thay, Baap Can mời ông ta uống trước khi để ông ta được cưa Củi lửa.

Cuối cùng, tiếng hò reo vang dậy chào đón ngọn lửa bật ra, để có được như vậy không những búi xơ gai mà cả chính thanh Rnut cũng phải bén lửa — đương nhiên là rất nhẹ nhàng. Người ta đem búi xơ gai đặt lên trên cái bếp đã chuẩn bị sẵn; Bbaang-Bụng phệ và Mhoo-Laang cầm mỗi người hai thanh Củi lửa lấy trong nia và gùi thiêng, đứng dậy đi đánh vào hai đầu trống đối diện nhau. Baap Can đã nhóm cháy củi bằng búi xơ người ta vừa châm theo phương pháp mang tính nghi lễ. Buổi lễ đã thành công, các ông “người thiêng” và người trợ giúp họ lần lượt mời nhau một cốc rượu rnööm và mỗi người liền đáp lễ lại.

Lúc mười giờ hai mươi nhăm, những “người thiêng” (croo weer) bôi máu vào những hạt giống sẽ gieo đầu tiên, trong các rá đựng hạt gieo mà mỗi gia đình đã mang tới.

Sau đó, mỗi người cầm đưa lên môi người ngồi cặp với mình và “người thiêng” thứ đồ ăn nghi lễ của ngày hôm đó và mời họ ăn: đó là cơm và cá (đánh bắt hôm qua) gói trong lá cây tloong. Thay vì đưa món cá, Chaar-Rieng mời Baap Can một chiếc đùi gà. Cái lá dùng làm bát đĩa đựng thức ăn để trao đổi phải là lá tươi, bởi vì nếu nó héo quắt lại thì ngọn lửa sẽ không ăn được các cây đã chặt hạ.

Rồi Baap Can giữ chặt con gà thứ hai vẫn còn sống nguyên, tiến lại gần bếp lửa, bọn trẻ con đứng thành vòng tròn, quây xung quanh bếp tạo thành một rào chắn kín đặc. Ông “người thiêng” buộc túm hai chân con gà lại và ném nó vào ngọn lửa nhưng nó đã thoát được, Baap Can lại túm lấy nó và lại ném vào lửa lần nữa, ông ta làm đi làm lại nhiều lần cho đến khi nó bị thiêu cháy. Trong lúc đó thì mọi người đến ném các gói “lá cây” của họ vào trong lửa.

Lúc mười một giờ rưỡi, ngay khi nghi lễ này vừa kết thúc, đám thanh niên vội cầm lấy các bó đuốc cháy trong bếp nghi lễ và chạy túa đi các điểm khác nhau của bốn mươi héc-ta rừng bị đốn hạ. Cuối cùng, một cột khói đen đặc cuộn lên ở hường đông bắc. Bấy giờ mới nổ ra một cuộc tranh luận sôi nổi về hướng gió, bởi vì vào thời điểm đó, khói đang bốc cao theo chiều thẳng đứng, nhưng một số người cho rằng gió có xu hướng thổi về hướng thượng nguồn (hướng đông), nếu vậy có thể sẽ nguy hiểm bởi vì ở chỗ rìa khu đất của Choong-Kôong-Lính người ta đã không phát quang tạo vành đai ngăn lửa, nghĩ rằng cái đầm lầy ở chỗ đó cũng đủ làm vật che chở. Nhưng khu vực đầm lầy hiện nay đang khô cạn và phủ đầy một thứ cỏ mọc khá cao, có nguy cơ bắt lửa nhanh.

Khi chúng tôi tới tận nơi xem xét thì Kraang-Dlaang, người có mảnh đất ở phía bắc mảnh đất của Choong-Kôong, lợi dụng có một làn gió nhẹ đang thổi về hướng hạ lưu, đã châm lửa đốt bãi cỏ. May mắn thay, bởi chỉ sau đó một lát, ngọn gió đổi ngược lại và thế là cái đai ngăn lửa mới này chứng tỏ được lợi ích của nó.

Quang cảnh đám cháy rừng này có vẻ gì đó thật hoành tráng. Suốt ngày, trời vô cùng nóng nực, nắng như đổ lửa. Cuộc khai hoang làm lộ ra một không gian rộng lớn thân cây đổ ngổn ngang giữa một trảng rừng thưa bị tàn phá. Màu vàng và màu đỏ bao trùm khắp nơi, màu lá và cành giờ đây đều đã chết của tất cả cây cối bị đốn hạ. Khắp xung quanh khu vực màu sắc nham nhở — khu vực miir tương lai — rừng dựng lên một bức tường màu xanh lục, viền quanh một tấm thảm dày kéo mãi tới các ngọn đồi nhô cao phía bắc, nhưng ở vào thời điểm này, các màu sắc đó trông rất nhạt nhòa, cứ như chúng bị ánh sáng ăn mất. Tiếng nổ lốp đốp dữ dội vọng đến tai chúng tôi trước cả khi chúng tôi kịp trông thấy cột khói đầu tiên phụt lên ở hướng đông bắc. Bầu trời xanh lơ ngả sang màu trắng vì ánh sáng, mùa này trông cao vòi vọi. Khói từ từ bốc lên cao theo chiều thẳng đứng, nó chỉ tản ra trong bầu trời về hướng bên trái sau khi đã đạt đến một độ cao nhất định. Nhưng lại đã có nhiều tiếng nổ lốp bốp khác vọng đến và nhiều cột khói khác bốc lên. Chẳng mấy chốc, những tiếng nổ đó trở thành huyên náo đinh tai nhức óc giống như một trận tấn công bằng hàng loạt đạn súng máy dày đặc từ trên không: tre, vốn có rất nhiều trong số các cây bị đốn, đã nổ tung. Xung quanh khu rẫy tương lai, cái nóng trở nên không sao chịu đựng nổi, ở đó, ngay cả bóng râm cũng không làm cho mát mẻ tí nào. Bốn mươi héc-ta rừng giờ đây chỉ còn là một lò lửa khổng lồ, cháy với một sự hung hãn chưa từng thấy, những cột khói quyện vào nhau và đám khói rộng lớn, dày đặc đó chầm chậm bốc lên trời, đến độ cao nhất định mới tản ra thành một hình rẻ quạt mênh mông. Những chiếc lá cháy thành than, những “bông hoa lửa” bị gió cuốn đi, những con chim đen ngập ngừng đậu xuống tận rất xa nơi này.

Toàn bộ khu đất khai hoang đang ngút cháy, mọi người hối hả lo lắng, chỉ cần một sự giận dữ thình lình của ngọn lửa cũng có thể làm nó bắt cháy sang khu rừng xung quanh và từ đó, có thể lan rộng về hướng làng, lúc ấy thì cả làng có nguy cơ bị hủy diệt trong tích tắc. Tuy nhiên, nỗi lo không thể xua đi được toàn bộ không khí lễ hội, bởi vì người ta biết rằng nhiều hiểm nguy thì dồi dào hứa hẹn và lửa càng mạnh thì ân huệ càng nhiều. Một số người thổi cho gió chạy về hướng hạ lưu, một số khác cầu khấn “Lạy Thánh, lạy Thần, làm ơn thiêu hủy hết”. Đến giữa trưa, Baap Can và Bbaang-Bụng phệ đi thanh sát một vòng xung quanh khu đất rẫy. Ngày hôm nay, chúng tôi không phải là những người duy nhất tổ chức đốt cây đã bị chặt hạ; cách chừng năm ki-lô-mét về phía đông và chừng mười lăm ki-lô-mét về phía nam, hai cột khói đen khổng lồ tuôn lên bầu trời trong vắt, ấy là buôn Paang Döng và Paang Tiing — Đồng bằng đã phó cho lửa ăn khu rừng mà họ định ăn.

Đám cháy của chúng tôi nhìn từ xa cũng như vậy, hẳn nó phải hiện ra dưới dạng một khối khói to đen kịt dựng đứng, trước khi tỏa ra trên bầu trời rất cao thành một cây nấm khổng lồ ít sẫm màu hơn. Thực tế là cách chỗ cây đốn hơn chục mét, mọi người đi lại trong một đám mây dày đậm đặc màu xám, nơi bỗng chốc xuất hiện hai, ba người đàn ông đang bận dùng những cành cây để canh chừng hoạt động của ngọn lửa, hoặc một đám phụ nữ gặp nhau nơi giáp ranh khu rẫy tương lai của họ với cái hộp nhỏ kriet đụng hạt giống đã được làm phép. Ở chỗ con suối, có thể trông thấy nhiều bó hom sắn ngâm một phần trong lòng suối gần như đã cạn kiệt.

Khi chúng tôi quay về nơi đóng trại, hai con gà hiến sinh (một con giết bằng dao, một con giết bằng cách ném vào lửa) đã được treo lên cột lễ (nơi trước đó đã treo một con cá — Kaa sak) để các bà các chị khỏi giẫm phải chúng, nếu không sẽ phạm vào điều cấm kị mà sự trừng phạt sẽ là bị bọn hươu, nai, lợn lòi và nhiều con thú khác trong rừng đến giẫm nát ruộng rẫy tương lai. Aang-Sa mí mắt say rượu đang nằm dưới đất, một số thanh niên trai trẻ nghịch ngợm phủ lá lên người cô. Aang-người dài đang nhá lõi cây song. Con trai bà là thằng bé Choong-Bụng ỏng đã uống rượu nhiều quá mức một đứa trẻ sáu tuổi có thể nuốt được, nó đang thổi vào các cần rượu của dãy ché để ở đó, làm cho rượu trong ché sủi ùng ục. Mẹ nó chốc chốc lại quát “không được làm thế, kiêng đấy”, thằng bé chẳng thèm để ý, tiếp tục thổi hăng hơn. Bỗng nhiên, bố nó là Baap Can chọt nhận thấy nó biến đâu mất, thế là ông liền bổ đi tìm.

Cuối cùng, vào khoảng ba giờ chiều, tiếng nổ như súng máy đã giảm đi nhiều, đám mây khói bao bọc chúng tôi dần dần tản ra, đám cháy dịu lại, tuy nhiên những “bông hoa lửa” vẫn tiếp tục bay lên hoặc đậu xuống. Ở nơi trước đây là một khu rừng tuyệt đẹp thì nay trên mặt đất chỉ còn phủ một lớp tro dày và một đám hỗn độn các thân cây cháy nham nhở đôi chỗ vẫn còn lóe sang; đây đó, vài tia khói khá mỏng bốc lên từ các thân cây hay từ các đống cành nhỏ, trông như những vòi phun nước nóng li ti.

Không khí đầy khói vẫn còn ngột ngạt. Nhưng ngay từ lúc ba giờ rưỡi, trong mỗi gia đình đã có một người phụ nữ đi gieo các hạt giống rau đầu tiên có tính chất nghi lễ. Tôi theo Aang-Sa mí mắt đến rẫy của Kröng-Jôong, cô đi về phía cây nier (Irvingla oliveri) người ta đã không chặt hạ và ngọn của nó đã bị lửa táp. Căn chòi về sau sẽ dựa vào cái cây này và ở dưới gốc cây người ta sẽ bỏ lại một khoảng đất bằng phảng, không trồng trọt. Aang bắt đầu cắm các cành sắn giâm — đó là các khúc thân cây sắn dài độ mười lăm xăng-ti-mét, cô lấy cuốc đào các rãnh ngắn hình chữ “tê” (T) rồi đặt vào mỗi rãnh hai khúc sắn giâm, một khúc đặt vuông góc với chỗ chính giữa khúc kia, cứ như thế cô trồng được rất nhiều đôi theo các hàng dài song song, sau đó, cô trồng đậu đen (Vigna sinensis) chỗ gốc cây nier và quay trở lại bên kia chỗ đã trồng sắn để gieo hạt ngô do cô bóc hạt tại chỗ “để không còn phải kiêng người ngoài, để cho con mang khỏi vào rẫy, để cho con hươu khỏi vào rẫy”; cứ mỗi nhát cuốc đào, cô lại đặt vào mỗi lỗ vài hạt ngô giống.

Rồi tôi đi thăm mảnh rẫy của Baap Can. Jaang-Srae đang cời thổi các đống lửa sắp tàn để cho các cành cây bị lửa ăn đến mức tối đa và để sau đó sẽ còn ít việc phải làm. —ề phần mình, mẹ cô là bà Aang-người dài đang trồng sắn theo hình chữ thập trên mảnh đất nhỏ đã đào xới bên bờ suối, sau đó tỉa lúa mà không khỏa lấp các lỗ, rồi trồng các hốc bí ngô. Cái hộp kriet của bà còn đựng cả hạt bông và hạt củ cải, nhưng hôm nay bà không gieo các thứ hạt đó, bà chỉ lấy chúng ra để bôi máu cho chúng thôi. Choong-Bụng ỏng đã đi theo mẹ và chị nó, nhưng nó tiếp tục tỏ ra không thể nào chịu nổi: nó nhằn hạt bí và mặc dù mẹ nó quát bảo rằng như thế là phạm kiêng kị, nó cứ nhằn tiếp; nó bắt chước tiếng quạ kêu, mẹ nó bảo rằng kiêng, rằng “sét sẽ đánh”, nhưng nó vẫn cứ tiếp tục.

Lúc quay trở về làng, tôi đi cùng đường với Kröng-Jôong, chúng tôi gặp Yôong-Điên, ông “người thiêng” nói rất to với tôi rằng bà này sẽ cúng một ché rượu và một con gà để cảm tạ các Thần vì đã cho lửa ăn mảnh đất khai hoang của bà rất kỹ. Bà ta nhảy dựng lên bảo tôi “nó nói dối, nó nói dối đấy!” rồi bà nói với Kröng, nửa cười cợt, nửa nghiêm trang: “Sao mày lại nói những điều như thế?”

Vào khoảng bảy giờ, Bbôong-Phó và cháu ông ta là Choong-Lính đi châm lửa đốt một mảnh đất khai hoang nhỏ họ đã dọn trên bờ sông ở chỗ lối ra của làng, đúng ngay trước rừng cây to. Lửa bắt cháy tốt và các ngọn lửa bốc cao soi sáng đêm đen vừa buông xuống. Họ sẽ biến chỗ đó thành vườn trồng chuối. Tối nay, chúng tôi sẽ phải “Bôi máu cho Củi lửa”, nhưng tất cả sẽ phải đợi ông chánh tổng quay về mới tiến hành.

Ngày 16 tháng 3

Sáng nay, ba gia đình đã đi cắt cỏ tranh để về sửa chữa lại mái nhà. Một nhóm phụ nữ đi lượm các mẩu củi mà đám cháy đã không thiêu hủy hết. Poong-Góa và bà già Troo ở lại nhà để làm đồ gốm, ai làm phần nấy.

Lúc mười hai giờ rưỡi trưa, đa số dân làng ra đi thành nhóm. Người ta rời khỏi con đường mòn lên rẫy để đi về bên phải, dấn sâu vào trảng rừng nhằm tới chỗ có khúc quanh lớn của con suối Daak Mei, một con sông nhánh đổ vào sông Daak Kroong ở chỗ lấy nước. Người ta sắp đánh bắt cá tập thể theo kiểu gọi là paang daak, rất khác với kiểu đánh bắt cá đã làm hôm kia. Vào mùa này, con suối lớn khá là sâu ấy có thể lội qua được, phía trên khúc quanh rộng ba mét và phía dưới khúc quanh rộng năm mét. Người ta khóa chỗ khúc quanh lại bằng hai hàng đó đặt liền nhau, miệng đó quay vào phía trong cái hồ nước đã được giới hạn lại như vậy. Mỗi một cái đó được buộc chặt vào hai cọc tre, hai đó hai bên cũng buộc luôn vào đấy; một cái cọc thứ ba chìm dưới nước đỡ ở phía đuôi đó và được buộc vào chỗ bắt chéo của hai nạng tre. Những đó ở hạ lưu to hơn nên được tăng cường thêm bằng một cây tre dài cắm lút xuống dòng Daak Mei. Hai con đập được bồi thêm bằng các cành và lá cây. Kröng moi cát dưới đáy sông, phía trước miệng đó của mình, ông bảo tôi: để cho nước ở đấy sâu hơn.

Yôong-Điên tìm trứng nhông trong cát ở bờ sông.

Khi mọi việc xong xuôi, một đám chừng bốn mươi người lội ào vào trong cái bể cá có hai cạnh dài nhất là sáu và mười ba mét ấy. Đám người bị kích động, chen lấn nhau, kêu la, cười đùa, rú lên tán thưởng vì một con cá to bắt được; phần đông đều cầm lưới vợt để hớt trên mặt sông, nhưng vẫn cần phải có thêm hai tấm lưới bủa và hai cái vó do mấy người đàn ông điều khiển. Xuyên qua vòm lá cành thưa thớt bên dưới có dòng nước chảy, mặt trời chiếu các vệt nắng nhảy nhót lan rộng thành nhiều mảng giữa dòng suối, cái dải không gian dài quanh co được cắt ra giữa khu rừng dày này… Chính trong chỗ tranh tối tranh sáng ấy, đám người đánh cá đang khua khoắng theo mọi hướng; tất cả đám người ấy vùng vẫy loạn xạ, do không gian bị thu hẹp lại họ va vào nhau, gọi nhau í ới, cười ầm ĩ; có rất nhiều cá, nhưng do chúng không bị lờ đờ vì thuốc mê nên rất khó mà tóm được, thậm chí người ta còn trông thấy nhiều con cá to nhảy lên khỏi mặt nước. Cuộc đánh cá sôi nổi này kéo dài chừng hai mươi phút, sau đó, người ta kéo các cái đó lên. Người ta đặt lại các đó ở hạ lưu vào chỗ cũ nhưng theo chiều ngược lại, tức là miệng đó quay về hướng hạ lưu; tuyến đập phía thượng lưu không được đắp lại; các đó ở đây bây giờ cũng được đặt trên một hàng cách tuyến kia chừng hai mươi mét về phía hạ lưu, nhưng vì chỗ suối này rộng hơn, mà người ta lại không mang đủ số đó nên chúng chỉ có thể ngăn được hai phần ba dòng nước, các đó này cũng quay miệng về phía con sông. Các cành lá che đậy hai đường đập giờ đây được ném xuống chỗ khúc quanh của dòng suối Daak Mei để thu hút cá về cho một cuộc đánh bắt khác; người ta chặt các cành cây to chìa ra bờ để ông già Tôong-Mang đem đặt vào lòng suối.

Lúc hai giờ rưỡi, bọn đàn ông nhấc đó của họ lên và sau khi lấy hết cá ra họ lại đặt đó vào chỗ cũ, trong khi ấy các phụ nữ nhóm lửa lớn, mỗi người đem đến vài con cá nướng, họ ăn cá nướng chấm với ớt giã mà họ mang theo, gói trong lá cây. Họ ăn kèm món cá ấy với cháo, húp bằng gáo quả bầu. Bởi vì chưa ai được ăn bữa trưa cả.

Mười lăm phút sau, người ta lại quay xuống nước, chỗ cách tuyến đó thứ hai chừng ba mươi mét về phía hạ lưu. Những người đánh cá dàn thành hàng ngang sát nhau chậm rãi lội ngược dòng nước, dùng vợt xúc từ lòng suối hoặc quăng lưới. Khi họ tới được hàng đó nhỏ ở phía trên, các chủ nhân liền nhấc đó của mình. Những người đánh cá lại tiếp tục lội ngược dòng cho đến khi tới được con đập làm bằng các đó to, họ nhấc chúng vào lúc gần ba giờ chiều; cuộc đánh cá đã kết thúc. Bấy giờ họ trở về làng, đi theo hàng một, mệt mỏi, ướt sũng và nhiều người run cầm cập vì lạnh, mỗi người cầm các đồ nghề đánh cá của mình và các thứ bắt được, hoặc để trong kriet, hoặc đối với cá to thì xâu bằng một sợi lạt tre mỏng.

Truu và vợ đã từ Ryôong-Dãy núi trở về, còn Wan-Joong thì từ thị tộc Mok ở Paang Pê’ Döng; trong quá trình diễn ra các nghi lễ, Truu có anh con nuôi Kraang-Răng nanh làm đại diện, còn Wan-Jôong thì có anh con út Kraang-Dlaang. Ông chánh tổng đã về nên có thể “Bôi máu cho Củi lửa” được rồi. Trong khi chờ đợi, ông ta chơi đùa với hai đứa con bé nhất của ông anh: ông giữ tay Choong-Bụng ỏng và nói với Dür bằng giọng trẻ con: “Làm cho nó cửng lên đi, làm cho nó cửng lên đi”, vừa nói ông vừa khuyến khích cô cháu gái mới ba tuổi túm lấy chim của thằng anh đang cố sức vùng vẫy để thoát ra nhưng không được, trò chơi này khiến ông chánh tổng cười vang. Hình như là Truu, người đàn ông cứng rắn và nhiều tham vọng, nhưng bị thất vọng vì lấy phải một người vợ vô sinh ấy dồn tình cảm quý mến của mình cho cô cháu gái của vợ tên là Jaang Bibuu mà họ đã nhận làm con nuôi; nhưng giờ đây Jaang đã là một thiếu nữ. Chính vì thế, nhu cầu có trẻ con khiến ông rất thích bé Dür, cô con gái út của Baap Can anh trai ông, tuy nhiên, ông lại hay cãi nhau kịch liệt với ông anh. Và người ta rất hay thấy vào buổi tối, ông chánh tổng có cái nhìn nghiêm khắc giải trí bằng cách nói huyên thuyên với cô cháu gái của mình.

Sieng-Aang ở làng Nyôong Brah đã đến, mang theo gạo mời: sáng ngày kia, anh ta mổ trâu để “Bôi máu cho Lúa” đã thu hoạch cách đây vài tháng. Tối nay, anh đã xuống nhà bà già Troo, bà đã tặng anh một ché rượu. Nhưng Mhoo-Laang, con rể của bà này để ông khách ngồi uống một mình, bởi vì cũng như tất cả dân làng ở Sar Luk, anh ta phải đến nhà Bbaang-Bụng phệ, nơi tối nay người ta làm lễ Bôi máu cho Củi lửa (Mhaam Rnut). Mỗi người mang tới một quả bầu to được chuẩn bị sẵn như một ché rnööm, một con gà và một mẩu củi đã cháy hôm qua, nhặt trên rẫy mình đem về. Ông chánh tổng cho mang tới thêm bộ chiêng phẳng của mình. Sáu giờ rưỡi tối, tại nhà ông “người thiêng”, mọi việc đều đã chuẩn bị xong xuôi: Củi lửa và chiêng phảng của Truu đã được đặt lên trên phản, các quả bầu rượu đã được để thành hàng trên nền đất của gian khách.

Sau khi cắm xong các cần rượu, Baap Can cắt tiết con gà mái tơ do chủ nhà biếu và vừa giữ con gà ông vừa đưa qua đưa lại chỗ vết cắt đang chảy máu lên trên nắm than do Bbaang-Bụng phệ cầm, lên các cing của ông chánh tổng, lên cái trống và lên các thanh Rnut. Ông khấn:

Hỡi các Thần linh từ hàng trăm Nghĩa địa
Hỡi các Thần linh Chết xấu đông hàng thị tộc,
Chớ đánh chúng tao,
Chớ chửi chúng tao,
Đừng nói với chúng tao bằng lời giận dữ
Đừng nghiền nát chúng tao bằng nỗi hận thù.
Chúng tao sẽ làm Ban ngày hiện ra trong làng và trong rừng,
Chúng tao sẽ mang những chiếc chiêng phẵng đi đây đó;
Để tìm kiếm trâu chúng tao từng có
Để tìm kiếm ché chúng tao từng có
Để tìm kiếm của cải giá trị chúng tao từng có.

Bbaang-Bụng phệ tiếp theo sau Baap Can, ông quay nắm than phía trên các chiêng phảng, trống và Củi lửa, sau đó bước ra ngoài một mình, ném than lên con đường nghĩa địa; ông nhổ lên than và cầu khấn:

Phì! Hỡi Tổ tiên tôn kính,
Ơi những hòn than đen,
Hãy báo cho ông Cậu, em Mẹ ta, ở nơi kia
Hãy báo cho ông Bác, anh Mẹ ta, ở nơi kia
Hãy báo cho Mẹ ta,
Hãy báo cho Cha ta,
Hãy báo cho Cụ tổ
Ta trừ tà cho các Ngày bằng hàng trăm sợi mây nhỏ
cho các Ngày bằng hàng nghìn sợi song to
cho các Ngày Lễ bằng đàn đàn lũ lũ.
Đừng nổi giận, hỡi Thần linh Địa ngục,
Đừng chửi rủa, hỡi Thần linh Địa ngục.
Ta dùng chiêng phẳng, Thần đừng đập vỡ
Ta dùng nồi đất, Thần đừng làm nứt;
Khi dẫn dắt các em ta
Khi dẫn dắt các anh ta
Hãy tránh cho họ khỏi bị ốm
Hãy tránh cho họ khỏi bị đau
……

Ông nhổ lên than lần nữa và để chúng lại trên đường mòn, nhìn về hướng nghĩa địa rồi quay trở về. Nghi lễ này nhằm mục đích thông báo cho ông bà tổ tiên đang sống nơi Địa ngục biết người ta đã thực hiện nghi lễ rồi, để cho họ đừng giận.

Về đến nhà (lúc đó là bảy giờ rưỡi), Bbaang-Bụng phệ cắt tiết con gà mà Baap Can đang giữ, hứng lên trên cái bát Mnông đựng hèm rượu và đưa đi đưa lại chỗ vết cắt trên các mẩu củi đã cháy và các thanh Rnut, sau đó để cho tiết nhỏ giọt vào cái bát của người Việt. Ông làm giống như vậy với tất cả những con gà mỗi người chủ gia đình đã mang tới, rồi sau đó họ lại mang con vật đã cúng đi ngay. Bất kể màu lông con gà thế nào cũng được, miễn không phải loại gà cộc đuôi, là loại người ta chỉ giết thịt trong trường hợp bị ốm hoặc để dùng trong đám tang.

Tiếp theo, người ta dâng các bầu rượu cũng theo cách như hôm qua ở trong rừng: đàn ông tập hợp lại thành từng đôi, người này uống rượu trong bình của người kia trước. Khi rượu rnööm đã được dâng như thê xong, Baap Can cầm cái bát Mnông đựng hèm rượu và máu của tất cả gà hiến sinh và đi “mời gọi các Thần”.

Sau đó người ta uống rượu và nói chuyện. Tin tức cực xấu, cũng như mọi năm vào cuối mùa khô, các dịch bệnh bung ra vừa giáng nặng xuống hai làng phía thượng lưu. Làng Traang-Dãy núi chết mất hai mươi người. Làng Ndut Trêe Pül, chỉ cách đây có bảy ki lô mét, trong thời gian dài vẫn là nơi thoát được tai họa dịch bệnh, nay đã có ba người chết và dân làng đã quyết định bỏ nhà, bỏ làng để đi “sống trong rừng”.

Chín giờ rưỡi, đến cuộc diễu hành theo nghi lễ các chiêng phẳng (rook cing). Sáu người đánh chiêng xếp hàng một đi qua tất cả các nhà của làng Sar Luk, họ bước vào qua lối cửa riêng ở một đầu hồi rồi đi ra qua lối cửa riêng ở đầu hồi bên kia; khi một nhà có trống thì hai nhạc công liền tách ra khỏi nhóm và đến gõ vào trống đó. Người ta nhắc lại cho các Thần linh cái quyết định dứt khoát là sắp tới sẽ cúng hiến sinh to trong ngày lễ cúng Đất. Vòng diễn tấu chiêng kéo dài suốt nửa tiếng đồng hồ.

Truu kể với chúng tôi rằng ông đã đi tới làng Ryôong-Dãy núi tìm ông cậu kôony của vợ và thuyết phục ông cậu đến sống cùng ông ở đây. Ông già đã ưng thuận và bắt đầu phân chia tài sản cho con trai và cháu gái ông, tức vợ của Truu; mặt khác, ông già cũng đã quyết định sẽ đến trong vòng năm hay sáu hôm nữa.[50]

Ông chánh tổng kể tiếp cho chúng tôi về chuyến đi Buôn Ma Thuột của ông. Người ta đã cho các ông tạm trú ở nhà mấy viên hạ sĩ quan của đội vệ binh son cước. Ông ngạc nhiên sao người ta không để cho các ông ngủ trong thị trấn; ông nghĩ rằng người ta sợ các ông trốn mất. Rồi ông quay sang nói riêng với tôi rằng người ta đã thăng chức cho Blieng, cụu thủ lĩnh do Việt Minh lập nên, lên chức “tuớng” trong cuộc bầu cử ở Buôn Ma Thuột. Ông kể cho chúng tôi chuyện ông mua sắm ở nhà một thương gia người Pháp.

Trong lúc ông chánh tổng mải chuyện, tôi quan sát một nhóm thanh niên: Kraang-Bong bóng đang huơ huơ cái kẹp tóc anh ta vừa lấy của cô lôong-Thoát vị xinh đẹp. Hai trong số các bạn thân của anh ta tiết lộ cho tôi hay rằng anh rất mê cô gái. Nhưng trong cuộc chơi này, anh ta chẳng tỏ ra tế nhị chút nào và có vẻ sống suợng. Dloong-Đen thấy tôi quan sát cảnh tuợng đó liền bảo: “Chúng là cặp vợ chồng tương lai đấy”.

Nguời ta uống rượu, hát hò đến rất khuya. Lúc trở về nhà mình, tôi còn nghe thấy Truu khiển trách mấy nguời phu trạm, bởi vì hôm nay đến luợt làng Paang Dông phải cung cấp các cu-li nhưng những người đàn ông đuợc chỉ định đi làm lao dịch tưởng tất cả các nhà ở làng Sar Luk vẫn đang kỳ kiêng cũ nên họ đã không đến và Truu đành cử Kraang-Bong bóng và mấy thanh niên đang đêm phải đi tìm họ.

Ngày 17 tháng 3

Một vài người đến muộn tiếp tục uống các bầu rượu có từ tối qua. Mỗi người chủ gia đình mang tới một đùi gà mà họ đã cúng; nguời ta xâu ngay tại chỗ tất cả số đùi gà đó vào một sợi dây mây thành một chuỗi duy nhất.

Chín giờ rưỡi ở nhà ông chánh tổng một ché rượu đuợc khui ra để đáp lại chỗ gạo mời do Sieng-Aang ở Nyôong Brah đã mang tới. Truu, nguời mà tính kiêu ngạo tăng lên tỉ lệ với luợng rượu uống vào, đóng vai trò đại thủ lĩnh, và ủy thác cho “anh rể” mình thực hiện nghi lễ này, vậy là Mhoo-Laang giao lại cần cho Sieng trước một ché rượu lớn, anh ta đổ gạo biếu vào một cái đĩa để ở chân ché. Và cũng chính Truu là người đầu tiên uống ở ché này. Tại nhà dòng họ Bboon Jraang, Kroong-Poong-Chột đến từ làng Sar Lang mang một bát gạo tới cho “anh trai” là Kroong-Mae (ông rậm râu) không phải là để mời, mà là để “mượn” (caan) con trâu trắng của ông này.

Một trận cãi vã nổ ra giữa Baap Can và ông em trai Truu, nhưng tôi không biết lý do vì sao.

Cuối cùng, lúc mười một giờ rưỡi, lại một cuộc tụ tập mới tại nhà Bbaang-Bụng phệ “để trao đổi lời chúc và dạy cho người khác” (tâm rec ntii nae).

Cạnh những thanh Rnut, người ta để một cái nia đựng những đùi gà do mọi người đem tới và gà do mấy ông “người thiêng” đã giết thịt, ngoài ra, còn có một nồi đất thấp đựng đầy rượu cần và cái bát Mnông để cầu nguyện.

Bbaang-Bụng phệ đưa một cốc rnööm lên môi Baap Can. Một người nào đó ra lệnh đánh chiêng phảng và gõ trống. Bbaang-Hươu ở gần cửa ra vào, cầm lấy một cing và bắt đầu tấu, nhưng thấy chẳng có ai đánh theo nên dừng lại. Ông chủ nhà diễn thuyết dài dòng, bảo tất cả phải đi tìm kiếm trâu; sau lễ ruih (đốt các cành cây đã cháy dở), mỗi người phải cam kết có rnööm của mình. Baap Can ngắt lời: “Không phải sau lễ ruih, mà là ngay ngày hôm nay!” Bbaang-Bụng phệ đọc một bài chúc để kết thúc diễn văn, sau đó, ông mời một “người thiêng” khác là Kröng-Jôong uống rượu cũng theo cái cách thức lễ nghi như thế. Ông này sau khi báo trước cho ông trưởng và ông phó tổng một câu rằng “tao sẽ nói dông dài đấy” liền bắt đầu một bài thuyết trình lan man: “Chúng ta hành xử như tổ tiên chúng ta, những điều chúng ta đang làm là do cha mẹ chúng ta dạy và chính chúng ta sẽ dạy lại cho con cái chúng ta”, rồi ông ta liệt kê ra tất cả các loại lễ hiến sinh đã được truyền thụ. Rủi thay, bài diễn thuyết mĩ miều của ông chẳng có ai theo dõi ngoài hai ông “người thiêng” kia và Kraang-Drüm, anh con riêng của vợ, Kraang-Dlaang, con trai của Wan-Jôong; những người khác thì ngồi nói chuyện riêng và thậm chí còn không làm ra vẻ lắng nghe những gì ông ta đang kể.

Sau đó Bbaang-Bụng phệ mời Kraang-Dlaang uống, anh này không hé môi một lời nào. Tiếp theo là mời chính anh con rể ông, anh này ngay lập tức có cử chỉ đáp lại. Kraang-Drüm vừa mới túm được Bbaang-Hươu là người anh ta sắp phải cùng làm một lễ Tâm Bôh; anh trách cứ ông bạn jôok của mình vì đã không vội mời Lôong-Grieng ở Bboon Jaa tới đánh chén một bữa. Ông này là một njau nổi tiếng, đồng thời cũng là một phù thủy, ngăn cản Bbaang-Hươu ăn thịt trâu: nếu Bbaang-Hươu mời caak thì chắc chắn caak này sẽ dỡ bỏ lời nguyền độc ác của mình.

Bbaang-Bụng phệ mời rượu Bbaang-Hươu cùng những lời chúc nồng nhiệt và nhận lại từ ông này một ống rượu đáp lễ. Sau đó là mời Mhoo-Laang… Trong khi đó, Baap Can khích lệ — gần như là kêu gào — cử tọa hãy đi tìm trâu ngay. Kröng-Jôong ủng hộ em vợ bằng cách bám lấy từng người; chẳng hạn, ông ta nói với Troo-Jôong: “Hãy bán cái ché trắng đẹp đẽ của mày đi, như thế mày sẽ có trâu”. Người kia kêu lên, nhưng ông “người thiêng” đã quay sang nói với Kroong-Mae: “Hãy nhượng con trâu trắng của mày cho Kroong-Chột, mày đã mong muốn làm lễ Tâm Bôh với Taang-Brôong, nhưng khốn nỗi, bạn mày đã chết rồi…” Nhưng Kroong-Mae nổi đóa lên; tuy nhiên chuyện này kết thúc bằng việc ngoéo ngón tay trỏ vào nhau coi là dấu hiệu nhất trí.

Cuối cùng, lúc mười hai giờ rưỡi trưa, Kröng phân chia các đùi gà: một nửa dành cho các croo weer (“người thiêng”), một nửa dành cho những người “Việt” (ông trưởng và ông phó tổng), trong khi, theo lệ thường thì tất cả đùi gà sẽ chỉ chia cho các ông “người thiêng” mà thôi. Mỗi người ai về nhà nấy.

Phần tôi, tôi rời khỏi làng lúc năm giờ chiều cùng với Sieng-Aang và những khách mời khác của anh: chúng tôi sắp dự ba lễ đâm trâu sẽ diễn ra sáng sớm mai ở làng Nyôong Brah để cúng Thần Lúa.

Với việc đốt đám rừng đã được phát (chuu ntôih), một giai đoạn mới của công việc đồng áng bắt đầu mà người ta gọi là loh (hoặc sreh) ruih, có nghĩa là dọn hoặc chặt những cây đã đốn chưa được đốt hết. Ngọn lửa chủ yếu đã thiêu trụi các bụi cây và cành nhánh nhỏ. Nhưng còn một phần thân cây hoặc các cành to thì chưa thể cháy hết được, nhất là ở các khu vực ẩm ướt hoặc phát quang tồi. Đến mức là, sau khi đốt rừng, mặt đất phủ tro vẫn còn ngổn ngang thân cây và cành cây cháy dở, chúng được gom lại thành một đống lổn nhổn nguy hiểm ở các khu vực không có người thừa hưởng. Giai đoạn ruih bao gồm chặt xẻ các khúc cây chưa cháy hết nếu như chúng không quá to, và xếp chúng thành đống; nói chung người ta phải dành cả buổi sáng để làm việc này, sau đó ăn bữa trưa tại rẫy xong, đàn bà, con gái châm lửa đốt các đống củi, còn đàn ông và thanh niên trai tráng dàn tro ra bằng các loại cào chế tác ngay tại chỗ gồm một miếng ván rộng chừng ba mươi đến bốn mươi xăng-ti-mét, buộc chặt vào đầu một cái cán dài khoảng hai mét. Chẳng nói cũng biết công việc này vất và đến chừng nào: trời vẫn đang trong mùa khô, không khí nóng như thiêu như đốt và mọi người ngợp thở dưới cái nóng tỏa ra từ bao nhiêu lò lửa đang cháy trên mặt đất rắn câng lại do hanh khô và đám cháy. Tro bụi bay lơ lửng khiến cho không khí không thể thở được. Những người lao động đi tắm bất cứ lúc nào ở con suối gần nhất cho mát mẻ (khi họ may mắn có một con suối ở gần đấy). Rất nhiều người trong số họ bị đau mắt. Tuy nhiên, giai đoạn lao động đồng áng này chỉ kéo dài một tháng rưỡi và thậm chí khi trận đốt rừng để lại nhiều thứ phải dọn đi nữa thì người nông dân cũng không bị bắt buộc ngày nào cũng phải ra rẫy.

Trong thực tế, giai đoạn lao động nặng nhọc và khó chịu này cũng còn dành cho dân làng một số thời gian rảnh rỗi khiến họ có thể tận dụng để làm lễ trao đổi hiến sinh hay đi đây đi đó mua bán. Chính vì vậy, từ ngày 31 tháng 3 đến ngày 2 tháng 4, ở làng Sar Luk diễn ra lễ Tâm Bôh của Kraang-Drüm và Bbaang-Hươu; một tuần trước đó, Bbôong-Phó đã mua được một bộ cing của mấy người đến từ Bboon Dduung và Truu mua được một chiêng phẳng loại to (chaar) của một toán người Ê Đê. Trong thời kỳ ruih, dân Sar Luk đi sang các làng khác rất nhiều; chúng tôi không những được mời dự lễ Bôi máu cho Lúa ở làng Nyôong Brah, mà còn được mời dự cả lễ Trao đổi Hiến sinh ở Bboon Dlei Daak Rhiu; tuy nhiên trong các nghi lễ mà chúng tôi tham dự, hai lễ cúng Đất (Nyiit Döng) chắc chắn đã gây ấn tượng sâu sắc nhất. Lễ hội thứ nhất, cũng là lễ hội xa hoa nhất, đã diễn ra từ ngày 3 đến ngày 9 tháng 4 ở làng Nyôong Rlaa, trong thời gian đó, người ta giết cả thảy ba mươi ba con trâu và một con bò; lễ hội thứ hai diễn ra từ ngày 14 đến ngày 16 tháng 4 ở Bboon Sar.

Rủi thay, thời kỳ này trong năm ứng với cuối mùa khô, mùa năm nào cũng bùng ra các dịch bệnh lớn; tiếp sau làng Traang-Dãy núi và Ndut Trêe Pül, đến lượt làng Paang Döng cũng bị tàn phá bởi các “cú trời làm”, ấy thế mà Paang Dong nằm cách Sar Luk chỉ có hai ki-lô-mét, cùng với nơi này tạo nên một làng hành chính gọi là Bboon Rcae.

Ngày 5 tháng 5

Cuối cùng, người ta đã kết thúc sreh ruih, kết thúc việc đốt các cành nhánh và san rải tro. Mùa mưa đang đến gần. Hôm nay người ta tiến hành nghi lễ trồng cây lúa thần diệu (tâm gun baa), nghi lễ này mở đầu cho mùa gieo hạt. Sáng hôm kia, những người đàn ông dưới sự chỉ đạo của Bbaang-Bụng phệ đã phát quang con đường rộng hai mươi mét từ miir về làng để có thể đi lại an toàn mà không sợ nguy cơ bị hổ vồ. Cũng với lý do đó, hôm qua Bbaang-Bụng phệ đã hướng dẫn mọi người phát quang các bụi rậm nguy hiểm đùn lên xung quanh làng. Công việc này chỉ làm mất vài tiếng đồng hồ trong buổi sáng, ngay cả những người chưa đốt xong củi cành cũng không đi lên rẫy nữa, hỏi vì hai ngày này là hai ngày nghỉ lễ: ngày 3 tháng 5 nghỉ với lý do con của Choong-Kôong-Lính bị chết ba ngày trước đó, còn ngày 4 tháng 5 nghỉ với lý do con lợn nái to của Mbieng-Grieng bị hổ giết chết hôm 1 tháng 5 (giữa ban ngày ban mặt trong chuồng lợn). Chỉ có một sự kiện đáng lưu ý: hôm kia, Truu đã đem một ché lớn và một rnööm hoàn trả lại theo nghi lễ cái vụ hiến sinh con lợn mà hôm vừa rồi “anh rể” Mhoo-Laang đã làm cho ông, để giải tà cho ông về vụ tấn công của con hổ xảy đến hôm trước.

Ngay từ năm rưỡi sáng, những người đàn ông đã lên đường, hoặc đi một mình, hoặc đi hai hay ba người, vào các cánh rừng tre gần làng để tìm chọn cây tre dlei mà họ sẽ phải trồng làm cột lễ ở giữa các mảnh đất của họ; còn những người nào hôm qua đã không thể đốt cành thì bây giờ phải dấn xa cho tới tận chỗ rẫy đã bỏ đi để nhổ lên ở đấy cái cây Lúa thần diệu.

Tôi đi cùng Kröng, ông ta đang lưỡng lự giữa hai hay ba cây tre đẹp và cuối cùng ông quyết định chọn cây dlei, không phải là cây cao nhất, mà là cây có dáng cong cong đẹp nhất.

Ông dùng dao phạt đốn cây tre và vẫn dùng chính cái dụng cụ đó để phạt lá, biến nó thành một thân cây nhẵn nhụi; trở về nhà, ông cắm thẳng cây tre xuống đất, ngay đối diện với cửa ra vào nhà mình. Ông bước vào lấy “cơm đầu” (cơm hớt trên bề mặt của nồi cơm nấu đầu tiên trong ngày) và trở ra để bôi lên cây dlei dôong của mình:

Cháo, đầu đá
Cơm, đầu nồi
Rượu nồng uống nước
……
Hãy sẫm như chàm,
Chín như sậy
Mạnh như sao đêm.

Lúc tám giờ, Kröng cắt tiết một con gà mái hứng trên cái bát Mnông đựng đầy hèm rượu và cứ thế giơ nó lên một lúc để cho tiết chảy được nhiều, ông ta xếp bát tiết vào cái nia, trong đó ông cũng bỏ vào cả vài gốc cây Lúa thần diệu đã nhổ hôm qua ở rẫy cũ mà không có bất kỳ nghi lễ hay lời cầu khấn nào. Lúc ra khỏi làng, ông chỉ làm cử chỉ đề phòng duy nhất là thổi lên một cái lá rkôong để cầu cho con mang đừng kêu.

Trong nia còn thấy có một kriet đựng lẫn lộn các hạt giống lúa, bí đỏ, dưa chuột, ngô, đậu, bầu. Ông gọi Baap Can, ông hàng xóm và hai em rể cùng bôi máu cho cây Lúa thần diệu và hộp kriet, trong khi đó thì bà chủ nhà Jôong-Thầy cúng dí chỗ vết cắt dính máu của con gà lên các chum ché, nồi niêu. Hôm nay, cả ba người đều đọc các khổ thơ khấn: chúng tôi bắt chước tổ tiên làm như thế này và chúng tôi tôn vinh Thần Lúa.

Kröng xếp bát hèm rượu và tiết vào vựa thóc sau khi đã bốc một ít các thứ trong bát cho vào lá cây gun baa mà ông bỏ vào cái giỏ nhỏ đựng hạt giống, ông xếp kriet và cây thần diệu vào gùi rồi đi qua gian khách để giúp ông em vợ Baap Can làm cho xong cũng cái nghi lễ ấy.

Sau đó Kröng đeo gùi lên, cầm lấy dao phạt và lúc đi ra, ông vác cây tre dài lên vai. Ông đi về phía rẫy tương lai của mình, có cô con gái Mang-Miệng méo và cô con dâu Aang-Sa mí mắt đi cùng.

Khi tới mảnh đất của mình rồi, sau khi bỏ các thứ xuống gần chỗ cái nier nơi sẽ đánh dấu trung tâm của mảnh đất, việc đầu tiên ông lo làm là tìm kiếm trong số các cành cây đã chọn ra trong thời kỳ ruih lấy hai khúc cây thật thẳng và cứng, dài từ hai mét đến hai mét rưỡi. Ông đẽo nhọn một đầu cây và hơ lên lửa cho rắn lại, đấy chính là đôi gậy rmuul của ông (gậy dùng để chọc lỗ).

Ông chuyển tất cả đồ nghề lỉnh kỉnh ở cách cái nier vài bước sang một chỗ đã dọn dẹp sạch sẽ, ở đó tro đã được khỏa đều đúng kiểu. Ông lấy cuốc đào nhiều lỗ sít nhau và đặt các cây thần diệu vào đó; ông chỉ khấn khi lấp đất cái gốc cây gun baa to nhất ở một trong các lỗ và ông ngừng khấn khi trồng các cây khác ở bên cạnh. Sau đó, mỗi tay cầm một gậy rmuul, ông xoay vòng quanh các cây Gun Baa, cắm đều đặn hai đầu gậy nhọn xuống đất, cứ nhu thế ông chọc các lỗ nhỏ đều nhau trong một không gian chừng chín mét vuông, ở trung tâm của không gian đó mọc lên các cây thần diệu; tiếp theo, ông cầm lấy giỏ kriet, bốc từ trong đó ra các hạt giống trộn lẫn, nhưng chủ yếu là lúa, rồi vê đầu ngón tay thả xuống mỗi lỗ hai hoặc ba hạt giống: vừa gieo ông vừa cầu khấn, sau đó lấy chân khỏa đất lấp kín các lỗ lại. Cuối cùng, ông trồng cây dôong dlei, thân cây tre thiêng dài, vào chính giữa khóm cây thần diệu và bôi máu cho cây dôong, các cây thần diệu và mặt đất. Lại một bài khấn rất dài mà một đoạn đã đuợc ông đọc lúc làm các động tác trước đấy:

Tao bôi máu cho Thần tre Dlei
Tao cắm thẳng vào trong cỏ tranh,
Tao trồng xiên vào trong trảng rừng,
Tao bỏ vào đống cành đốt ngổn ngang.
Tao để lúa vào trong đất
Tao gieo lúa vào trong lỗ
Tao phóng con vào trong bụng.
Hãy thành sẫm như chàm.
Hãy thành chín như sậy,
Hãy mạnh như sao đêm.
……

Và trong khi con gái và con dâu tiếp tục gieo ngô thì tự tay ông trồng các gốc gừng mà hôm qua ông đã nhổ cùng các cây Gun Baa của mình.

o0o

Jôong-Wan, “chị” của Kröng (bà thuộc thị tộc Jaa), ốm rất nặng, người ta vừa thịt một con lợn nhỏ để cúng tại nhà bà và thầy pháp saman tiến hành buổi lễ. Nhưng có thể nói chẳng một ai dự, các nghi lễ nông nghiệp đã lấn át cả sự tò mò.

Lúc các ông “người thiêng” tụ tập ở nhà Bbaang-Bụng phệ thì đã quá chín giờ. Trong gian khách lớn, hai ché rượu sắp sẵn chờ dâng cúng, một ở nhà ông croo weer và một ở nhà anh con rể kế bên là Kraang-Drüm. Anh này chuẩn bị xong trước ông bố vợ, anh đến đặt giữa hai ché ngay sát bức tường hậu một cái bát của người Việt đựng rnööm, thông báo cho các Thần biết anh cúng những gì và nói với các Thần rằng anh làm theo chỉ dẫn của tổ tiên; lúc quay trở lại giữa nhà, anh chuyển cho Kröng-Jôong một cần rượu và một bát Mnông đựng hèm rượu thấm máu; hai người đàn ông đọc các bài cầu chúc trong khi ông “người thiêng” cắm cần gut vào ché rượu. Sau đó, ông này đứng dậy và đi “mời gọi các Thần ở bụng Thóc” trong khi Baap Can uống rượu ở ché. Bbaang-Jieng chẳng cần đợi đến khi tất cả xong xuôi ở nhà con gái mới đích thân đi mang đồ cúng cho các thần linh ở “đầu giường”. Khi chồng của mẹ anh khấn xong, Kraang-Drüm lại bê cái bát Mnông đi bôi hèm rượu và máu cho tất cả các ché của mình, sau đó bôi cho hòn cuội nhỏ hình trứng (rtee) giữ trong đèn dầu mà anh chìa cho vợ. Cô này trèo lên vựa thóc để bôi máu cho lúa và đặt ở đó cái đèn dầu, nơi có hòn rtee đã tìm thấy lên trên cái sừng trâu bị giết trong lễ Tâm Bôh mới đây làm với Bbaang-Hươu.

Bên nhà Bbaang-Bụng phệ, Baap Can đã kết thúc việc gọi các Thần linh; để tạ ơn ông, chủ nhà đưa lên môi Baap Can một ống rnööm rồi đích thân ông đi bôi máu cho các ché của mình, sau đó, ông chuyển cái bát Mnông đựng hèm rượu và máu cho vợ để bà trèo lên vựa thóc chúc phúc cho Lúa.

Người ta uống rượu ở cả hai nhà, đám người vẫn chưa thật đông lắm vì mỗi người vẫn còn đang tất bật lo chuẩn bị cho nghi lễ của nhà mình. Chưa đầy nửa tiếng, các nghi lễ thực sự ở đây đã kết thúc và Bbôong-Phó gọi luôn ba ông “người thiêng” bảo họ đến nhà; cháu ông là Choong-Kôong-Lính cũng ra sức chèo kéo, các ông croo weer rời khỏi nhà người thiêng giữ Củi lửa, đi theo hành lang chạy dọc kho lúa của Kraang-Drüm, rồi dọc kho lúa của Bbôong-Mang để đến nhà ông này. Tại đây diễn ra nghi lễ giống như trên, chỉ khác một điều là ông Phó chứ không phải vợ ông đích thân trèo lên kho lúa để bôi máu cho Lúa. Tại nhà Choong-Kôong buổi lễ cũng diễn ra đúng y như vậy. Cứ thế, các ông “người thiêng” lần lượt đi khắp tất cả các nhà, đường đi được xác định một cách đơn giản là cứ gần thì vào; sau khi các ông “người thiêng” thực hiện nghi lễ xong, chủ nhà để các ông ấy uống rượu và nói chuyện một lúc rồi chủ của nhà tiếp theo đứng dậy bảo với họ: “Nào, bây giờ các ông đến nhà tôi!”. Rõ ràng là ông ta phải mời đi mời lại rất nhiều lần, bởi vì nếu để càng muộn, các ông “người thiêng” càng ngà ngà say và bước đi càng chếnh choáng, mà ta biết rằng các ông ấy phải nếm qua tất cả mọi ché rượu, và hơn nữa, lại phải là người uống đầu tiên, có nghĩa là uống khi rượu trong ché đang nồng đậm nhất. Ở mỗi nhà, các ông nhận tập thể hai đùi gà, xâu vào sợi mây để xách và một ống hoặc một chai rượu nếu là ché lớn, rượu được đổ vào cái yang dâm mang theo.

Lúc một giờ, khi tôi vừa leo vào nhà để đi ăn thì cơn giông đầu tiên trong mùa ập đến, mạnh chưa từng thấy. Gió lốc làm cây cối và các cột lễ uốn rạp xuống và làm bay các mái tranh; mưa như trút nước xuống làng và làm ngập hết các sân nhà. Lại một trận gió dữ dội nữa tạt qua, thế là cái cột lễ lớn có cánh bằng lá cọ mà Baap Can trồng trong dịp lễ Tâm Bôh, cái cột tre dài dựng lên sừng sững ở cái sân bên cạnh sân nhà Kröng-Jôong, cái cột bằng cây tre khổng lồ trong nháy mắt đổ ào xuống, bị đốn gãy sát đất; cái cột bên cạnh nó bị nghiêng và đã được dựng thẳng lên, các cột của nhà Bbaang-Hươu và nhà Kraang-Drüm cũng phải dựng lại. Tối nay ở nhà Kröng, người ta bàn tán về chuyện này: vợ ông là Jôong-Thầy cúng bảo tôi rằng em trai bà đã có giấc mơ xấu, nhưng ông ta chẳng kể lại với ai, thế nên rõ ràng là chẳng ai làm lễ cúng tế cho ông để tẩy rửa cơn ác mộng đó, nếu không cây cột lễ nhà ông chắc đã không bị gãy. Bà ta nói với tôi vừa đủ xa sao cho ông em của bà có thể nghe thấy; Baap Can tỏ ý không phản đối. Ông đang buồn phiền về sự cố này, cột lễ bị gãy tức tạo ra một vụ kiêng kị, cần phải làm lễ trừ tà.

Chiều nay còn có một sự kiện khác nữa. Chúng tôi đang uống rượu ở nhà Mbieng-Grieng (người chỉ cúng một con gà và một ché rượu, trong khi anh cháu Tôong-Wan sống cùng với ông trồng trọt một mảnh đất riêng) thì bỗng xuất hiện chiếc xe jeep chở ông Công sứ mới cùng hai người Âu khác: họ đến để xem qua mảnh đất tận cùng của tỉnh.

Buổi tối trời lại mưa. Nhà cuối cùng thực hiện nghi lễ là nhà Baap Can, nhưng các ông “người thiêng” không thể tiếp tục được nữa và buổi tối kết thúc tương đối sớm.

Ngày 6 tbáng 5

Vòng nghi lễ lại tiếp tục ngay từ bảy giờ sáng nay. Khoảng chín giờ rưỡi, tất cả tập trung ở nhà ông chánh tổng. Kröng-Jôong là người dâng ché rượu, còn Bbaang-Bụng phệ là người gọi Thần linh. Khi Bbaang-Bụng phệ trở lại, tay cầm cái bát Mnông để bôi máu, Truu hỏi:

— Tại sao mày mang bát về?

— Để mày cất nó đi chứ sao?

— Mày có thể để nó lên mép của kho lúa (giọng ông khá khô khan).

Nhưng Bbaang-Bụng phệ là người trung hậu, ông vừa đi tới kho thóc vừa hỏi:

— Tao phải để nó ở đâu đây?

— Để trên nóc chuồng lợn của Bbaang-Chột ấy.

Mọi người cười rộ lên. Nhưng dù sao Bbaang-Jieng vốn dễ dãi cũng phật ý; ông lầu bầu:

— Giữa những người kuang đã kết nghĩa ăn thề mà nói như thế à! (Truu và Bbaang-Jieng đã làm lễ Tâm Bôh, mỗi người giết hai con trâu).

Khi ông chánh tổng chìa cho Bbaang-Jieng cốc rượu để cám ơn, ông này từ chối:

— Mày đã nói năng không tử tế với tao.

Nhưng ngay lập tức phá lên cười. Truu không dâng rượu cho các Thần linh, cũng không bôi máu cho các ché và cho Lúa.

Truu có vẻ càng ngày càng muốn làm ông vua con: ông ta trở nên kiêu ngạo và độc đoán, cao giọng với mọi người. Sự thăng tiến dần dần lên các chức vụ hành chính cao hơn rộng mở cho một người Mnông Gar và sự tin tưởng của vị đại diện đối với ông đã khiến ông ngây ngất. Cuối cùng, vừa mới đây thôi (vào đầu tháng 3), cùng với Kroong-Người ngắn và Bbaang-Dlaang trưởng hạt, ông đã được bầu làm cố vấn quản hạt khi cái tổ chức mới này được thành lập và các chức vụ mới mẻ này đã khiến ông rối trí. Nhằm áp đặt quyền lực bằng sự sợ hãi và củng cố uy tín bằng sức mạnh, ông đã tuyển mộ hai kahan cho riêng mình, hai viên cảnh binh tháp tùng ông đi khắp nơi, Kraang-Bong bóng và Maang-Gầy. Họ là hai thanh niên trong số những người vạm vỡ nhất làng. Việc được tiến cử vào vị trí mới này đã làm thay đổi sâu sắc tính cách của Kraang-Bong bóng; chàng trai trung hậu này giờ đây muốn ra vẻ một người lính và để chứng tỏ điều đó, anh ta hãnh diện phô ra đôi giày xăng-đá và nói năng thô lỗ cục cằn, Maang-Gầy bây giờ tối nào cũng ngủ ở nhà Truu.

Trẻ con cũng tham dự vào buổi lễ, một số đứa thậm chí còn đòi uống rượu khi bố hay mẹ chúng đang ngồi bên ché và người ta cho chúng uống rnööm ngay cả khi chúng còn bé tí tẹo. Wan, con trai của Kraang-Drüm bám riết ông nó như thế suốt buổi sáng; thế là say mèm, nó khóc. Bbaang-Bụng phệ hết sức phiền lòng vì thằng cháu, ông phải nằm xuống bên cạnh nó để dỗ, nhưng sắp đến lượt ông uống rồi, ông đứng lên, thế là thằng bé bắt đầu hét toáng và để chế giễu ông, người ta lại giục Bbaang-Jieng phải mau mau lên, thế là ông già bị kẹt giữa thằng cháu và ché rượu bèn gọi anh con rể đến cứu và bảo mang thằng bé đi, bấy giờ ông mới có thể loạng choạng đến ngồi trước ché rnööm của Mhoo-Laang.

Đến giữa trưa, chúng tôi mới chỉ đến được nhà của Bbaang-Hươu. Sau các nghi lễ, Baap Can là người uống đầu tiên. Người rót nước vào ché là cô Rieng, vợ của Wan (Wan-Rieng là con trai của cuộc hôn nhân đầu tiên của Kröng-Aang, anh không sống ở nhà bố mà sống ở nhà Bbaang-Hươu, chồng bà cô họ đằng nội Aang-Còi; anh đăng làm đồn điền thời hạn một năm, vợ anh sống một mình ở đây). Baap Can cũng như các đồng sự đã uống bao nhiêu là rượu; ông bắt đầu bỡn cợt Rieng-Wan bảo rằng cô sẽ là vợ hai của Bbaang-Hươu. Người thiếu phụ trẻ bối rối, nhắc đi nhắc lại:

— Ông ấy nói đùa đấy, ông ấy nói đùa đấy.

Nhưng bây giờ Baap Can lại đoan chắc hôm nọ cô đã để cho một anh chàng người Cil Bboon Jaa vẫn đến nhà Bbaang-Hươu sờ soạng. Cô quầy quậy kêu to:

— Ông mặt trời biết cháu làm gì.

Baap Can nhấn thêm:

— Ông mặt trời biết cách làm đấy.

— Cháu không thèm cãi nhau với chú nữa.

Lúc đầu, ông già có vẻ đùa cợt, ông còn cười nữa, nhưng có lẽ rượu khiến ông trở nên buồn rầu chăng? Bây giờ ông nói một cách nghiêm trang và khẳng định chắc chắn rằng là Rieng đã mang thai những đứa con của Bboon Jaa. Bây giờ Baap Can nói thao thao; không ai có thể ngắt lời ông được. Người thiếu phụ trẻ rót các cữ nước vào ché, cô cố bẻ lại các luận cứ ác ý của ông già say rượu, nhưng bất lực khồng sao ngăn được dòng thác những lời chửi rủa, cô đành âm thầm khóc.

Tiếp theo, người ta chuyển sang chỗ những người khác sống trong nhà Brôong-Góa và anh trai bà là Taang-Jieng-Còng. Ché rượu của Wan-Jôong (anh của Jieng-Taang) và ché rượu của Kroong-Troo (em rể của Wan-Joong) được dâng cúng tại nhà Taang-Jieng-Còng; bởi vì sáng hôm qua, thầy njau đã đến làm lễ cho Jôong-Wan nhưng sức khỏe của người ốm vẫn không khá lên được.

Can muốn biếu một lễ cúng heo cho bố để rửa giấc mơ xấu khiến cho cây cột lễ bị gãy đổ, nhưng Baap Can vẫn tục tĩu từ chối, ông còn tin chắc rằng con cái muốn vặt lông ông (người họ hàng nhận lễ hiến sinh thì phải cho lại con trai hoặc người em đã làm vinh dự cho mình một món quà lớn). Anh chàng Can khốn khổ, bối rối, rân rấn nước mắt; mọi người đều ủng hộ anh. Tuy nhiên, Baap Can cũng đấu dịu: hôm nay thì không thể được vì ngày kiêng kị, người ta chỉ có thể bôi máu vào ngày thường chứ không phải một ngày như hôm nay. Nhung Can đã bị chạm nọc mạnh, anh ta hùng hổ la to:

— Tao thấy xấu hổ khi nghe bố nói về tao như vậy, tao định làm một cái lễ hiến sinh cho bố thì bố bảo rằng tao muốn vặt lông bố…

Kraang-Drüm bênh anh:

— Baap Can đã nói: tất cả các mẹ và các chị em tao đã bôi máu cho tao, chỉ còn lại Can-Groo và Kroong-Aang là vẫn chưa làm.

Kroong-Aang bảo tôi rằng tối qua Baap Can đã đòi được bôi máu nhưng hôm nay ông ta to mồm quát tháo bởi vì ông sợ bị nhảy thia lia.

Lúc ra khỏi nhà Taang-Còng để đến nhà Chaar-Rieng, tôi đi qua trước nhà mấy người đàn bà Rjee, “mẹ và chị em gái” của Truu, và trông thấy một người trong số họ, là Brôong-Góa — xin chớ lầm với người đàn bà mà chúng ta vừa chia tay, thuộc thị tộc Cil — đang ngồi xổm trước cửa nhà. Bà ta để trước bậu cửa một chiếc cán dao phạt cũ không có lưỡi, một ống tre to trước đây dùng làm nồi, một chiếc chiếu dứa nhàu nát, một túi vải nhỏ gạo trắng và tro. Tất cả những thứ này là để đe sẽ nguyền rủa Sraang-Kroong con gái bà. Sáng nay, cô Sraang xinh đẹp đi bắt cá chỉ mang về được một vốc, trong đó có duy nhất một con cá kaa laang định dành riêng cho bé Poong con gái cô, một đứa trẻ chưa biết đi và vẫn còn bú mẹ. Nhưng Brôong-Góa đã nấu kaa laang cùng với các con cá khác trong một món cho rất nhiều ớt. Lúc ở bến nước về, Sraang mới biết mẹ cô đã làm gì, cô tức giận phát điên và cãi nhau với mẹ không chút nể nang: “Con cá đó là để cho Poong, bây giờ con chẳng còn gì cho nó ăn cả, mẹ đã cướp thức ăn từ miệng con gái con” và cô còn nói rất nhiều câu khó nghe hơn nữa. Đến lượt Brôong giận dữ tuôn ra hàng đống câu chửi rủa, bà được đà gào lên: “Mày chết dấp đi cho xong, mày sẽ không bao giờ trở thành kuang,… Hãy xéo đi!”, nhưng cô con gái bà đáng lẽ phải lánh đi thì cô lại đi nằm. Thế là để gây ấn tượng, Brôong đã lôi tất cả đồ lỉnh kỉnh sử dụng để nguyền rủa ra, nhưng thực tế chuyện này sẽ được thu xếp ổn thỏa và Brôong sẽ không phải dùng đến các thứ đồ nghề đó.

Mặc dù bị bố từ chối thẳng thừng nhưng lại được Kraang-Drüm rất ủng hộ, Can đã quyết định biếu bố một lễ hiến sinh heo ngay tối nay. Nhưng chưa đầy nửa giờ kể từ lúc chúng tôi rời nhà Bbaang-Chột, nhà cuối cùng trong làng tiến hành các nghi lễ trồng cây Gun Baa, người ta đã lại gọi chúng tôi tham dự lễ hiến sinh trâu ở nhà Jôong-Wan. Tình trạng sức khỏe của bà trong ngày hôm nay đã xấu đi một cách nguy hiểm, người ốm sợ không thể qua khỏi và yêu cầu mọi người mổ trâu. Trong lúc một số người dựng cây cọc ba chân “hình mỏ con chim hồng hoàng” chuyên dùng cho các lễ hiến sinh khi bị bệnh tật thì một số người khác đi sang làng Sar Lang gọi thầy saman Ddöi và Nyaang, con trai của Jôong-Wan đã lấy vợ sống ở đấy. Choong-Yôong trưởng làng “chạy vội tới bên giường của chị gái ông” theo cách diễn đạt của ông (thực tế, người ốm đã trở thành chị ông qua lễ Tâm Bôh mà ông trao đổi với Kröng-Jôong).

Tất cả các gia đình ở Sar Luk mang bát gạo tuần tự đến nhổ lên trán người ốm. Ngôi nhà đầy ních người. Người ta giết con vật hiến sinh vào lúc chín giờ, trời tối mịt. Chính Bbôong-Phó, đeo kiếm, làm người “mời gọi các Thần” ở bên trên cửa chính, trong khi đám đàn ông bôi máu lên bậu cửa. Người ta đã yêu cầu trước Baap Can đảm nhiệm việc gọi Thần, nhưng ông từ chối, vì ông biết sẽ không thể thành công trong vai trò người trung gian ở buổi lễ cúng cho người ốm, trong khi những lời cầu khấn của ông ở buổi lễ cúng Bụng Lúa đã luôn luôn được chấp thuận.

Chỉ có năm ché rnööm, họ hàng nhà này không đông lắm: ngoài cái ché của chính chủ nhà ra, còn có ché của Kröng-Jôong, “em trai người ốm”, các ché của hai anh con trai Mhoo-Laang và Nyaang-Jôong (anh này đem ché của mình từ Sar Lang về) và ché yang dâm của Tôong-Mang-Đầu bếp, cháu gọi Wan-Jôong là kôony. Bốn trong sô các ché đó được dâng cúng và uống.

Truu từ nhà Taang-Còng đến, theo sau là hai kahan nghênh ngang của ông. Đồi mắt ông ta bất định, ông trang trọng chào tôi theo kiểu nhà binh cứng nhắc, tỏ vẻ lịch sự mà ông không có được khi đang đói bụng.

Người ta uống rượu và nói chuyện phiếm; những người nơi khác đến thì kể tin tức mới nhất ở Sar Lang. Hiện tại, Lieng-Góa đang thu hút sự chú ý bải các chiến công tình ái của ông ta: mong muốn bằng mọi giá ngủ được với cô Jaang trẻ trung (tương đối trẻ so với ông ta), nô lệ của Kröng-Yôong, ông ta hứa sẽ chuộc cô bằng cách trả cho chủ cô một chaar (chiêng phảng to) nếu cô chấp nhận các cuộc thăm viếng ban đêm của ông; cô gái trẻ đồng ý, nhưng rồi cô nhận ra Lieng đã nói dối, bấy giờ ông già trai lơ — thêm nữa bị tước hết của cải — tiếp tục làm anh hùng rơm: “Làm chồng một con nô lệ ư? Thì đã sao nào! Baap Can bảo tao rằng ông ấy sẽ cấp một chaar cho đám cưới chúng mình”. Jaang đã tâm sự với vợ chồng Choong và chính Choong đã báo cho chúng tôi biết. Baap Can không có chiêng phảng to và khi biết được câu chuyện này cùng lúc với chúng tôi, ông ta sững người về sự cả gan của người anh em cùng thị tộc của mình (Lieng là người Rjee như ông).

Rồi thầy njau tiến hành lễ cúng. Sau khi xông khói cho người ốm, thầy lên ngồi trên phản chất đầy đồ lễ, tay giữ các dây cương được trang trí nào lục lạc, vòng tay, vòng cổ và sợi dây dài kéo cái đầu trâu để ở phía sau lung. Chuyến đi của thầy sang Thế giới bên kia kết thúc vào mười hai giờ rưỡi đêm. Sau đó, người trung gian làm phép trừ tà bằng cái hàm trâu và khi ấy người ta bắt đầu khui ché rượu của Kröng-Jôong.

Sở dĩ người ta quá vội vã làm lễ hiến sinh này không hẳn là vì tình trạng sức khỏe của Jôong trở nên trầm trọng, mà đúng hơn là do con ác mộng của bà đêm trước. Bà đã mơ thấy người ta chuyển hồn bà đến chỗ ông chồng đầu tiên của bà, ở Địa ngục; ở đấy, chồng bà tặng bà lễ hiến sinh với một con lợn và một ché rượu to để đón bà về nhà ông. Người chồng đầu tiên của bà — là anh trai của Mang-Răng vẩu, vợ của ông phó — sống ở Địa ngục cùng với Choong-Bo’, đứa con trai đã chết của họ, và tất cả họ hàng của ông này, chẳng hạn như Dlaang, con gái của Bbôong-Mang (thực tế hồi còn sống, Choong, chồng của mẹ đẻ của ông phó, đã sống cùng nhà với ông này). Khi Jôong-Wan đến làng của người chết, cả nhà ra đón bà và bảo: “Hãy đến với chúng tôi! Hãy vui lòng ở với chúng tôi!…”.

— “Bà ấy ốm, mắt bà ấy quay ngược vào trong”, Bbôong-Phó nói với tôi khi ông ta kể cho tôi giấc mơ: “Bà ấy có thể trông thấy, còn những người cơ thể đang bình thường như chúng ta thì không thể thấy được”. Rồi ông kể cho tôi một trải nghiệm cá nhân. “Cách đây mười năm, Truu từ lễ cúng Đất tổ chức ở Dam Roong trở về. Vì tao đang ốm rất nặng nên ông ấy đã cho chuyển tao tới nhà ông ấy; khi đó ông ấy đang là trưởng làng.

Tao đang nằm dưới đất; lúc ấy có thịt Truu đem ở làng khác về, bày trong một cái nia. Tao đang thức. Tao không nằm mê. Bỗng nhiên, tao trông thấy các caak lao xuống miếng thịt và đem đi; khiếp sợ quá, tao liền che mặt đi. Các phù thủy sợ người ta nhận ra và giết họ nên đã lộn tròng mắt, mí mắt lật ngược lại.

Truu làm cho tao cái lễ hiến sinh cúng bệnh tật với một con lợn dài ba gang tay và hai ché rượu. Hồi đó, chính bà thầy cúng saman Ddôong-Bbaang ở làng Paang Tiing làm lễ. Người ta trả công bà một cái ché, còn tao thì đã khỏi bệnh”.

Ngày 7 tháng 5

Sáng nay mọi người tiếp tục uống rượu từ sớm. Wan-Jôong chỉ huy chia thịt trâu đã pha từ hồi đêm. Hai miếng thịt được để dành lại: một miếng vai cho thầy saman và một miếng thăn cho người trung gian. Miếng vai kia được chia làm đôi cho Baap Can và Kröng-Jôong, còn miếng thăn kia thì chia cho Choong, trưởng làng Sar Lang. Một miếng đùi dành cho Mhoo-Laang, con trai cả, và Kroong-Troo, em trai của người ốm. Nyaang, anh con trai thứ hai của Jôong-Wan đã cưới vợ, và Taang-Còng, em rể của Wan-Jôong được nhận miếng đùi kia. Người ta biếu ông chánh tổng miếng ức, Bbaang-Bụng phệ nhận một miếng mông, còn con rể ông là Kraang-Drüm được miếng mông kia. Phần trâu còn lại được chia cho cả làng: mỗi người nhận được một miếng dẻ sườn…

Lúc tám giờ rưỡi, các ông “người thiêng” và “các người làm việc cùng các ông” tụ họp tại nhà Bbaang-Chột, nơi tối qua người ta đã để lại xâu chân gà và ché rượu yang dâm đã quyên góp khắp trong làng. Các ông “người thiêng” giao cho Truu nửa chỗ đùi gà, ông này chia số đùi gà ấy thật đều cho tất những người có chức quyền, gồm chính ông ta, phó của ông, hai tay điếu đóm của ông và ông phó trường làng, ông cũng không quên người thầy giáo bạn ông. Nhà dân tộc học được các viên chức hành chính ưu tiên cho hai đùi và các croo weer cho hai đùi. và chăng, các ông này còn cho mỗi người hiếu kỳ đến nhà một đùi nữa. Người ta uống rượu bằng cốc.

Vào khoảng mười một giờ, cả đám phụ nữ đi Ndut Sar để thu hái ớt mọc hoang (mre’ gâk).

Cuối buổi chiều, Kraang-Drüm lượn một vòng khắp làng với bát gạo bên trên để quả trứng: anh hỏi từng người xem họ có trông thấy con dao phạt của anh ở đâu không mà anh không tìm thấy. Nhưng chẳng có ai bắt được nó cả, thế là anh trở về nhà cùng với món quà thưởng còn nguyên.

Buổi tối, những người họ Rjee và họ Bboon Jraang tụ họp tại nhà Baap Can, bởi vì con trai ông sắp làm lễ bôi cho ông máu của một con lợn (mhaam sür), con lợn tế này do Wan-Thỏ và Tôong-Wan — một người Bboon Jraang và chồng của một người Rjee — đem đến và do ông già Krah mổ thịt. Can đã nhờ Bbôong-Mang làm người trung gian: người ta thường hay cậy đến ông phó hoặc trong các lễ Tâm Bôh hoặc trong các lễ hiến sinh tương đương dành cho bô mẹ hoặc anh chị (trong trường hợp cụ thể này, đây là loại lễ bôh sür baap in).

Lúc bảy rưỡi tối, Can đưa cho Bbôong-Phó cái cần rượu và bát đựng hèm rượu trộn máu, và ông này lần lượt đưa hai đồ vật trên cho Baap Can. Trao đổi hôn tay giữa người làm lễ và người làm trung gian, giữa người trung gian và ông bố, giữa ông bố và con trai. Sau đó Baap Can cắm cái gut vào trong ché, cùng với con trai đọc các câu cầu khấn, trong khi đó ông phó ngồi ở phía bên kia ché. Tiếp đó, Can cực kỳ lúng túng đi tìm kiếm các dụng cụ khác nhau cần thiết cho việc hoàn thành buổi lễ; có vẻ như anh không thạo lắm những gì phải làm và đáng lẽ phải tập hợp luôn một lần tất cả các đồ vật đó thì anh cứ đi đi lại lại vô ích. Anh trải cái chiếu dứa xuống đất, cách ché rượu chừng một khuỷu tay, đặt ché yang dâm gần ché đó, một lưỡi rìu phía trước chiếu chỗ bố anh ngồi, ông đặt chân phải vào chỗ lưỡi rìu đó, cuối cùng, anh ngoắc một vòng tay bằng đồng thau lên tai của ché rượu.

Aang-Người dài để cho người ta nài nỉ mới chịu đến ngồi trên chiếc chiếu cùng chồng và các con. Rút cục, bà kéo được Choong-Bụng ỏng và Dür bé nhỏ vào đó, còn Jaang-Srae thì đỏ mặt ngồi theo. Aang-Sa mí mắt đứng tách ra, chỉ đơn giản làm người đứng xem.

Bbôong-Phó lại cầm bát đựng coot thấm máu, bốc một nhúm bôi lên đầu cái cọc cắm ở ché và thông báo cho các Thần linh những thứ được cúng (Baap Can cùng liệt kê với ông), sau đó vẫn vừa tiếp tục bôi máu cái đầu cọc chạm trổ ông vừa ngân nga một bài hát dài gọi các Thần linh, trong khi đó Baap Can vẫn giữ cái cần rượu ở tay phải mà chưa đưa lên miệng, ông ta kết thúc bằng một bài chúc tụng, rồi đứng lên và đi đến cạnh Baap Can. Ông rút lưỡi rìu mà Baap Can đã đặt chân phải lên và vừa rót một ít rượu và máu vào đó ông vừa áp nó tám lần lên trán của người thành viên mới, của vợ và lần lượt của ba người con; ông làm tiếp với cái vòng tay, chỉ nhúng nó vào rượu rồi đeo cố định vào tay Baap Can. Tiếp đến, ông bê ché yang dâm và quay nó tám lần phía trên cả nhóm người; rồi một tay giữ miệng ché, ông nhổ lên hai ngón của tay kia, xoa chúng lên thân ché và lên ngực của Baap Can, ông lặp lại động tác này với từng người trong gia đình. Trong con xúc động, Can đã quên mất cái cây ma thuật mát mẻ mà bình thường người ta phải dùng khi làm nghi lễ này.

Cuối cùng, Bbôong-Phó đi bôi máu và coot cho lợn:

Chúng ta hãy chén lợn nhưng không chén như điên,
Chúng ta hãy ăn trâu nhưng không ăn vô cớ,
Chúng ta hãy giết gà nhưng không giết bỗng dưng.

Truu uống mở đầu ché rượu, Baap Can chỉ được uống sau, rồi đến ông phó — với tư cách người trung gian — rồi đến những người họ Rjee, họ Bboon Jraang, họ Ntöör (thị tộc của Aang-người dài) hoặc những người phối ngẫu với người thuộc các thị tộc này, cuối cùng, cần rượu được chuyển cho những người khác đang có mặt.

Baap Can cao hứng kể các việc làm khác thường của Kêel Kok, con trai của Aang, người anh hùng của mpôol Bboon Jraang, thị tộc của Can con trai ông.

“Một hôm Kêel Kok có ý tưởng vừa bơi trong nước vừa hút thuốc trong cái sừng con trâu đực, như vậy khói sẽ bay ra từ nước. Kêel chẳng sợ cái gì cả: do trời không có mưa và mọi thứ đều khô như rang, cậu ta bèn đem nướng thịt cùng với hoa quả, nhưng điều đó chẳng làm mưa rơi được. Cậu ta để măng tre vào cái lỗ wül (con nhện đen to và lông lá sống trong lỗ đào dưới đất) mà trời vẫn chẳng có phản ứng nào. Cậu ta “tiêu khiển” với em gái, vẫn chẳng có gì. Lúc bấy giờ cậu ta bèn lấy một con đỉa, một cục đất rắn, cậu đút cục đất vào đít con đỉa rồi đặt một con nhái lên trên và đặt tất cả vào cái lá rmoong (Panicum); từ cái lá đó cậu làm thành một chiếc thuyền độc mộc thả trôi theo dòng nước; khi đó trời bắt đầu mưa. Và sấm chớp nổ ra. Sét muốn đánh cậu, cậu nấp dưới một cây chaa (Cupilifères), sét đánh xuống cây chaa, cậu trốn dưới một cây ti’, sét đánh xuống cây ti’, sét liền biến thành con lợn nái, cậu ta giết lợn, thế là sét chết, cậu nhổ lấy cái răng hàm của lợn.

Một hôm, đi câu bằng cần, cậu ta câu được một con cá jot, cậu thả nó vào thuyền. Con cá nhỏ bị chết, một con kiến ăn thịt nó, ui cha, chỉ một giây lát thôi, con kiến to lên, to lên cho đến khi biến thành con rồng to chừng này này! Con rồng muốn nhảy xuống nước nhưng nó bị mắc cái cựa ở cửa hông thuyền. Kêel bẻ gãy cái cựa và đem về làng, giữ gìn nó quý hóa lắm. Chỉ có cái cựa là bị gãy ở hông thuyền, còn cái thân nó thì nhảy thoát xuống nước. Trở về làng, cậu ta đã tìm một con gà mái và một ché rượu để bôi máu cho cái cựa rồng. Cái cựa này bây giờ vẫn còn, nó được con cháu hậu duệ giữ gìn, chính Yaang-Ddüm (vợ nó là người của thị tộc Nduu) đang giữ cái cựa đó. Khi nào Yaang chết, cái cựa sẽ không thuộc về con cái nó, mà thuộc về các đứa cháu theo dòng mẹ, thuộc về những người của thị tộc Bboon Jraang.”

CHƯƠNG VII
Cậu con trai thứ ba nhà Baap Can chào đời

Hai ngày sau khi Can “quay lợn biếu cha mình”, nổ ra một sự kiện cực kỳ nghiêm trọng rung chuyển toàn bộ vùng đất của người Gar, cuộc thảm sát các thầy phù thủy ở Phi Dih[51]. Người Sruk ở Bboon Juu đã gửi khiếu nại tới Buôn Ma Thuột. Một bản khiếu kiện đã tiết lộ rằng 8 tháng trước đó đã xảy ra cuộc thảm sát theo nghi lễ ở Phii Dih, cách Sar Luk khoảng 11 ki-lô-mét về phía dưới. Sau nạn đại dịch tàn hại làng này, trưởng làng cũ là ông Maang-Bùn đã liên kết với người Sruk ở Rsaal, ở Bboon Juu và ở một số làng khác “vùng Núi” để hạ sát các thành viên thuộc thị tộc Sruk sống ở Phii Dih và ở Phii Ko’ mà họ kết tội là đã làm các trò phù thủy. Toàn bộ người Gar được mời tham dự cuộc thảm sát theo nghi lễ này trong đó chín người đã bị giết còn tám người khác bị bán làm nô lệ. Mặc dầu rất đông người Gar đã đổ dồn tới nơi hành lễ, Chính quyền vẫn chẳng hề hay biết gì cả và họ sẽ tiếp tục không hay biết gì về sự kiện trên nếu không có sự bất hòa xảy ra giữa người Sruk ở “vùng Núi” với cư dân Phii Dih trong việc chia của cải cướp được của các caak.

Ngoài ra, gắn với vụ tàn sát theo nghi lễ ấy, còn có một vụ giết người thuần túy do rượu chè không hề dựa vào bất cứ một lý do nào mang tính tôn giáo: người Cal ở Paang Döng (Chaar-Rieng cũng tham gia vào đây) dưới sự chỉ huy của Krae-Góa, trưởng làng, đã giết hại một cách dã man Sieng-Dee, đầu bếp của trường do ghen tức và lo sợ, song với tư cách là chồng của một phụ nữ Sruk, người ta thậm chí không thể bắt làm nô lệ.

Tác động của sự kiện trên ở Sar Luk là như sau: Chaar-Rieng, kẻ đã giết hại Sieng-Dee, dĩ nhiên là bị tống giam vào đồn ở Lac. Nhưng Truu, lúc đó đang ở đỉnh cao của quyền lực cũng bị bắt cùng với người phó của mình là Bbôong-Mang vì đã không báo cho Chính quyền những gì xảy ra ở Phii Ko’. Xét vai trò mà hai nhân vật này đang nắm giữ trong đời sống của làng, việc tống giam họ đã làm thay đổi một cách sâu sắc không khí của cả cộng đồng; một bầu không khí trầm uất, lo sợ bao trùm lên cả cộng đồng và nó càng trở nên nặng nề hơn vì luôn có lệnh gọi Baap Can, Bbaang-Hươu, Taang-Còng lên đồn ở Lac để tra khảo. Mặt khác, cứ hai ngày một lần thanh niên được cử tới Lac để mang gạo cho trưởng, phó làng đang bị giam và thay phiên cho những người đầu bếp của hai vị này.

Tuy nhiên, một sự kiện vui mừng đã đến ít lâu sau khi vụ Phii Dih bùng nổ. Quả vậy, trạm xá được xây dựng bên cạnh Trường Khai trí được chính thức công nhận vào cuối tháng 5.

Song, rốt cuộc, tất cả những sự kiện trên không ảnh hưởng mấy tới tiến trình của công việc nương rẫy vốn tuyệt đối cần thiết đối với đời sống của cộng đồng. Những nghi lễ được hoàn thành theo đúng quy định và người ta có thể bắt đầu việc tra hạt (tuuc). Công việc này đòi hỏi có sự phân công lao động chặt chẽ giữa hai giới: đàn ông đi theo hàng dọc tiến lên phía trước, mỗi tay cầm một cái rmuul có đầu nhọn, chọc xuống đất; phụ nữ đi theo sau, lưng cúi, tay thọc vào chiếc kriet buộc ngang thắt lung, bốc một nắm hạt và tra vào những cái lỗ do người đàn ông đi trước mới xói, mỗi lỗ hai, ba hạt. Công việc gieo hạt đòi hỏi có nhiều lao động làm nhanh tay: cho nên vào dịp này ta thấy các ông chủ gia đình cũng đã tập hợp nhau lại thành từng nhóm làm tăng gấp đôi các nhóm thanh niên và cũng theo cùng kiểu như họ. Hai ngày làm việc (mỗi ngày một nhóm) đủ để hoàn thành việc tra hạt trên một rẫy rộng như rẫy của Kröng-Jôong.

Ngay khi công việc tra hạt kết thúc, người ta phải lo ngay tới việc bảo vệ cây trồng chống sự phá hoại của thú rừng. Những chủ sở hữu đất ở bìa rừng đã sử dụng thanh niên thuộc vòng tốp thứ nhất của họ vào việc làm hàng rào bao xung quanh khu đất rộng (miir). Việc dựng những chòi canh, phần lớn được làm trên những cột cao nằm giữa rẫy là một công việc chỉ dành cho nam giới, được giao cho những chàng trai thuộc các nhóm trong cùng thời kỳ này. Việc làm rào chắn và dựng chòi canh trên miir thực tế chỉ chiếm mất một ít thời gian làm cỏ (jiik) một công việc mà người ta phải làm trong phần lớn mùa mưa, từ cuối tháng 5 đến giữa tháng 9. Đây là công việc chiếm nhiều thời gian nhất trong các loại công việc trồng trọt nhưng lại là công việc ít bị gò bố nhất và vui nhất: cỏ dại không mọc nhanh đến mức buộc người ta phải luôn khẩn trương, không có bất cứ một điều cấm nào không cho phép hát hò hay vui đùa trên rẫy, các nhóm con gái, con trai làm việc thoải mái hơn, tự do hát đối và không gian rộng lớn của khu đất (miir) vang đầy âm thanh trong suốt như dòng thác chảy của chiếc Tling tlör, cây đàn gồm những phiến gỗ treo. Người ta không làm việc ngoài những ngày có các tốp người đến làm cỏ ở rẫy của mình và nguời ta lợi dụng thời gian rỗi để đi chơi, hơn nữa đối với một số nguời việc này lại là cần thiết: vụ thu hoạch năm ngoái không đuợc tốt lắm và nguời ta phải tới các làng bên cạnh để vay thóc.

Thời kỳ làm cỏ đuợc chia làm hai giai đoạn bằng một lễ hội “Lễ cái Kẹp” (Nyiit Keep) trong suốt lễ hội này người ta hong gió cho khu đất bằng một cây tre (plaa) có một đầu đuợc chẻ ra treo nhiều loại cây gia vị khác nhau nhằm truyền sức mạnh và sức chịu đựng cho cây trồng đang độ lớn. Nghi lễ này kết thúc đợt làm cỏ thứ nhất, gọi là đợt giẫy “những loại cỏ cứng”. Giai đoạn thứ hai của jiik hay “giẫy cỏ mềm” còn có tên là “mùa ngô” (doom mbuu). Quả là trong giai đoạn này người ta thu hoạch ngô. Mặc dầu có thêm loại lương thực mới này song người ta vẫn phải tiếp tục đi vay thóc, vì đối với họ ngô luôn là loại lương thực hạng hai, gạo là loại lương thực hàng đầu. Cũng trong thời kỳ giao vụ này, còn phải ăn thêm rau dại, đặc biệt là măng tre có thể tìm thấy rất nhiều.

Nhưng khi ngô đã chín và lúa đang trổ bông, người dân dần dần lơi việc làm cỏ dể canh gác nương rẫy chống thú rừng. Phần lớn các lều canh trên miir đêm nào cũng có người; bất chấp những sự đề phòng đó, bọn lợn rừng, hươu, hoẵng và gấu đôi khi đã đánh lừa được cả sự cảnh giác của những người canh gác. Thậm chí đã hai lần dân làng bị đàn voi tới quấy rầy, trước nay chúng chỉ mới tàn phá vùng Ndut Lieng Krak và Dam Roong. Ban ngày, dân làng phải đuổi đàn chim tham ăn bay dày đặc ập xuống ăn thóc non: âm thanh kẽo cọt khô khốc của những chiếc quạt cùng với tiếng đuổi chim của người canh gác hòa với những nốt nhạc thánh thót của chiếc tling tlör.

o0o

Ngày 11 tháng 9 năm 1949

Từ tối hôm trước, Aang-Người dài bị đau bụng dữ dội; cô ta ngủ ít do vậy Baap Can đã phải thức trắng đêm để trông vợ. Ngay khi nghe tiếng rên đầu tiên của vợ, Baap Can đã trải chiếc chiếu liền cạnh bếp lửa phía dưới kho thóc[52], dưới chân bậu vách nơi họ thường ngủ; chính trên chiếc giường không lấy gì làm thoải mái này Aang đang nằm, người đắp chăn, đầu gối lên chiếc gối bé làm bằng quần áo rách. Tiếp đó Baap Can dùng chiếc thừng mảnh dài, chắc buộc vào hai trong số những cây tre làm sàn đỡ cho kho thóc. Khi những con đau trở nên dữ dội hơn, Aang bò lết tới đầu kia của chiếc chiếu, quỳ gập người xuống và ngồi xổm trên hai gót chân, hai tay bíu chặt vào chiếc sàn tre đang treo lơ lửng.

Sáng hôm đó, vào khoảng tám giờ rưỡi, một cơn đau mới lại giày vò Aang dữ dội hơn. Baap Can liền cố đỡ cho vợ: ông gom nhặt một nhúm vỏ bào bên cạnh đống củi, một vài mẩu than trong đống tro trên bếp sau đó đem những thứ này chà xát lên bụng vợ, vừa làm vừa niệm câu thần chú sau:

Hãy hỉ mũi ra sông
Hãy khạc nhổ trên đường
Hãy chẻ củi trên đường mòn
Miệng và mỏ kẻ thù
Những lời nhọn hoắt từ miệng kẻ thù hãy quay trở lại nơi chúng mày đến…

Sau đó ông ra khỏi nhà để ném đi những thứ đồ thừa lúc này đã ngấm đầy những điềm xấu do kẻ thù tung ra và được những mẩu than, là kẻ trung gian đưa tới.

Ông trở vào nhà, ngồi hút thuốc. Sự lo lắng, bồn chồn hiện trên bộ mặt được cố giữ bình tĩnh của ông: một người phụ nữ đang trở dạ luôn luôn nằm trong vòng nguy hiểm chết người. Để thư giãn, Baap Can đi ra sông, múc đầy vại nước mang về để rửa ráy cho sản phụ.

Một giờ sau, Aang lại rên rỉ vì một cơn đau dữ dội mới, Baap Can vội niệm thần chú lần nữa. Và khi những đợt đau mỗi lúc một dồn dập, Baap Can vội chạy đi tìm chị mình là Jôong-Kröng-Thầy cúng tới giúp vợ. Người phụ nữ đứng tuổi này ngồi trước mặt cô em dâu và dùng cách điều trị mạnh đối với cô em dâu: bà dùng những ngón tay bấu da bụng dưới của sản phụ, sau đó béo theo chiều ngược lại. Bà tiếp tục làm như vậy ở phần bụng dưới bẹn phải tới đầu kia của bẹn trái rồi xoa xung quanh bụng. Sau đó bà nhúng tay vào nước và lại tiếp tục từ đầu với hai bàn tay ướt. Aang lại kêu đau ở phía đầu vai, Jôong dùng tay xoa chỗ đau và kết thúc việc chăm sóc này bằng cách quệt tấm mạng nhện ám khói gỡ ở đáy kho thóc trên bếp lên chỗ đau. Bởi vì, theo như người ta nói với tôi, con đau là do con chim tei gây ra và đây là phương thức điều trị từ thời tổ tiên.

Baap Can sai cô con dâu Groo-Can mang tới một bát gạo trắng (để trả công sự giúp đỡ của chị mình). Jôong vội la lên: “Này, sao lại như vậy?”. Nhưng rồi điều đó cũng không ngăn bà chị mang bát gạo về.

Baap Can giải thích: “Vợ tôi mãi không trở dạ được, đó là do đứa trẻ còn lần lữa chưa chịu xuống, chưa chịu chui ra thế giới của con người”. Ông ta còn thổ lộ với tôi rằng đêm hôm trước ông có một giấc mơ tuyệt vời: ông mơ thấy cảnh một chú nghé ra đời và điều này có nghĩa là có một “linh hồn trâu” được sinh ra ở thế giới thần linh, và ở thế giới của con người, thì sinh ra đứa bé mang “linh hồn trâu” đó. “Tương lai của đứa trẻ sinh vào ngày hôm sau của một giấc mơ như vậy sẽ gặp nhiều may mắn: nó sẽ có nhiều trâu, nhiều chiêng, nhiều ché, nó sẽ trở thành người có thế lực mạnh”, Baap Can giải thích cho tôi như vậy.

Từ sáng sớm, căn nhà đã sôi động hẳn lên vì các cuộc viếng thăm của những người phụ nữ khi hay tin; một vài người trong số họ còn ở lại phòng sự bất trắc. Ngồi phía dưới kho thóc, gần sản phụ là “bà dì” của sản phụ, Yôong-Điên và Poong-Góa — bà đỡ khéo tay. Cô con dâu và đứa cháu của Baap Can là Groo-Can và Sraang-Kroong cùng hai người phụ nữ khác đến ngồi trên bậu vách trong “phòng khách” nơi tôi và Baap Can đang ngồi. Poong-Góa biến ra ngoài một lúc sau đó quay trở lại với chiếc gùi nhỏ đựng những bắp ngô để tẽ, Groo bước ra ngoài đi dạo một vòng còn những người phụ nữ khác quay trở về nhà họ. Chúng tôi ngồi một mình không lâu: bà Troo (“dì” của Baap Can) bước vào cùng với cô con gái là Laang-Mhoo và con rể; họ đến để biết thêm tin tức, họ trao đổi với Aang-người dài hoặc với Baap Can vài câu rồi rời chúng tôi ra về. Một cô cháu gái kết nghĩa xuất hiện một lúc rồi cũng ra về, tiếp theo là những người hàng xóm…

Sau khi chăm sóc cho Aang, đến lượt Jôong-Kröng chào chúng tôi ra về; bà ta về nhà lấy những trái bầu khô và cùng chồng đi lấy nước ngọt mang về đổ vào chum lớn để chuẩn bị chất nhuộm chàm. Baap Can gọi chú em rể đang ngồi nghỉ hút thuốc trên bậu vách sau khi vừa làm công việc nặng nhọc trên, vốn biết được khả năng của chú em, Baap Can nhờ ông ta “bói ngọn giáo” (pool taak). Groo-Can mang tới cho ông chú chồng những thứ cần thiết: một bát nhỏ của người Việt có một ít nước và một bát gạo trắng đầy, một ngọn giáo và một mảnh nứa. Kröng-Jôong bưng bát nước, bỏ vào đó vài hạt gạo và đặt nằm mảnh nứa vào đó rồi cẩn thận cắm ngọn giáo lên trên mảnh nứa. Ông thông báo với thần linh những gì mà mình sẽ làm và hỏi đứa trẻ liệu nó sắp chịu chui ra chưa; sau đó phun lên tất cả những đồ vật — bát, mảnh nứa, ngọn giáo — một vài hạt gạo ông ta vừa nhai và từ từ buông ngọn giáo ra. Ngọn giáo có vẻ hơi ngập ngừng rồi bỗng đột ngột đổ ập xuống. Kröng liền nắm lấy. ồng đặt lại ngọn giáo ngay ngắn hơn, phun gạo một lần nữa và hỏi: “Có phải cháu đang đợi chị cả cháu ở nơi xa đến không? Có phải cháu đang đợi Jaang-Srae đang ở nơi xa đến không?”, ông lại buông ngọn giáo ra và lần này nó đứng yên. Baap Can giải thích và nói về đứa trẻ “Nó đang mệt mỏi bước trên con đường lớn (nó đang bước xuống thế giới của con người). Rõ ràng là chỉ đến chiều nay nó mới chui ra”.

Baap Can bỗng sực nhớ lại rằng mình vừa mới đóng những cọc nhỏ nêm chặt những hòn đá bít cái bậu cửa. Đây là một việc làm nguy hiểm: đóng những vật gãy mũi, vậy là ngăn trở đứa trẻ “chui ra” và làm người mẹ đau đớn. Cần phải niệm khấn ngay và Baap Can vội bốc một nhúm bụi trên mỗi đầu cọc mang vào rải lên trên bụng vợ vừa rải vừa niệm khấn chống lại những miệng lưỡi thù nghịch. Bây giờ đến lượt Kröng Joông có thần cảm: ông khuyên em vợ nên dỡ mái tranh. Baap Can vội leo lên sườn mái nhà, tháo những nút bằng mây buộc mái tranh và để hở ra một khoảng trống (chừng hai mươi xăng-ti-mét) — những nút buộc bằng mây là gợi lại hình ảnh xấu của dây nhau quấn quanh cổ bào thai. Một luồng ánh sáng chiếu xuống đất. Trước khi tụt xuống, Baap Can rút một cọng rơm và dùng nó để trừ tà trên bụng vợ mình.

Đã hơn nửa giờ trôi qua, Aang không thể nằm xuống được, cơn đau ngày càng dữ hơn khiến bà phải quỳ gập xuống, tay bíu vào sợi dây treo ở trên. Poong-Góa ngồi xổm trước mặt Aang vừa quan sát vừa động viên sản phụ đồng thời chờ đợi lúc cần thì ra tay. Vào khoảng giữa trưa, đột nhiên các cơn co thắt có vẻ tăng lên. Poong liền bảo người ngồi bên cạnh ra phía đằng sau sản phụ đỡ cho bà ta trong khi mình xoa bụng cho bà từ trên xuống dưới; Grieng-Mbieng (em gái út của Baap Can) rụt rè tiến lại gần. Poong kêu đám đàn ông hãy “gọi các Thần linh tới”. Họ chạy ùa ra khỏi nhà, Baap Can nhân thể nắm lấy một chiếc chày và tất cả đám đàn ông lúc này đang đứng gần mái nhà đều cùng gào lên những câu cầu khấn hết sức lộn xộn: người thì cầu khấn thần Núi và thần Nước, người thì cầu khấn Tổ tiên xa xưa những người đã từng thực hành việc sinh nở; người thì xin thần linh giúp người mẹ, người cha tránh khỏi mọi đau đớn, người thì hứa với đứa trẻ sẽ cho nó những thứ tốt đẹp nhất nếu nó chịu chui ra… Những tiếng la hét om sòm này chỉ kéo dài có vài phút bởi vì khi Grieng vừa đỡ Aang từ phía sau thì đã nghe thấy tiếng oe oe: đứa trẻ đang giãy đạp trên nền đất trong một vũng máu, giữa đống nhau. Bà đỡ thắt dây rốn đang vướng trên cổ của đứa bé bằng một sợi dây đen tại điểm cách rốn khoảng một gang tay, rồi dùng một con dao bằng nứa rất sắc mà người ta vót sẵn cho dịp này cắt dây nhau ở sát ngay sau chỗ thắt. Tiếp đó bà ta bế đứa bé mới sinh tới gần vách phía trước và tắm cho nó bằng nước lã do Yôong-Điên đổ ra từ quả bầu. Ngay sau khi đứa bé được tắm xong, không cần lau gì hết, Poong liền dùng chăn quấn cho nó rồi đặt đứa bé gần bếp lửa, cạnh Aang đang nằm trên chiếu lúc này mặt tái ngắt nhưng đã mỉm cười. Cuối cùng, bà đặt bên cạnh đầu đứa bé một hộp nan nhỏ trong đó để một ít gạo trắng để “giúp cho đứa bé lớn lên được khỏe mạnh và để khi nó biết đi, nó sẽ không bị ngã và sẽ tự biết ngồi”. Cô bé Dür đã tham dự từ đầu đến cuối cảnh này, rón rén tiến lại gần; nhìn thấy cảnh kẻ tiếm vị đang nằm gọn trong lòng mẹ, chỗ trước nay nó riêng chiếm lấy một mình, nó cảm thấy tủi thân: nó bắt đầu sụt sịt và sắp òa lên khóc; song đám phụ nữ đã an ủi được nó.

Trong lúc đó những người mẹ trẻ có mặt trong túp lều đều mang con của mình tới gần vũng máu và có đôi chút khó khăn cố để cho con mình giẫm chân lên vũng máu “đặng tránh cho chúng khi lớn lên đánh nhau với đứa trẻ mới sinh”. Yôong-Điên dùng chiếc cuốc nhỏ thu gom đống nhau, dây rốn và chỗ đất bẩn bà đã cạo. Bà cho tất cả những thứ đó vào một cái giỏ đan bình thường và mang ra đằng sau nhà nơi Baap Can vừa đào một chiếc hố sát vách — nếu đứa trẻ mới sinh là gái thì người ta phải đào cái hố ấy gần mặt trước nhà. Yôong-Điên đặt cái giỏ xuống đáy hố, Baap Can lấp hố bằng một cục đá lớn và đất; rồi ông đóng một loạt những chiếc cọc nhỏ xung quanh đống đất mới đắp sau đó túm đầu những chiếc cọc này thành một hình nón. Cuối cùng, ông bảo vệ tất cả những thứ đó bằng một cuộn những ngọn cây có gai mà ông vừa xếp đặt vừa lớn tiếng cầu xin bọn caak (phù thủy) hãy tránh xa chỗ này. Nếu chúng chui được xuống hố, chúng sẽ ngốn lấy cái nhau, đứa trẻ sẽ bị ốm và có thể sẽ chết.

Ngay chỗ người ta đã tắm cho đứa trẻ, Yôong-Điên đào một hố trũng lớn và xẻ một cái rãnh nhỏ đi dưới vách trước nối ra bên ngoài. Trên cái hố giống như chiếc chậu này, Yôong-Điên đặt nhiều khúc gỗ tròn trên đó trải tấm chiếu nứa đập dập mà Baap Can cùng vợ mình thường dùng làm “nệm” để nằm. Groo-Can đặt lên trên tấm nệm này một nồi nước nóng to tướng mà cô đã đun sẵn trên chính bếp của mình ngay khi thấy mẹ chồng trở dạ. Yôong thêm một ít nước lạnh và thấy nước tắm đã không còn quá nóng, bà ném vào đó một nhúm thóc miệng cầu xin:

Cầu cho điều xấu không còn nữa
Vì tao đã ném đi;
Cầu cho điều xấu chấm dứt,
xẹp đi như cái vỏ thóc…

và một vài mảnh của một loại cây linh thiêng có tên gọi là gun baa lêh (“cây lúa thần diệu làm thuyên giảm bệnh tật”, một loại Zingibéracé được trồng):

Ôi gun baa lêh,
hãy xua đuổi những điều xấu ngày càng tăng, khỉ ta lại ăn rau lần nữa;
hãy xua đuổi mọi điều xấu, khi ta lại ăn măng lần nữa;
khi những kẻ lạ mặt lại đến tham gia nghỉ lễ hãy xua đuổi mọi điều xấu
Tôi xin ném cây gun baa lêh.

Những người phụ nữ đã dựng hai tấm phên bằng tre giữa vách ngăn phía trước và những chiếc cột của kho lúa làm thành một buồng tắm nhỏ để người mẹ có thể tắm rửa thoải mái mà vẫn tránh được những cái nhìn tò mò. Aang bước vào đó, rửa ráy, rồi trở lại đi nằm mà không cần một sự giúp đỡ nào.

Trong khi đó Baap Can nhấc cái ché ở phía cuối chân tường đem đặt giữa phòng khách nơi những người phụ nữ tới tham dự cuộc sinh nở lúc này đang nói chuyện phiếm, người thì ngồi trên bậu vách, người thì ngồi xổm dưới đất. Mười hai giờ hai mươi phút trưa thì đồ uống đã sẵn sàng; Baap Can cắt tiết gà vào cái bát bằng đất nung có đựng một ít men rượu gạo lấy ra từ ché. Rồi ông chìa cái cần hút về phía Poong-Góa, bà đỡ; nhưng bà này lễ phép từ chối, bảo rằng chính Jôong-Kröng-Thầy cúng mới là người có vinh dự mở đầu nghi lễ này. Đùn đẩy lịch sự giữa hai người thầy thuốc; cuối cùng bà Poong là người cắm cần hút đầu tiên.

Trước đó Baap Can đã bôi vào lòng bàn tay phải của Poong men rượu hòa với tiết gà; trong khi ông đi bôi máu cho những người phụ nữ khác đang có mặt thì bà đỡ đứng dậy, và đến lượt mình, ban phước cho đứa bé bằng cái chất bôi giống chất bà vừa được bôi để tẩy uế về chuyện đỡ đẻ.

Sau khi tẩy uế cho tất cả đám phụ nữ đã tới giúp Aang-Người dài, Baap Can trả ơn tất cả những người đã trợ giúp ông trong cuộc thử thách này. Để làm việc đó, ông đặt dưới chân ché rượu một vài cái bát cỡ lớn của người Việt và một vài tờ bạc một đồng. Trước tiên, ông biếu cái bát to nhất cho Poong-Góa, và đem chia những cái còn lại cho những người phụ nữ khác. Còn mỗi người đàn ông (kể cả nhà dân tộc học) đều được nhận một đồng bạc; cả Sraang cũng được nhận mặc dù cô cháu của ông chủ nhà này chỉ đến để hỏi xem chú mình có muốn mua một chiếc vòng mà những người khách tới nhà Mhoo-Laang muốn bán không.

Tiệc rượu bắt đầu: Kröng-Jôong là người uống đầu tiên, tiếp đến là Poong-Góa và lôong-Kröng. Đám trẻ đảm nhiệm việc châm nước vào các ché rượu rất tích cực vì người ta hứa sẽ trả công cho chúng bằng dưa chuột. Mọi người nói đủ mọi thứ chuyện. Kraang-Drüm làm những người có mặt cười vang khi kể rằng hôm qua cậu ta có nói với Dür rằng nó sẽ lấy Srae (chồng của chị cả mình), đứa bé gái nói còn chưa sõi đáp lại: “Drôok braak! Đồ khỉ công”, một thán từ chẳng mấy lễ độ và là một câu chửi (khi người thốt ra nó nhằm vào một người nào đó): cách nói này có thể so sánh với một từ gồm năm chữ trong ngôn ngữ của chúng ta. Tôi cố gắng lái cuộc nói chuyện vào những vấn đề dính tới tín ngưỡng và thủ tục liên quan đến sự sinh nở. Những người phụ nữ khẳng định lại với tôi những điều Baap Can đã nói: khi ở dưới trần một đứa bé trai được sinh ra thì trên trời xuất hiện một “linh hồn trâu”. Mọi người còn cho tôi biết thêm rằng những đứa con trai không bao giờ được mang họ bố nhưng không cho tôi biết là vì sao.

Bỗng nhiên, một vụ náo loạn nổ ra: một con chó vừa bước ngang qua đứa bé mới sinh. Mọi người la to, một vài người đứng dậy để đuổi con vật. Baap Can gào lên “Tlaa Kap!cầu cho hổ ăn thịt mày đi!”. Con chó khốn khổ đã phạm phải điều cấm mà nó sẽ phải trả giá bằng sinh mạng của nó ngay tối hôm đó.

Khi cơn xúc động do cái tội tày đình đó gây ra đã qua đi, câu chuyện quay trở lại việc những người Cil Koon Ddôo’, tới làng để bán những ché rượu và những chiếc vòng và để đòi Tôong-Đầu bếp trả một món nợ. Họ đến nhà Mhoo-Laang, ông cho họ ăn và chấp nhận làm người mối lái cho họ ở làng. Ông ta kể cho chúng tôi nghe vô số cuộc bàn cãi ông đã phải cáng đáng để cho những người khách bằng lòng chỉ nhận một phần số nợ của người đầu bếp mà thôi. Kröng-Jôong vốn rất khoái các ché, ông cùng cậu cháu đi xem những chiếc này.

Cuối cùng vào khoảng 4 giờ chiều, Jaang và Srae từ Ndut Lieng Krak tới. Mặc dầu có lời tiên đoán từ chiếc giáo song đứa trẻ đã không chờ anh chị mình tới rồi mới chui ra. Do hai người này đã ngủ qua đêm ở “nhà người lạ” và họ lại vắng mặt trong làng khi đứa bé ra đời nên họ bị cấm không được bước chân vào nhà mẹ. Nơi này được bảo vệ bởi một sợi dây dài do Baap Can kéo căng từ cánh cửa riêng tới cửa phòng khách (chung cho cả Baap Can và Kröng Joông em rể ông) và chặn hai lối vào; hai chiếc cọc cao được đóng xuống để giữ sọi dây cách mặt tiền ngôi nhà vài mét về phía trước, ấn định phạm vi cấm người lạ bước qua. Đôi vợ chồng trẻ buộc phải ngủ lại tại nhà ông chú Kröng, ở đó họ vẫn có thể nhìn thấy mọi sự xảy ra ở nhà mình; cả số hoa quả họ mang về cũng không thể vượt qua cái ranh giới tưởng tượng ngăn cách hai nhà. Nhà Kröng-Jôong và Baap Can có chung cửa phòng khách, vì thế cửa này cũng bị cấm luôn; nên Jaang và Srae phải đi vào nhà chú mình qua cửa riêng, kể cả Mhoo-Laang cũng phải vào nhà qua cửa này khi mang tới cho Kröng chiếc ché lạ mà ông ấy muốn mua.

Buổi tối sôi động lên một chút bởi việc giết con chó có tội, nó bị đập chết, nấu chín và dọn ra trong một thoáng là xong và tất cả những người có mặt đều chén ngay tại chỗ. Người ta nói chuyện này chuyện nọ: từ chuyện những chú voi rừng lai vãng tới miir trong những ngày này, đến chuyện người bạn ở Sar Lang “vay” một con trâu… Aang-Sa mí mắt khiến mọi người chú ý một lúc khi sầu muộn nhắc lại một số kỷ niệm và ca ngợi niềm vui trong những công việc nương rẫy ngày xưa, khi lao động chen lẫn rộn rã tình yêu và tiếng cười. Laang-Mhoo, vẫn đang cho con bú, bế đứa bé mới sinh đang khóc lên và nhét bầu vú vào miệng nó nhưng nó không chịu ngậm. Cô lấy làm lạ về vóc dáng và trọng lượng của đứa bé, “trông cứ như đứa trẻ đã đầy tháng”; những người phụ nữ khác đều đồng tình với lời nhận xét của cô. Câu chuyện lại được tiếp tục, Yông-Điên kể rằng hôm nay mình tiếp đón vợ chồng Sieng-Ôot tới thăm (Sieng là anh trai của Tôong-Biing và của Aang-Góa và Aang-Góa đã trú ngụ chính tại nhà của Sieng kể từ sau vụ xét xử loạn luân); đôi vợ chồng này tới thăm Yôong-Điên để nhờ bà này ban phước lành cho đứa con còn nhỏ của họ, nó chính là Ngkoi (một trong số những người Sruk bị sát hại ở Phii Dih) nay được đầu thai trở lại. Đúng là Ngkoi đã xuất hiện trong giấc mơ của Ôot khi chị này chưa mang thai, nó đã nói với Ôot rằng: “Tao muốn gặp lại bà dì Yôong-Điên của tao” (Nên nhớ rằng người phụ nữ này là vợ góa của một người Sruk). Sau khi nhắc lại những điều các vị khách đã nói, Yôong còn kể thêm: “Họ không dám nói với tôi chuyện ấy và khi đứa trẻ được sinh ra, họ đặt tên cho nó là Kraang, nhưng đứa trẻ cứ khóc hoài: nó từ chối cái tên được đặt; lúc đó họ đành gọi nó là Ngkoi và đứa trẻ chấp nhận tên này”.

Ngày 12 tháng 9

Khoảng chín giờ sáng. Aang đang tắm lần đầu và húp bát cháo đầu tiên trong ngày (Hôm qua bà đã tắm tất cả 3 lần và đã ăn ba bữa, mỗi bữa húp một bát cháo nhỏ).

Bây giờ Baap Can đi cầu cây ma thuật mát mẻ (pool gun Ik) “để cho đứa bé chóng chịu bú mẹ”, đồng thời đặt cho đứa bé một cái tên (nghi lễ này được gọi là “rút thăm một tên của tổ tiên” (tok yoo), có điều chắc chắn là khi một đứa trẻ cứ khóc suốt và không chịu bú, đó là qua hành động này nó muốn có một cái tên hoặc nếu nó đã có một cái tên rồi thì đó là nó muốn đổi tên.

Ông già ngồi ngay lên trên ổ cữ của vợ mình ở phía dưới kho thóc; người vợ đang ngồi duỗi chân, đặt đứa bé trên đùi. Baap Can ngồi xổm, đối diện với Aang, ngang tầm đứa bé. Trong lòng hai bàn tay đang nắm vào nhau của Baap Can là hai nửa hình trụ được chẻ theo chiều dài của loại củ ma thuật (Gun Ik). Ông vừa xóc hai miếng củ trong lòng bàn tay vừa gọi tên Njaang (đây không phải là tên của một cụ tổ nào của Baap Can) và đột ngột xòe hai bàn tay ra: hai miếng củ rơi xuống đất không theo một trật tự nào: như vậy có nghĩa là cái tên bị từ chối. Ông bắt đầu lại thao tác như trước và lần này thì gọi tên Srae (là cái tên ông chú út của vợ mình). Lại bị từ chối. Kế đó gọi tiếp tên của Kroong (tên cha đẻ của Aang), rồi đến tên Bbaang (cụ tổ trực tiếp của Aang). vẫn không có kết quả.

Trong khi người cha rút tên cho em mình thì Choong-Bụng ỏng đùa giỡn với đứa bé. Nó ghé mồm thổi vào cánh tay nhỏ xíu của đứa bé tạo nên những tiếng giả; nhưng rồi chán vì chả thấy đứa em mình phản ứng gì, nó bỏ ra ngoài chơi với những đứa trẻ khác cùng tuổi.

Baap Can vẫn tiếp tục “rút thăm tên các cụ tổ”. Mang, Chung, rồi Par. Vẫn bị từ chối. Ông chỉ cầu khấn tổ tiên đằng vợ bởi vì hai trong số ba đứa con mà Aang-Người dài đã sinh cho ông trước đứa bé này đều đã mang tên tổ tiên của Baap Can (Choong và Jaang). Nhưng vì tổ tiên đằng vợ một mực chẳng chịu hiện ra nên Baap Can buộc phải cầu khấn tổ tiên của chính mình; và ngay từ cái tên cầu khấn đầu tiên, Ddoong, hai miếng củ ma thuật đã nằm đúng vị trí hoàn toàn thuận lợi.

Tôi nghĩ như vậy là cuộc chơi đã kết thúc và đứa trẻ mới sinh sẽ có tên là Ddoong. Nhưng chẳng phải chút nào. Baap Can thu lại hai miếng củ và lại tiếp tục ném xuống hai lần nữa, kết quả hai lần ném này lại không như mong muốn, ông già bảo tôi: “Các Gun Ik đã chỉ ra tên này ngay từ lần gieo đầu tiên nhưng sau đó lại từ chối ở hai lần tiếp theo”. Theo chỗ tôi biết về thuật bói toán của người Gar thì không thể coi lý lẽ đó là có giá trị. Trước sự sửng sốt của tôi, Baap Can một lần nữa lại cầu xin tên người cha của vợ mình là Kroong; ông giải thích cho tôi (và một phần cho các thần linh): “Đứa trẻ có cái mũi của Kroong, mắt của Kroong” (Nếu đứa bé mới một ngày tuổi này giống ông ngoại đến mức ấy thì tôi cam đoan là nó phải rất xấu). Sau đó ông khấn ông tổ rằng con chó bước qua đứa trẻ mới sinh đã bị đập chết theo đúng những tục lệ ngay tối hôm đó, có bôi máu và uống rượu. Một sự cẩn thận vô ích: Kroong không muốn ra. Lại quay trở về với cái tên Ddoong, nhưng lần này không có kết quả; lại gọi lại tên Kroong; vẫn chẳng được gì hết. Bực mình, Baap Can vứt béng các cây ma thuật và cuối cùng ông buộc phải công nhận sự chỉ dẫn thuận lợi duy nhất của chúng: Ddoong. Ông bèn đi tìm một chiếc vòng làm bằng một sọi chỉ bông vải trên đó có treo một mảnh Gun Ik, và khắc lên đó theo nghi thức và vừa đeo chiếc vòng vào cổ con trai vừa tuyên bố: “Cha đặt cho con tên Ddoong” và ông cầu khấn cho con “có được cơ thể tươi mát và giấc ngủ sâu”.

Từ giờ đứa trẻ đã có một cái tên nhưng vẫn phải còn có những sự đề phòng khác hết sức quan trọng để bảo vệ nó chống lại bọn phù thủy luôn rình rập. Một trong những linh hồn của đứa trẻ có thể bám vào cha và theo ông khi đi lấy nước cũng như khi vào rừng, có nguy cơ biến thành con mồi cho nhiều loại caak hay lui tới những nơi này. Vì thế nên vừa phải cách ly người cha bằng ma thuật lại vừa phải xua đuổi ma quỷ ra khỏi những chỗ độc hại ấy. Đây là việc mà Baap Can bắt tay làm ngay không chậm trễ.

Ông kết bốn sợi dây các màu khác nhau (vàng, đỏ, trắng và đen) bằng cách dùng bàn tay xe chúng lại trên đùi. Ông cắt sợi dây nhiều màu ấy làm đôi và dùng đoạn dài hơn buộc xoắn vào đầu chỏm cái dao dệt của khung cửi, một loại dao dài làm bằng gỗ đẹp bóng loáng do sử dụng nhiều; sau đó ông buộc hai “mạt sắt” (ê’ loch) ở đầu sợi dây mà ông để thòng xuống, ông lại cắt mẩu dây còn lại làm đồi và lấy một nửa buộc vào cổ chân trái của mình gắn vào đấy ba mẩu mạt sắt. Làm xong, ông ngâm nga:

Phit! Con rồng bằng khuỷu tay,
Con giun bằng ngón tay,
Con thằn lằn nhỏ bằng gang tay,
hãy chạy đi, quay về tổ của chúng mày,
Đừng nằm lại trên con đường lớn,
Con đường ta đi lấy nước,
Con đường ta đi tắm,
Hãy chạy đi, quay về nơi chúng mày từ đó đến đây!
Hãy chạy xuống cuối nguồn nước,
Về phía cuối rừng củi,
Về phía cuối khu rừng trên cao,
Về phía cuối đêm sâu, nơi kia,
Hãy chạy đi, hãy quay lại nơi chúng mày đã ra đi!
Nếu không, thanh sắt này sẽ đập chết chúng mày.

Vừa ngâm nga vẫn những câu thần chú đó, ông vừa buộc phần của sợi dây nhiều màu vào cổ chân bên phải của mình và buộc vào đó luôn ba miếng mạt sắt. Sau đó ông thu dọn toàn bộ “mạt sắt” còn lại trong cái hộp đồ ăn (lấy trong bếp nhà tôi) đổ lên đấy những hạt tấm lấy ở nhà Jôong-Kröng và đặt một mẩu cây nghệ lên trên tất cả những thứ ấy. Trước khi bước ra khỏi nhà, ông đánh thức Aang-Người dài dậy để tránh không cho bọn caak bắt lấy bà trong khi bà đang ngủ. Ngoài sân, ông nhìn thấy một trong những cái cối của vợ, liền bỏ những hạt tấm và miếng nghệ vào đó mà giã thành những hạt gạo nhỏ li ti màu vàng.

Với đống đồ nghề ma thuật cùng cái gùi trong đó có những quả bầu khô lớn, Baap Can đi ra sông. Tới chỗ lấy nước, ông ném tung lên về phía thượng lưu và về phía hạ lưu vài nắm gạo trộn nghệ cùng với những mạt sắt, vừa đọc lại những câu thần chú lúc nãy; sau đó ông lội xuống nước và lại tiếp tục vụ vãi tung ma thuật của mình về mọi hướng vừa phát ra vẫn những mệnh lệnh trước cho bọn caak kèm theo những lời đe dọa chống lại những cái miệng thù địch. Nhắc đi nhắc lại vẫn những lời đó, ông quay lên bờ và cắm lên đó cái dao dệt được trang trí bằng những sợi chỉ nhiều màu và mạt sắt. Lúc này ông đã yên tâm: ông (và cùng với ông là những “linh hồn” còn quá mong manh của đứa con nhỏ của ông) đã được cách ly khỏi tất cả những thế lực xấu xa có thể đe dọa người cha của đứa bé sơ sinh. Ông bình tĩnh múc đầy nước vào các quả bầu và quay trở về nhà, không quên mang theo cả chiếc hộp (số gạo trộn nghệ và những mạt sắt còn lại sẽ được ông dùng cũng theo kiểu như vậy để tự vệ chống lại các thần linh hay ghen ghét thường lảng vảng trong các khu rừng). Ông không còn sợ mỗi khi phải ra sông lấy nước hay đi tắm: gạo trộn nghệ được trang bị mạt sắt đã xua đuổi bọn phù thủy chuyên ăn hồn người, các thần linh lúc nào cũng hay trả thù và những con rồng hung dữ. Và chiếc dao dệt cắm thẳng bên bờ sông Daak Kroong như một thanh kiếm sẵn sàng chống lại mọi hành động xấu xa của bọn chúng.

o0o

Tôi quay trở lại nhà Baap Can vào khoảng sáu giờ tối. Yôong-Điên đang cho đứa trẻ mới sinh bú; chính cô đã cho đứa bé bú cả ngày hôm qua bởi vì Aang chưa có sữa. Việc này được trả công bằng một cái bát của người Việt. Đứa trẻ cả ngày nay chưa được tắm; thực ra, trừ lần tắm khi mới sinh còn thì đứa trẻ phải chờ đến khi rụng rốn mới được tắm.

Aang-Người dài không rời khỏi chiếc giường tồi tàn của mình và chính Baap Can là người nấu cơm và dọn dẹp.

Tối hôm đó, thầy saman làm lễ có hiến tế lợn tại nhà Wan-Joong, bị ốm từ mấy hôm nay. Rất ít người tới tham dự. Liệu có phải vì Ngee-Mang, cô njau xinh đẹp ở Ndut Trêe Pül không khéo lắm không, chí ít là tôi cảm thấy như vậy? Tôi chỉ nhận thấy đám đông những người phụ nữ mang thai trong làng kéo đến khi thầy cúng đang du hành sang thế giới bên kia; họ kéo đến hy vọng biết được một vài thông tin về tình trạng đứa con đang nằm trong bụng mình.

Ngày 13 tháng 9

Baap Can vẫn không hài lòng với cái tên đặt cho đứa bé, ông quyết định lại rút quẻ tên tổ tiên vào sau bữa ăn và sau khi Aang đã tắm rửa. Lần này ông thay đổi cách bói, ông sẽ đi “xem ống đựng muối” (Pool ding boh). Đúng ra, đây không phải là một cái ống đã dùng rồi mà chỉ đơn giản là một cái ống tre — giống như cái ống người ta vẫn đựng muối — được tiện ra cho dịp này. Ông bỏ gạo vào ống tre cho đầy tới miệng, rồi trút số gạo đó sang một ống khác to hơn; ông đọc một cái tên, sau đó trút gạo vào “ống muối” qua một cái phễu làm bằng một đầu quả bầu có đục lỗ, ông thả nhẹ đít ống xuống đất (tất nhiên là gạo được lèn chặt hơn). Khi cái tên đầu tiên được nói ra, cái ống còn gần đầy. Ông lặp đi lặp lại thao tác này nhiều lần và cuối cùng khi ông nói tới cái tên Kroong là cái tên mà ông ấy rất muốn đặt cho con mình thì cứ như là có điều thần diệu, gạo không còn tràn lên miệng ống mà dừng lại ở chỗ cách miệng ống chừng một xăng-ti-mét. Như vậy là tổ tiên đã đồng ý!

Lúc này đứa trẻ đã có một cái tên họp với mình, người ta có thể bôi máu và làm lễ cúng cho nó. Người ta đem ra hai chiếc hũ nhỏ không cổ, một hũ không đựng gì còn hũ kia đút nút kín, bên trong có chứa hèm rượu; người ta đem đặt hai chiếc hũ này ở giữa phòng khách. Sau đó cắm vào chiếc hũ không một chiếc đũa trên đó có xỏ năm chiếc vòng tay bằng đồng, một chiếc khác to hơn bằng đồng thau, hai vòng cổ, một chiếc bằng thiếc còn chiếc kia là vòng “hạt cườm cũ”. Tiếp đó người ta đặt hai chiếc chăn, ba chiếc áo ngắn đàn ông, một cái khăn chít đầu lên chiếc hũ, và cuối cùng, đặt bên cạnh một thanh kiếm. Tất cả những thứ bày ra này là để dỗ các “linh hồn” của đứa bé khiến chúng không phải sợ gì cả, để chúng không bỏ chạy đi mà ngược lại thấy rằng mọi người chỉ mong điều tốt cho chúng nên chúng bằng lòng ở lại với cơ thể và cha mẹ.

Srae-Jaang đổ đầy nước vào cái ché nhỏ đựng rnööm. Baap Can ôm một con gà trống đẹp, ngồi xổm bên cạnh cái hũ để cầu phúc cho đứa trẻ mới sinh do Jaang bế tới. Ông dùng con dao của mình nhẹ nhàng cắt chiếc mào gà, sau đó nắm chặt thân và đầu con vật, đưa chiếc mào gà đầy máu qua lại tám lần trên đầu đứa bé. Mỗi lần đưa mào gà qua ông lại xướng lên con số lần bôi máu và ngay tiếp đó là lời cầu khấn để linh hồn đứa trẻ mới sinh đừng chạy đi và đừng sợ gì hết… Cuối cùng, Baap Can giơ con vật lên trước mặt đứa trẻ mới sinh và nói với nó: “Hãy nhìn con gà trống đẹp này, nó là của con đấy; sau này con sẽ nuôi những con vật khác to hơn và đẹp hơn con này nhiều…” Bây giờ Baap Can nhón một nhúm cơm ở phía trên cái nồi đầu tiên được đặt trên bếp lửa trong ngày hôm đó, nồi cơm được nấu từ sáng để dành cho lễ này, ông nghiền nát một vài hạt cơm trên trán đứa bé và mỗi khi nghiền một hạt ông lại đếm, vừa đếm vừa nhắc lại lời cẫu khấn trên, vẫn làm lại nghi lễ như vậy, nhưng lần này là với một chiếc vòng làm bằng một sọi dây bình thường xâu một mẩu cây ma thuật mát mẻ được đưa qua đưa lại tám lần trên trán đứa bé.

Lúc này, Jaang bế em trai mình tới gần ché rượu, cầm tay nó cho sờ vào chiếc cần mà Baap Can đã cắm vào ché rnööm vừa báo tên vật hiến tế. Sau đó Jaang mang trả đứa em lại cho mẹ lúc này vẫn đang nằm trên chiếc chiếu đặt phía dưới kho thóc. Baap Can dồn tất cả các thứ cúng linh hồn đứa trẻ lại. Ông ta nhổ vào tay phải của mình, sau đó đặt tay này lên ché rượu, rồi lên trán đứa bé và đếm “Một”; ông ta làm lại và đếm “Hai”… cứ thế cho đến tám và chỉ ché rượu cho đứa bé: “Đây là ché của con. Sau này con sẽ bỏ vào đó rnööm cho lên men”. Baap Can cũng làm như vậy đối với thanh kiếm. Cây kiếm được nhúng vào nước cầu phúc và được áp lên trán đứa bé tám lần. “Mai sau con sẽ đeo nó trên vai khi con đi trên đường tới dự tiệc ở nơi khác hay tới đó bán trâu hay ché…”. Sau đó người cha chỉ từng đồ vật cho con (vòng tay, áo…) mỗi lần đều nói rằng vật này là của đứa trẻ. Mỗi lần, Aang cũng nói theo như vậy.

Nghi lễ trên kết thúc, người ta mở một ché rượu. Chính Bbaang-Hươu, em trai của Aang-người dài (tức là kôony của đứa bé) là người đầu tiên uống rượu, sau đó tới lượt Can (anh trai cả của đứa bé), tiếp đó là Srae (anh rể của Kroong)…

Trong khi chúng tôi uống rượu thì Aang đi ra ngoài giặt giũ bằng cách dùng chân đạp vò đống quần áo trên một tấm ván đặt gần các cột hiến sinh. Bên kia cánh cửa phòng khách, Jôong-Kröng cùng con gái đang trộn thuốc nhuộm chàm mà họ đã chuẩn bị từ ngày hôm qua trong một cái hũ lớn đuợc buộc vào cây cọc bên rìa mái nhà.

Ngày 15 tháng 9

Tôi rời làng vào chiều ngày 13 để đi theo người làng Sar Lang đến mời tôi tới tham dự các nghi lễ chuẩn bị cho ngày “Lễ cúng Đất lớn” của họ. Tôi chỉ mới trở về Sar Luk hôm qua, lúc bốn giờ chiều; ở đây tôi gặp người đại diện tới kiểm tra công việc của trưởng khu và tham dự cuộc bầu chọn người trưởng và phó của Bboon Rcae vào sáng nay: đó là Choong-Kôong, nguyên là lính bản xứ ở chỗ chúng tôi và NDür-Yoon, học sinh cũ sống ở Paang Döng được bầu vào hai chức vụ trên. Kraang-Drüm không hoàn toàn quay lại với quy chế cu-li nữa: anh ta làm trợ lý cho hai người trên và không phải đóng thuế ít nhất là trong năm nay.

Vào tám giờ sáng, người đại diện đi tiếp tới Lac. Tuy nhiên, bốn tiếng sau ông ta đã lại xuất hiện cùng với Yoo Lớn từ Buôn Ma Thuột tới thăm tôi trong chốc lát, cùng với viên quan cai trị và vợ ông ta (là chị dâu tôi).

Sau khi người đại diện ra đi, cuộc sống nơi đây lại trở về nhịp sống thường ngày; tuy nhiên không phải hoàn toàn như thế, bởi một cuộc sống lễ hội hoặc gần như vậy đã bắt đầu. Quả vậy, nhiều gia đình cúng một ché rượu “mừng gạo mới giã”. Những người ở Sar Lang đã cúng một hoặc hai trâu vào ngày 29, sáng nay mang gạo mời đến cho các vị khách sắp tới của họ (hoặc họ sai con trai hay một người bà con gần đi làm việc này); đáp lại, người được mời mở ché rượu cần.

Một người có thể được nhiều nhà cùng đến mời một lúc nên ông ta đã mời toàn bộ các vị sứ giả đi thành toán tới cùng rượu theo nghi lễ.

Vào khoảng mười một giờ, đến lượt Baap Can đáp lễ theo nghi thức đối với ba người được cử tới từ Sar Lang. Ít lâu trước khi những người này đến, Aang-Người dài tắm cho đứa con trai mới sinh dưới cái nhìn chăm chú của con bé Dür. Bà không đổ nước trong quả bầu thẳng lên người đứa bé như khi chúng đã lớn mà dùng bàn tay ướt của mình xát lên người nó, đúng hơn là lau cho nó, vô cùng cẩn thận và âu yếm.

Chỉ từ ngày hôm qua Aang mới tắm cho đứa bé mỗi ngày một lần. Dây rốn của Kroong đã rụng từ chiều ngày 13. Người ta lấy tereh và xác nhện thật khô ở phía dưới kho thóc, đem bóp vụn rồi bốc lên một nhúm bỏ vào rốn đứa bé, dùng ngón tay trỏ ấn xuống. Theo như mọi người nói với tôi thì bằng cách này rốn đứa bé sẽ không bị nhiễm trùng và ngăn được bệnh sán.

Cũng mới chỉ từ tối hôm kia Aang mới có sữa cho con bú.

Ngày 16 tháng 9

Hôm nay, tại nhà Baap Can người ta tổ chức một nghi lễ riêng hết sức quan trọng: “Nghi lễ đưa đứa trẻ ra khỏi nhà” (Njur Koon): đây là lần đầu tiên đứa trẻ được bế ra khỏi nhà mẹ đẻ. Kể từ sáng hôm nay, chấm dứt mọi sự cách ly chặt chẽ mà người ta vẫn giữ cho đứa bé và việc kiêng mọi cuộc viếng thăm của khách lạ được dỡ bỏ. Từ lúc lọt lòng cho đến hôm nay, đứa trẻ luôn được đặt nằm phía dưới bồ thóc, hoặc nằm trên chiếc chiếu, hoặc trên tay Aang. Người ta nói với tôi rằng đây là lần đầu tiên Aang dịu con trẻ trên lưng thít chặt trong một tắm chăn (ba’), theo cách thức cổ truyền ở miền núi; thực chất là Aang sẽ dịu con trên hông mình.

Nghi lễ trên thường được tổ chức khi đứa trẻ được bảy ngày tuổi, nhưng Baap Can rất thoải mái với “lịch” và ông ta cũng chưa chọn được ngày; đã thế ngày “Lễ cúng Đất” sẽ được tổ chức vào chiều hôm nay ở Sar Lang.

Baap Can đưa ra một bộ tất cả các thứ mà một ngày kia một bé trai cần phải có: một cái cuốc, một quả bầu đựng nước, một quả bầu đựng cháo, một cái tẩu và một cái túi nhỏ đựng thuốc lá (trong trường hợp này là một cái ví), những cái nút bằng ngà, một cái vòng cổ, một cái áo, một cái khăn; tất cả những thứ này được bỏ vào trong một cái gùi. Rồi một thanh kiếm, một cái nỏ, một ngọn giáo và một cái lờ của đàn ông.

Aang-người dài địu đứa bé trên hông đi tới ngồi xổm trước đống đồ vật để cách cửa nhà mình vài bước và Baap Can cầm từng thứ một giơ lên trước mặt đứa bé cho nó xem vừa giải thích cho nó nghe cách nó sẽ sử dụng những thứ đó về sau. Nghi lễ kết thúc khi đồ vật cuối cùng được giới thiệu. Aang cùng đứa bé quay vào nhà, theo sau là Baap Can và Choong-Bụng ỏng mang theo toàn bộ những đồ vật trên mà họ sẽ thu dọn lại.

Bây giờ đứa bé sơ sinh phải đi thăm tất cả các nhà trong làng. Aang-Sa mí mắt đến bế cậu em và dịu nó trên hông trong một tấm chăn. Trong mỗi bếp, bà chủ nhà chúc phúc cho nó bằng cây Lúa ma thuật, bằng cử chỉ nghi thức đó tỏ ra là bà đã công nhận nó là một thành viên của cộng đồng làng: từ nay về sau, những điều kiêng cữ, trong một số trường hợp vẫn giáng xuống những người lạ, không thể gieo họa cho nó ở cái ngưỡng cửa đã tiếp đón nó như thế này. Nghi lễ này đơn giản: bà chủ nhà cào lên một trong những hình trên bức vẽ màu trắng mà người ta đã trang trí các cây cột và thanh rầm của kho thóc trong dịp lễ hiến sinh lớn cúng Thần Lúa kết thúc vụ thu hoạch — quả là hình vẽ này được vẽ bằng bột gạo hòa nước, ngoài các thành phần khác, có chứa cây Lúa ma thuật, cầm lấy một nhúm bụi trắng ấy, bà ta đặt lên trán và lên “tim” đứa bé vừa khấn:

Hỡi cây Lúa ma thuật,
người cho sức mạnh và giàu có,
đừng giáng họa xuống đứa con,
cả đứa cháu, cả đứa con trai, cả đứa cháu.
Hãy coi chúng là người nhà của người
và hãy nhận lấy đứa này;
và từ nay người đã biết nó.

Được giải thoát khỏi những cấm kị đã cách ly nó từ ngày ra đời bằng nghi lễ ra khỏi nhà, sau một loạt những cuộc chúc phúc do đó nó đã được công nhận trong từng gia đình, bây giờ Kroong đã là một bộ phận của Sar Luk, một ngôi làng, cái cộng đồng lớn nhất mà “Những con người của rừng” biết đến theo truyền thống.

CHƯƠNG VIII
Ngày hội lớn cúng đất ở Sar Lang

Ngày 17 tháng 9 năm 1949

Nyaang-Lính đã đi Đà Lạt trưa nay vì hôm nay là ngày phép cuối cùng; bốn chàng trai và một cô gái — em và cháu của người lính bản xứ này — đi tiễn anh và chú của mình, cơ hội tuyệt vời để họ được một chuyến đi chơi xa và mua sắm một số thứ ở chợ. Tuy nhiên việc ra đi này không liên quan gì tới sự nhộn nhịp ồn ào đang làm xôn xao cả làng cũng vào giờ này. Trong tất cả các nhà, người ta diện những đồ trang sức đẹp nhất, gọi nhau í ới, vội vàng và la mắng lũ trẻ lúc nào cũng bám theo sau. Tóm lại, làng Sar Luk đang trong không khí của ngày hội gọi nhớ lại cuộc di chuyển của cả cộng đồng vào ngày lễ Tâm Bôh. Cả làng có năm mươi tư người đại diện cho mười sáu gia đình với tư cách là khách mời đi dự “lễ cúng Đất lớn” (Nyiit Döng) của Sar Lang, một làng bên cạnh cách Sar Luk bốn ki-lô-mét về phía thượng nguồn.

o0o

Sar Lang với dân số không quá tám mươi người từ đầu năm nay đã hợp nhất về mặt hành chính với thôn bên cạnh, là Ndut Sar cũng cùng tầm cỡ. Sar Lang có bốn ngôi nhà sắp thẳng hàng nhưng chỉ có một nhà có chiều dài đạt tới ba mươi mét nằm trên một bồn đất hẹp của sông Daak Kroong dưới chân một ngọn đèo (đèo Poot Rloo) là vạch giới giữa lãnh địa của nó với làng Sar Luk. Nhiều mối quan hệ họ hàng được hình thành qua những cuộc hôn nhân trao đổi qua lại thường xuyên đã kết nối hai làng Sar với nhau; thêm vào đó gần đây lại có hai cuộc kết nghĩa theo nghi thức quan trọng: cuộc kết nghĩa đã khiến Bbôong-Mang-Phó thành jôok của Bbôong-Dlaang, phó trưởng làng Sar Lang; rồi, tháng 9 vừa qua, có hai người bạn kết nghĩa này làm trung gian, còn có cuộc kết nghĩa giữa ông “người thiêng” của chúng tôi là Kröng-Jôong với vị trưởng hành chánh của Sar Lang là Choong-Yôong. Làng Sar Lang trông nghèo và hơi bẩn này lại có tầm quan trọng nhất định trong vùng “đồng bằng” vì ở đây có Ddöi-Dloong thuộc dòng họ Rlük, là thầy saman nổi tiếng nhất trong thung lũng này.

o0o

Lễ Nyiit Döng cuối cùng được tổ chức ở làng Sar Lang cách đây đã mười hai năm. Chính Mbieng-Jieng thuộc dòng họ Düng Jrii, lúc đó là trưởng làng, đã đứng ra “điều hành” các nghi lễ này. Khi ông này chết, Yaang-Dlaang cũng thuộc dòng họ trên là người kế tục ông làm người môi giới trong lễ cúng Đất.

Ba năm sau sự kiện lớn này, một nạn đói khủng khiếp đã hoành hành ở Sar Lang; Yaang-Dlaang quyết định tiến hành lễ “Bứng gốc cây mây” (Dok reh). Yaang nói với tôi rằng “sau vụ gieo hạt, tôi đã tập trung dân làng lại, tất cả, tôi cúng một yang dâm rượu và nướng một con gà mái. Sau đó tôi hỏi từng người liệu họ có đồng ý tham gia thật lớn vào lễ cúng Đất sắp tới không: “Mày có thể tìm một con trâu, được không?” Người thì đồng ý, người thì chỉ nhận cúng một con lợn thôi… Choong-Yôong, trưởng làng đã hứa sẽ giết một con trâu; nhưng trước đó một năm, ông đã cùng với Kröng-Jôong cúng hai con trâu cho lễ Tâm Bôh nên ông đã không thể thực hiện lời hứa của mình. Tay nắm cần rượu và con gà cúng, tôi đi hỏi từng người xem họ sẽ tìm thứ gì, sau đó tôi chuyển chiếc gut cho Bbaang-Aang (ông người thiêng giữ Củi lửa), ông này cắm cần vào chiếc ché nhỏ không cổ:

Tìm trâu, ta sẽ có trâu
Tìm ché, ta sẽ có ché
Mong sao cho trâu trở lại với ta
Mong sao ché trở lại với ta…

Sáng ngày hôm sau, chúng tôi đi “bứng gốc cây mây”.

Nghi lễ này tiến hành như sau. Cả làng đi tới địa điểm nghi lễ sẽ diễn ra. Đi đầu là dàn chiêng phẳng; tiếp ngay sau đó và cũng xếp hàng một là người môi giới (Yaang), người thiêng giữ Rnut (Bbaang-Aang), những người croo weer khác và toàn bộ dân làng. Nếu có một dàn cing khác, thì nó sẽ đi khóa đuôi. Hòa cùng tiếng chiêng phảng trầm lắng là tiếng vang mạnh mẽ của những chiếc tù và. tới Poot Rloo, trong khu rừng thiêng toàn cây cao — cây mây người ta chọn phải được lấy từ “chỗ các Thần linh” bởi vì cây mây mọc trong rừng chỉ dùng cho việc xây cất bình thường — người ta dùng sức mạnh nhổ bật gốc cây trong tiếng reo hò của đám đông; không chặt cây mà chỉ nhổ thôi. Người môi giới và “người thiêng giữ Củi lửa” cùng nhổ gốc cây mây, vừa đọc những lời cầu khấn, xin có được nhiều trâu và ché. Người ta cắt ngọn và rễ cây mây, chỉ giữ lại một đoạn dài khoảng một mét, tước vỏ đoạn cây và vứt những thứ còn lại tại chỗ.

Người ta long trọng rước đoạn mây đã được chuẩn bị như vậy; một cô gái trẻ được giao dịu đoạn cây trên lưng quấn trong một tấm chăn như dịu một đứa trẻ. Khi về đến làng, cô gái đem đặt đoạn cây trên cái nia lớn dùng để chứa những thanh củi nghi lễ được đặt trên sạp ở nhà Bbaang-Aang. Ông này khui một ché rượu lớn và giết một con lợn, sau đó chìa cần rượu cho người môi giới và cho hai người đàn ông thiêng kia. Sau khi dâng cúng ché rượu, bốn người kuang dùng máu và men rượu bôi lên đoạn mây và những thanh Rnut. Mọi người uống rượu, sau đó người môi giới cùng dàn chiêng mang chiếc nia có đoạn mây và những thanh củi nghi lễ tới ngôi nhà tiếp theo, ông chủ của ngôi nhà này cúng một con gà và một ché rượu rnööm không cổ. Một nghi lễ mới lại bắt đầu, tiếp theo và cứ như vậy cho tới khi đoàn người đã đi qua tất cả các “kho thóc” trong làng. “Những năm sau đó, nhà thì cúng một con dê cái, nhà thì con vịt và cứ lần lượt như vậy…” Tuy nhiên, tôi có thể nhận thấy rằng những lễ hiến sinh đặc biệt được tiến hành năm ngoái vào dịp lễ cúng Cột (Nyiit Ndah) mà tôi đã được dân làng Sar Lang mời tham dự hôm 5 tháng 11 năm 1948; một lễ hội có phần kết thúc khá hoàn hảo. Sau đợt cúng cuối cùng gồm một con gà và một ché rượu, những ông người thiêng dưới sự hướng dẫn của người trung gian mở đầu đoàn rước, theo sau là dàn cing rồi mới đến dân làng còn lại, thỉnh thoảng lại hú to lên; đến tối đám rước trở về “nhà của Thần Nduu” (tum Nduu) được dựng cách mép vách đá chìa ra bên trên con sông có vài bước chân. Căn nhà nghi lễ này là một túp lều thu nhỏ được dựng trên những cái cột giống như một trong những chiếc chòi cao người ta vẫn cất trên rẫy; một hàng rào hình chữ nhật gồm những chiếc cọc cao khoảng vài xăng-ti-mét bao quanh đám đất phảng nơi có bốn cái cọc tre được đóng xuống dùng làm cột. Đây là thứ đền thờ nhỏ tạm thời thờ cúng vị thần quan trọng nhất trong thần điện của người Mnông Gar. Vừa là thể hiện linh hồn cây lúa vừa là vị anh hùng thần thoại khai tâm cho con người. Những người thiêng dừng lại trước Tum Nduu để đặt lên đó một ống rượu, cơm và những chiếc lông gà, sau đó họ ngồi xổm xuống và mời nhau uống rượu trong khi dàn chiêng phảng vẫn tiếp tục không ngừng đi vòng theo ngược chiều kim đồng hồ quanh cái đền thờ nhỏ và những người đàn ông đang ngồi xổm; đám đông đứng tách biệt theo hình vòng tròn. Rồi, người môi giới đứng cạnh nhà của Nduu, tay cầm một cái chai đựng đầy rnööm thỉnh thoảng lại tưới một vài giọt rượu lên cái đền nhỏ, miệng cất tiếng hát một khúc ca dài sâu lắng, một đoạn bài hát “thiêng” có tên gọi là “Bài ca của cồng chiêng” (noo goong). Bbaang-Aang, người giữ Củi lửa đứng dậy và bước tới trước mặt người hát ở phía bên kia Ngôi nhà của Thần linh, và khi người đó kết thúc bài hát, đến lượt mình, Bbaang hát tiếp một bài “Bài ca của cồng chiêng” khác đối lại những câu hát của người kia. Kết thúc bài hát, ông người thiêng đặt lên chỗ nhô ra của ngôi nhà thu nhỏ hai chai rnööm mà ông ta đang cầm và vừa hát ông vừa nhỏ một vài giọt rượu lên cái đền nhỏ. Người môi giới đáp lại bằng một đoạn hát khác và kết thúc cuộc hát đối thiêng ấy cũng bằng cách đặt lên chỗ nhô ra của cái Tum Nduu một chai rượu. Khám thờ này và “Bài ca của cồng chiêng” — mà chúng ta sẽ gặp lại ở đoạn sau — cùng với đoạn cây mây, họp thành những yếu tố nội tại của lễ cúng Đất lớn và các nghi lễ nông nghiệp trong những năm chuẩn bị cho đại lễ này.

o0o

Người môi giới và các croo weer quyết định sẽ tổ chức lễ tế trâu vào cuối đợt làm cỏ lần hai; một số người đã tuyển mộ những người phục vụ lễ cúng (rnôom) trai và gái sau vụ bẻ ngô; một số người khác lo mình không đủ sức nuôi những người phục vụ trong một thời gian dài nên chỉ thuê những người này vào phút chót và tự mình làm lấy những đồ trang trí nghi lễ. Riêng ba ông người thiêng là Bbaang-Aang, Mang-Dlaang và Choong-Góa[53] ngày 5 tháng 9 đã đi chặt mỗi người một cây tre lớn rlaa và trang trọng rước về nhà mình; Kroong-Chột cũng được quyền dựng một cột tế lớn như một croo weer nhưng do không có điều kiện nên ông ta không thể đi cùng với ba người đàn ông kia. Cuối cùng, ngày 12 tháng 9, phần lớn những người làm lễ hiến sinh đã giao cho các rnôom của mình việc “bôi máu” (thực ra chỉ là bôi hèm rượu mà thôi, người ta khui một yang dâm và cũng không cần phải tê một con gà) lên bàn thờ tế và các đồ vật cúng tế: người phục vụ nam bôi hèm rượu lên đống củi đốt, những chỗ nhô ra ở mái nhà và vách ngăn nghi lễ… còn các cô gái thì bôi lên chỗ gạo dành cho khách.

o0o

Ngày 13 tháng 9, Bbôong-Dlaang, phó trưởng làng Sar Lang tới mời tôi dự lễ “dựng cột tre lớn” (Ntöng ndah rlaa) và dự lễ “Bôi máu cho Củi lửa và sợi dây mây” (Mhaam Rnutsei reh).

Loạt nghi lễ này bắt đầu từ nhà Bbaang-Aang “ông người thiêng giữ củi lửa”. Vị khách của chúng tôi, “những người bạn của ông ta” và người trợ lý của họ là Sieng-Dloong, người môi giới… và nhà dân tộc học ngồi xổm quanh ché rượu được buộc vào chiếc cọc trung tâm của hàng rào nghi lễ dựng ngay giữa phòng khách. Chủ nhà chuyển cho tôi một chiếc cần và một con gà trống đen, đưa cho Kroong-Chột một chiếc cần khác cùng con gà mái nâu, một chiếc cần khác cho người môi giới, một chiếc nữa cho Sieng-Dloong (người này giúp các ông người thiêng chứ không cúng được một con vật nào vì quá nghèo). Nên lưu ý rằng hai con gà có tất cả bốn chân và như vậy tương ứng với một con lợn. Chúng tôi đưa con gà trống và con gà mái cho Mang-Dlaang để ông ta cắt tiết vào cái bát của người Việt. Bbaang-Aang đưa cho chúng tôi một nhúm hèm rượu trộn tiết gà và hôn tay chúng tôi, chúng tôi cắm những chiếc cần của mình vào ché, cầu phúc cho đất bằng coot và máu, vừa đọc những câu có vần cầu xin được giàu sang và thành đạt. Những chiếc lông của con gà trống được cắm vào mái tranh. Tôi khai trương ché rượu sau đó nhường chỗ cho trưởng làng, ở nhà nào cũng sẽ làm như vậy; thực ra, chuẩn mực được lặp lại sau khi Choong-Yôong đã uống xong, trong khi ông người thiêng, chủ nhà, những croo weer khác và người trung gian hút rượu không theo một thứ tự cố định.

Chúng tôi chưa kịp uống xong ở nhà Bbaang-Aang đã phải chuyển ngay qua phòng khách của nhà bên cạnh, nhà của Choong-Góa, ông này sống cùng với con gái là Dloong có chồng là Ddöi-Thầy pháp, vẫn nguyên nghi lễ như vậy, có khác là chủ nhà chỉ cúng có một con gà mái trong khi đó Bbaang-Aang khẳng định với tôi rằng việc chỉ cúng có “hai chân” là một điều cấm kị.

Trong khi chúng tôi ngồi uống hai ché rượu thì Nyaang-Jôong (con trai của Jôong-Wan ở làng Sar Luk có vợ là con gái đầu của Bbaang-Aang và anh này ở rể) đem lễ vật đặt lên ndrööng yaang, bàn thờ nhỏ được treo vào đòn tay ở phía cuối nhà: đồ cúng gồm một quả trứng luộc đặt trên bát xôi, một bát rượu, bát rượu đầu tiên được hút ra từ ché sau khi cúng:

Tôi dẫn dắt gia đình
Tôi dẫn dắt làng xóm
Tôi dẫn dắt các cô gái
Tôi dẫn dắt những chàng trai
Để ánh sáng lại đằng sau
đặt ánh sáng ra đằng trước
Tháo vòng thiếc ra khỏi tai
Như Möt-Dlöng
Như Möt-Dlaang
Cụ tổ Jjöt tổ chức lễ hội theo họ,
giống như Jjôot, Jjuu,
giống như Nduu, giống như Ndoong,
Đừng nói với tôi giận dữ,
đừng nổi trận lôi đình mà giày xéo tôi
……

Tiếp theo là một loạt tên các vị thần, các địa điểm ở Sar Lang. Đúng ra, những đoạn thơ trên luôn xuất hiện trong các bài khấn vào những ngày này. Bbaang-Aang đọc cho tôi viết những câu này và giải thích cho tôi rằng Möt-Dlöng và Möt-Dlaang là các vị anh hùng thời xa xưa cũng như cụ tổ Jjöt và những người khác được nêu trong những đoạn hát trên. Họ là những người đã tổ chức những lễ hiến sinh đầu tiên, còn chúng tôi ngày nay chỉ làm theo gương họ: “Möt-Dlöng và Möt-Dlaang tổ chức một lễ hội, họ buộc (có nghĩa là họ giết) một con chó, một con cá sấu và một con nhông. Nhưng “người ta” không nhận. Họ buộc một con chó, “họ” vẫn không nhận; họ bỏ hình thức hiến sinh này. Mưa và mưa phùn không ngớt. Họ ở yên vậy trong một năm, hai năm. Thế rồi chính họ tìm ra được cách làm, họ linh cảm ra, họ bèn đi kiếm trâu, tìm rnööm, tổ chức lễ cúng và được chấp nhận. Ngày nay chúng ta chỉ làm theo họ mà thôi. Chuyện đó xảy ra trước trận Đại hồng thủy”.

Khi người phục vụ bên ché rượu — một cậu thanh niên — sắp nhúng chiếc sừng dùng để đong cữ rượu vào trong nước, một cụ già liền ngăn lại: “Kiêng không được nhúng sừng vào nước, có điều kiêng đối với người lạ, điều kiêng đối với người rnôom, sẽ có thể gây ra những vụ kiện tụng hay bệnh tật. Phải dùng quả bầu mà đổ nước vào sừng”. Một khi người lạ đã ra về, thì lại có thể múc nước bằng chiếc sừng dùng làm cữ.

Đêm tối đã sẫm khi Baap Can đề nghị chúng tôi theo ông ta ra ngoài và mời chúng tôi ngồi vào gian nhô ra chính theo nghi lễ của nhà ông. Trước đó người ta mang tới chỗ chúng tôi một cái bát của người Mnông đựng hèm rượu pha tiết, một nồi rượu và một cái nia trên đó có một giỏ cơm nếp, một bát to thịt gà và mấy ống dùng để uống. Người rnôom rót đầy rượu vào những ống này và lần lượt chuyển từng cái một cho ông chủ để ông này đưa tới miệng từng người khác mời mà không nói một lời nào. Rồi ông hôn tay mọi người và đọc một loạt những lời chúc mừng. Khi ông ta dứt lời, Kroong-Chột hôn tay ông và dâng ống rượu tới miệng ông vừa đọc những lời khấn giống như vậy; người môi giới cũng làm như vậy; rồi đến những ông người thiêng khác.

Cô gái hầu lễ mang tới cho anh chàng rnôom một cái hộp đan có trang trí đựng hai quả chuối, một quả trứng sống, cơm nếp. Chàng trai buộc cái hộp vào cột tre khổng lồ ở dưới hai cái cánh lớn làm bằng lá cọ. Tiếp theo, dưới ánh đuốc của những người hầu gái, Bbaang-Aang và những người hầu lễ đi tìm cột tre rlaa được đặt riêng ra bên ngoài trên cái giá bắt chéo và đem nó về đặt vào cái lỗ mới đào dưới chân gian nhô ra của ngôi nhà; họ đẩy gốc cây tre khổng lồ vào cái lỗ ấy và dùng tay hay cái chĩa hoặc những khúc tre bắt chéo dựng đứng nó lên. Ngay từ lúc đầu, hai dàn chiêng đã cất tiếng cổ vũ những cố gắng của ông người thiêng và những người phụ trợ cho ông. Đám đông xung quanh cũng cổ vũ họ. Cây tre rlaa dài khoảng mười mét — trong các lễ hiến sinh cúng Đất và cúng Lúa, trong đó chúng không được dùng làm cột mỡ, người ta không chọn những cây tre có tầm vóc đặc biệt như trong lễ Tâm Bôh — cây rlaa chậm chạp trượt dần vào cái lỗ và đột nhiên cắm thẳng đứng kéo theo tiếng hoan hô vui mừng của đám đông. Trong lúc các rnôom lèn chặt chân đế thì các ông người thiêng cùng người môi giới bôi máu lên cái cột với hai dàn chiêng, không ngừng đi vòng quanh chiếc cột cao lớn và quanh mái phủ phần phía trước gian nhô ra của ngôi nhà theo hướng ngược chiều kim đồng hồ. Khi những ông người thiêng khác đã ra về, Kroong-Chột một tay cầm chiếc bát Mnông đựng đồ cúng, tay kia nhón một nhúm đồ cúng bôi lên thân cột. Đứng trên gian nhô ra của ngôi nhà, ông “mời gọi các Thần’’. Bài khấn tụng dài trong đó, cũng giống như trong tất cả các dịp lễ hiến sinh mà chúng được hát, sau khi đã gọi lên tên tuổi tất cả các Thần bắt đầu từ Thổ công Thổ địa, nó nói với các Thần về công việc đang làm bằng cách nhắc lại các mẫu gốc về các anh hùng huyền thoại và cầu xin cho được phồn vinh và sức khỏe. Tiếng chiêng không ngừng vang lên trong suốt thời gian cầu khấn và tiếp tục đi vòng quanh khi Yaang-Môi giới thay Kroong-Chột tiếp tục bôi “gạo và rau” lên cột tế lớn (thực ra đó là một nhúm cơm nếp và một vài miếng thịt gà nhỏ).

Sau khi người môi giới đã cho cọc cột trâu “ăn”, đến lượt mình chủ tế cũng cho các kuang lúc này đang tập trung ở gian nhô ra của ngôi nhà “ăn” cơm nếp và thịt gà, bắt đầu từ “người đã mời gọi các Thần” và người môi giới; bên cạnh ông ta hai người rnôom của ông cũng mời đãi những người cúng tế, người hầu gái thì mời những người cúng tế là nữ còn người hầu trai thì mời những người cúng tế là nam. Bao giờ cũng vậy, người được nhận đồ ăn (hoặc đồ uống) đều đáp trả lại cho chủ tế đồ cúng gần giống như những gì mà mình đã nhận. Bbaang-Aang kết thúc buổi trao đổi đồ cúng bằng việc chia phần cho người hầu lễ và cho các con rể. Sau đó mọi người quay trở vào trong nhà.

Đặt ở chân hàng ché rượu là hai cái nia. Trên cái thứ nhất, còn mới nguyên, có hoa văn trang trí, người ta đặt những chiếc hộp mây tre đan theo hình khối đựng gạo mời sẽ được chia cho “khách” vào ngày hôm sau. Số gạo này do những người sẽ đâm trâu trong một vài ngày tới mang đến. Chiếc nia kia, cũ và thủng, cũng như những thứ đặt trên đó — củi đốt, cây mây được cuộn tròn và những vật dụng nhà bếp theo nghi lễ thì phủ đầy một lớp trát, một thứ bột nhào đen thui gồm có bụi, mạng nhện, bồ hóng; chiếc nia này và những thứ đặt trên đó — cáu bẩn và bụi bặm — chính là linh hồn của lễ cúng, là điểm thiêng mà mọi nghi lễ này sẽ làm cho sống lại. Bbaang-Aang đưa cho người môi giới, các ông người thiêng và những người giúp việc của họ đang ngồi xung quanh hai chiếc nia một nhúm coot trộn máu và năm người đàn ông trên đã bôi thứ này lên các Rnut, lên cây mây, lên những vật dụng nhà bếp theo nghi lễ và lên trên những hộp đan nhỏ đựng gạo mời; mọi người cùng cất tiếng đọc những lời cầu khấn rằng họ sẽ chỉ làm theo những gì mà các anh hùng huyền thoại đã làm và cầu xin thịnh vượng và sức khỏe.

Sau đó, Bbaang-Aang cùng người môi giới khiêng cái nia chứa Rnut sang phòng khách bên cạnh của nhà Choong-Góa, giữ cho chân gốc quay vào phía trong của ngôi nhà (để cho lửa liếm hết đống củi đã đốn). Vừa khiêng chiếc nia nghi lễ, người thiêng giữ Củi lửa vừa cất tiếng hát “Bài ca của cồng chiêng”:

Thời xa xưa, chỉ có một xứ bùn
xứ của Nduu và Ndoh
Thời xa xưa, chỉ có xứ sở của giun đất
chỉ có bảy con bò ở đấy.
Thời xa xưa, chỉ có xứ sở của măng tre
chỉ có một cụm dlei mọc ở đấy.
Thời xa xưa, chỉ có xứ sở của rau dại
và nó chỉ mọc trên một mảnh đất nhỏ duy nhất mà thôi.

Đám người im lặng lắng nghe bài hát mang âm hưởng sâu lắng khơi lại cội nguồn của thế giới. Cuối cùng, hai kuang được mọi người hoan hô vang dội chào đón đặt những đồ vật quý giá của mình trên cái sạp của Choong-Góa. Sieng đi theo sau, tay bê cái nia mới đựng gạo mời.

Rồi mọi nguời ra khỏi nhà. Họ tới ngồi ở gian nhô ra nghi lễ của ngôi nhà nơi hai ông chủ là Choong-Góa và con rể là Ddöi-Dloong-Thầy pháp mời khách uống rượu. Cũng như lúc nãy, gian nhà được chiếu sáng bằng những bó đuốc bé tí gồm củi có nhựa tỏa ngọn kéo dài ra. Người ta chứng kiến lễ dựng cột đâm trâu dưới sự chỉ huy của Bbaang-Aang. Khi cột được dựng xong, những người đàn ông dùng cơm quét lên cột, rồi Mang-Dlaang “môi gọi các Thần” về trong tiếng vang của hai dàn chiêng. Ddöi-Thầy pháp đến thay cho ông người thiêng ở chỗ nhô ra của ngôi nhà, bên dưới cái cột; tay cầm một ống rnööm thỉnh thoảng lại vẩy vài giọt, ông cất tiếng hát một bài hát cổ. Vợ ông này lo lắng đứng sau lưng chồng sẵn sàng đỡ ông một khi Thần Lúa có ý “hại ông ta” tức là làm cho njau ngất đi. Đôi mắt Thầy pháp được ánh lửa chiếu sáng mở to, ánh mắt lấp lánh, nhưng rồi chẳng có gì đặc biệt xảy ra: đến đoạn cuối của bài hát, người đàn ông-thầy cúng tỉnh lại. Cuối cùng mọi người quay trở về nhà Choong-Góa để bôi lên các đồ vật trên hai cái nia. Khi nghi lễ này kết thúc, mọi người trang trọng rước những thứ trên tới nhà ông người thiêng thứ ba, người đã dựng cây cột hiến sinh, là ông Mang-Dlaang. Đi đầu đám rước là sáu người đánh chiêng phảng xếp thành hàng một, tiếp đến là Bbaang-Aang bê cái nia mới (nia đựng gạo mời) rồi đến Yaang-Môi giới bê cái nia cũ đựng củi thiêng — theo ông ta thì thứ tự đám rước đáng lẽ phải ngược lại mới đúng lệ. Tiếp đến là các ông người thiêng, thầy pháp, vợ ông ta và đi cuối cùng là dàn chiêng thứ hai.

Tại nhà Mang-Dlaang, lẩn thứ ba trong ngày những nghi lễ này được lặp lại: cúng hai con gà và một ché rượu bên trong nhà; rồi, ở bên ngoài, mời rượu trên gian nhô ra nghi lễ của ngôi nhà, dựng cây cột lớn (nhưng ở đây những người đánh chiêng không đi vòng quanh mà ngồi xung quanh thành hình vòng cung), bôi cơm lên cột, Bbaang-Aang mời gọi thần linh, thầy pháp ngồi hát bên chân cột và bà chủ nhà đứng đằng sau ông ta, cuối cùng là ‘Tễ trao đổi đồ ăn”. Mọi người quay trở lại nhà Mang-Dlaang một lần nữa. Tự tay Mang-Dlaang đặt đồ ăn để cúng lên trên chiếc bàn thờ treo nhỏ sau khi cùng với các kuang khác bôi Củi thiêng, cây Mây và Gạo mời.

Đám rước được tập trung lại để rước hai chiếc nia tới nhà Kröng-Yôong, nằm ở đầu kia ngôi nhà của Mang-Dlaang, ông này sẽ phải giết hai con trâu. Ở đây nghi lễ được tổ chức đơn giản hơn vì không phải là một croo weer nên ông không dựng cột tế trâu. Không có nghi lễ ban phước xen kẽ với lễ bôi Gỗ thiêng và cây Mây cũng như bôi gạo mời sau khi dã hiến tế gà và cúng ché rnööm. Kết thúc nghi lễ, Kröng-Yôong tự mình đặt lên bàn thờ treo một quả trứng sống, một bát cơm và bát rượu rồi cầu khấn.

Trong khi các kuang ngồi xung quanh ché rượu mới cúng nói chuyện thì ở trong nhà, đám rnôom và đám thanh niên trẻ xúm xít quanh ché rượu của người lớn vừa đứng dậy. Các nhạc công đã nhập bọn với đám thanh niên, một cuộc vui ầm ĩ nổ ra trong căn nhà mà những người có quyền thế đã bỏ đi, có dàn chiêng hòa tấu, trống đánh nhịp đôi và tiếng tù và réo vang; người ta hát đối, cười đùa, con trai, con gái khích nhau uống rượu, không khí vui nhộn hơn. Cách đó vài mét, các kuang hoặc làm lễ hoặc bàn bạc một cách nghiêm trang quanh ché rượu; trong các đề tài quan trọng, có câu chuyện bàn tính không chán về số ngày còn lại cho đến trước khi tiến hành lễ lớn; họ cười vui vẻ một lúc khi Kröng-Yôong kể lại việc ông ta đã lên lớp như thế nào cho cặp vợ chồng mới cưới của ông, cô nô lệ của mình là Jaang cùng ông chồng già nhưng đẹp lão của cô ta là Lieng-Góa (em trai của Baap Can). Cả tối hôm qua hai vợ chồng này còn cãi nhau như đôi tình nhân trẻ; cô vợ bỏ chạy lên nương giữa đêm khuya, ông chồng già chạy đuổi theo; và tại đây cuộc đối thoại lại tiếp tục, xen lẫn nỉ non, trách mắng, cãi vã; cô gái nô lệ chạy từ trên cầu thang của chiếc chòi cao xuống, ông chồng tóc hoa râm đuổi theo; cô ta lại trèo lên, ông chồng lại leo theo sau… tất cả chỉ là do một chuyện bẻ ngô mà cô ta đã để cho ông ta phải làm một mình. Nhưng những khoảnh khắc vui thật hiếm đối với những người đàn ông đã đứng tuổi hay những người già ở Sar Lang, ở làng này không có người vui nhộn hay dí dỏm; và nếu như trong ngày lễ cúng mà không có khách tới dự thì cuộc lễ sẽ diễn ra trong một bầu không khí buồn tẻ, ủ ê.

Thời gian còn lại của đêm đó, người ta ăn uống và ngủ tại nhà Kröng-Yôong.

Ngày hôm sau (ngày 14 tháng 9), cuộc diễu hành làm lễ “bôi máu” lên “Củi lửa và cây Mây” và cả gạo mời lại bắt đầu ngay từ bảy giờ sáng. Cũng vẫn những nghi lễ như chúng tôi đã tham dự tại nhà Kröng-Yôong, nay lại lần lượt diễn ra tại nhà Kroong-Chột, nhà Bbôong-Dlaang, phó trưởng làng và tại nhà Yaang-Môi giới. Nhưng có thể thấy có đôi chút rời rạc trong việc thực hiện các nghi lễ do mệt mỏi… và do lượng rượu đã uống; thỉnh thoảng Bbaang-Aang lại ngừng tay, và chính vị chủ nhà là Kroong-Chột cùng người môi giới phải đi rước hai chiếc nia về. Chúng được đưa tới nhà Bbôong-Dlaang mà không có đám rước đi cùng. Trưởng làng không có trâu, tuy nhiên lại có ý định mời một người bạn ở Sar Luk; người ta đề nghị vị đại diện tham dự cuộc lễ và vì vai trò chính quyền của ông, ông ta được cử ra đón tiếp vị sếp người Pháp. Vậy nên người môi giới và người giữ Rnut tới nhà trưởng làng để dâng cúng một ché rượu nhỏ không có cổ và ban phước cho chỗ gạo sẽ gửi biếu cho vị khách duy nhất của mình.

Cuối cùng, mãi quá trưa, có đám rước gồm sáu người đánh chiêng phảng đi trước, và theo sau là Sieng-Dloong bê tới hai chiếc nia đựng những hộp đan nhỏ đựng gạo mời, Yaang-Môi giới đem Củi đốt và đoạn Mây về cho người giữ chúng. Tất cả các kuang đều tập trung tại nhà Bbaang-Aang. Người nào cũng đem theo một vài đoạn dây nhỏ có độ dài bằng nhau. Họ cùng nhau chọn ngày tổ chức lễ. Một số người bảo “Năm ngày nữa”; số khác lại nói “Ba ngày nữa”; cũng có người chọn bốn ngày. Mọi người tranh nhau nói. Tuy nhiên có vẻ như người giữ Rnut điều khiển cuộc tranh luận. Dửng dưng với những lời nói oang oang của các ông chủ, đám người hầu lễ tập hợp gần kho thóc và uống rượu mà người rnôom của gia đình đưa mời họ bằng những chiếc cần. Cuối cùng thì ý kiến do Bbaang-Aang đề xuất đã được chấp nhận và ông người thiêng thắt bốn nút trên từng sợi dây thừng mỗi người đưa cho ông rồi đặt nó lên trên từng chiếc giỏ đan đựng cơm đặt trên cái nia mới ở trước mặt ông: Lễ cúng sẽ được tiến hành sau bốn ngày nữa. Từng người nhận ra giỏ cơm của mình, cầm lấy và đem về nhà, chuẩn bị những sợi dây khác và chia phần cơm được ban phép của mình cho những người được cử đi mang lời mời đến “nơi xa lạ”. Trước đó, lần đầu tiên trong ngày hôm nay, người giữ Củi lửa đã gắn cọng Mây vào sợi dây treo chiếc trống của ông; nó sẽ được gắn ở đó cho đến ngày cuối cùng của lễ cúng.

o0o

Tôi quay trở lại Sar Luk ngay sau khi các kuang rời nhà Bbaang-Aang. Người đại diện đã tới đó trước tôi. Ông ta tới đó để xem xét tình hình xây cất ngôi nhà của ông trưởng hạt là Bbaang-Aang, khi xây cất ngôi nhà ông này đã có một số lạm dụng; nhưng chủ yếu là ông ta tới để tham dự buổi bầu chọn trưởng và phó làng của Bboon Rcae vào sáng ngày 15. Như chúng ta đã thấy ở chương trước, các ngày 15 và 16 tháng 9 là những ngày dân Sar Luk chủ yếu dành để mở các ché rượu “đáp lễ cơm mời” của các sứ giả đến từ Sar Lang. Khắp làng ai cũng uống rượu; chỉ có bảy gia đình không được mời. Trong số này có Wan-Jôong thuộc dòng họ Mok (chồng của thầy cúng thuộc dòng họ Rtung). Trong số những người không được mời duy nhất chỉ có Wan-Joong là nổi giận. Ông ta tin chắc rằng thế nào mình cũng được mời tới dự lễ cúng đến mức sáng nay ông này đã nhờ người hàng xóm là Troo-Jôong giúp mình khiêng bày một ché rượu lớn được gọi là ché “Djiring”. Người ta đã đến mời nhà hàng xóm của ông, nhưng không vào nhà ông. Kroong-Chột còn không thèm chào cả ông ta nữa. Wan nói với tôi không cần giấu giếm sự bực bội: “Được rồi, sau lễ cúng tôi sẽ đi đòi nợ: một miếng vai cha mẹ Jôong đã biếu Kraang-Laang (cha và mẹ của Kroong-Chột); một miếng vai khác chính tôi đã biếu Kraang-Laang”.

o0o

Cuối buổi chiều ngày 16, tôi quay lại Sar Lang để tham dự lễ dựng cột tế theo lời mời của dân làng này. Làng không còn rộn rịp bằng ngày hôm kia; một số lớn những người được cử đi mời chưa quay về; tuy nhiên tôi cũng đã gặp một vài khách mời đến trước những người khác. Có cả một số khách lạ — những người Cil ở thượng nguồn — đến thăm nhà Sieng-Góa sống một mình trong một túp lều nhỏ. Ông này không có những con vật có sừng để tế trong ngày lễ lớn sắp đến, nên khách lạ có thể vào được nhà ông ta; bởi người ngoài bị cấm thậm chí không được bước vào qua cửa nhà một người không cúng vật hiến sinh khi trong ngôi nhà ấy có một trong các “kho thóc” có cúng một con trâu.

Không những phải cấm những người lạ bình thường bước qua ngưỡng cửa nhà người có cúng vật hiến sinh, mà còn phải bảo vệ nó khỏi những sự rối loạn do đám khách quá đông kéo đến có thể gây ra. Sáng hôm đó, trong mỗi gia đình ấy, người rnôom đã đào một rãnh nhỏ dài đi ngang qua cửa chính và chôn xuống đó một đôi gọng kìm, những mảnh nồi vỡ, những mảnh sò kiep mêem, những “viên đá cuội sẫm màu”, những quả mpat, cầu xin cho mọi việc đều được tốt lành, đặc biệt cầu xin “trời, cầu xin Năm đừng giáng bệnh tật và đau đớn” (có nghĩa là không xảy ra dịch bệnh). Sau đó họ đặt lên miệng rãnh một cái que và dùng những nêm gỗ chèn chặt cái que này xuống, rồi dùng một tàu lá chuối trải ra đằng sau chỗ đánh dấu này. Tuy nhiên các rnôom không dùng một cây giống như vậy để chắn con đường vào làng như tôi đã từng thấy ở Nyôong Rlaa trong những dịp tương tự.

Hai giờ trước khi trời tối, những người phục vụ dắt các con trâu của chủ mình từ trong rừng về. Họ để các con vật sẽ được hiến tế ở các khoảnh đất trước nhà từng ông chủ, nhưng chỉ buộc chúng vào những cái cọc bình thường chứ không phải vào các cột lễ, và lại các cột này cũng chưa được cắm vào các lỗ mà chỉ mới đơn giản được gắn vào các hàng rào lễ tục của chúng.

Vào khoảng 6 giờ tối, trong khi hàng xóm mổ một con lợn thì Bbaang-Aang cũng đang cắt tiết một con gà trống, một con gà mái và nấu lên. Người “bạn đồng hành” của ông là Mang-Dlaang tới vay ông một ché rnööm to. Còn Bbôong-Dlaang — lúc đó tôi đang ngồi ở nhà ông — thì về nhà khá muộn và ngay khi vừa bước chân vào nhà đã vội sai vợ dọn cơm mời những người khách đến trước từ chiều; trong số đám khách này có Mang-Răng vẩu — vợ của phó trưởng làng là jôok của ông và Troo-Jôong cùng với gia đình mình. Những người phụ nữ ngồi ăn trên cái sạp dài còn đám đàn ông ngồi ăn trên cái sạp cúng được dựng dọc theo bức vách phía trước, giữa hai cửa. Dưới chân mỗi sạp có một quả bầu khô để sau khi ăn xong mọi người tới uống nước và rửa tay.

Sáu rnôom, tay trái mỗi người xách một chiếc chiêng phảng xếp theo hàng một vừa đi vừa đánh; họ đi qua tất cả các nhà trong làng và mỗi khi qua cửa các nhà họ đều đánh vào cái trống treo ở đấy.

Sợ mình về muộn không kịp chuẩn bị, Bbôong-Dlaang bằng lòng để cho Troo-Jôong ở Sar Luk giúp và giao cho ông ta việc cắt tiết và vặt lông một con gà trống và một con gà mái.

Vào lúc 8 giờ tối, cuối cùng người ta mời chúng tôi tới gian nhô ra nghi lễ của nhà Bbaang-Aang. Hai người rnôom của ông cùng cô con gái út của nhà này là Kaar bê một cái nia lớn còn mới cùng với một số đồ đựng khác nhau: một giỏ xôi, một cái nồi trệt đựng rượu, hai cái bát của người Việt đựng món thịt gà chín, một ấm rượu và cả đồ cúng. Nghi lễ đầu tiên buổi tối hôm nay là “lễ trao đổi đồ ăn” do chủ lễ mời. Theo thông lệ, ông đưa lên miệng nhà dân tộc học không phải một nắm thức ăn như thường lệ, mà theo lối đổi mới, một cái bát của người Việt đựng đầy xôi trên phủ những miếng thịt và một chiếc đùi gà mái. Tiếp đó, ông ta mời người rnôom, người croo weer có mặt là Mang-Dlaang, ông trưởng làng, và các khách mời của ông… Người nào cũng nhận được xôi và thịt gà. Bữa cơm kết thúc bằng việc mời rượu nhau uống bằng cần.

Ông người thiêng Mang-Dlaang đứng dậy, đi ra phía sau hàng rào cúng, ngồi xổm xuống trước cái lỗ chôn cột tế. Ông ta ném xuống lỗ các thứ chứa trong quả bầu tươi, gồm có thịt và các loại hạt cùng các thứ đồ lễ mà người ta đã trao cho ông: củ ma thuật mát mẻ, một cái vỏ sò kiep mêem, một viên “đá cuội sẫm màu”, hai mảnh nồi vỡ được mài theo hình vòng cung tượng trưng cho hai chiếc chiêng phảng. Ông vừa bỏ các thứ vào lỗ vừa cầu khấn cho được mát mẻ và được che chở.

Ông người thiêng lui ra, người rnôom tiến tới gắn chiếc vòng cố định quanh cái lỗ, sau đó được sự giúp đỡ của những chàng trai trẻ, dùng mảnh vỏ cây làm tấm lót ông dựng cây cột tế là thân cây có gai lên, trong khi các kuang nói với con trâu: “Này Duung (Duung là tên con vật tế do Bbaang-Aang đặt) xin Ngài hãy đứng lên đi”. Nhưng những cố gắng của họ đều vô ích: miệng lỗ quá bé nên họ phải móc tất cả những đồ cúng trong lỗ ra, khoét rộng thêm lỗ và bắt đầu lại. Dàn chiêng phẳng đánh một làn điệu nhanh để cổ vũ những người đang làm. Cũng như mọi lúc khác, khung cảnh này được chiếu sáng bằng lửa gỗ thông.

Khi cây cột tế đã được lèn chặt vào lỗ, Bbaang-Aang tiến tới trồng quanh chân cột ba loại cỏ dùng trong những nghi lễ xây dựng: cỏ “sừng trắng” (kee naang — Eleusine indica L.), cỏ “xương chim cun cút” (tiing rgut — Sida carpinifolia L.) và cỏ “pae troo (alocasia?); trong khi Mang-Dlaang đang đứng bên cạnh anh lấy hèm rượu trộn tiết trâu bôi vào chân cây gạo. Hai người đàn ông cầu xin thân cây đừng nổi giận mà hãy đâm chồi nảy lộc thành một cây to và hãy đem lại cho họ sức khỏe và thịnh vượng. Đó cũng là câu cầu xin được mọi kuang nói ra khi tới đứng bôi cột tế.

Bây giờ mọi người tập trung tại gian nhô ra ở nhà Choong-Góa để tiến hành những nghi lễ giống như vậy, lần này là dành cho Choong-Góa. Nhưng vì cả Choong-Góa lẫn con rể của ông là Ddöi-Thầy pháp đều không có nhà nên người phục vụ lễ tế của nhà này đã “nuôi cơm” các ông người thiêng và khách mời. Bbôong-Dlaang-Phó trưởng làng, là người có biết các lề thói của người Âu, đã không để người phục vụ đưa đồ ăn tới cho tôi mà đích thân ông ta đưa xôi và thịt lợn tới miệng tôi. Và cũng chính ông đã mời rnôom ăn khi anh này kết thúc việc mời mọi người ăn, mặc dù chàng trai trẻ này đã yêu cầu chính con trai ông chủ của mình chứ không phải ông phó trưởng làng, là chủ nhân của một kho thóc khác, làm công việc đó. Mỗi khi nhận thức ăn hay chiếc cần rượu, khách mời lại hỏi tên của một trong hai con vật tế: Ngài Bbae và Mẹ Dlaang.

Rồi anh chàng rnôom đưa cái bát Mnông và những đồ cúng tế (mỗi loại hai cái cho Bbaang-Aang; anh tự tay mình đi bỏ những thứ ở bên trong quả bầu tươi xuống từng chiếc lỗ, theo sau là ông người thiêng vừa bỏ vào lỗ hai loại đồ cúng vừa cầu khấn. Một loạt tiếng reo hò chào mừng các chàng trai đã nhấc chiếc cột tế thứ nhất, chiếc cột đứng ở phía cửa chính và do đó là dành để buộc con trâu đực; người ta nói với nó: “Hây đứng dậy đi, thưa Ngài Babe”. Một loạt tiếng hò reo khác chào mừng việc trồng cây gạo. Cũng vẫn những tiếng hò reo như vậy chào mừng việc dựng cây cột phía cửa riêng dành cho con trâu cái và những tiếng động viên nó: “Hãy đứng lên đi, hỡi Mẹ Dlaang”. Rồi Bbaang-Aang và Mang-Dlaang cùng nhau trồng ba loại cỏ cúng, người thứ nhất trồng cỏ ở chân cột dành cho con cái. Cả hai cầu khấn và bôi coot trộn tiết trâu vào chân cột tế.

Từ lúc này, trước mặt nhà dài, ba chiếc cột tề đã vào đúng vị trí của chúng; những trang trí thanh nhã và đầy nhạc điệu của chúng hôm nay còn nguyên vẹn rồi sẽ biến mất đi, rơi rụng dưới tác động của mưa nắng và vì nhựa cây dâng trào lên; nhưng mỗi cây gạo sẽ cắm rễ một cách mạnh mẽ vào lòng đất và nảy tỏa những cành nhánh mới của chúng để nhắc nhở với mọi người trong những năm tới về những cuộc hiến tế đầy ấn tượng do Bbaang-Aang, Choong-Góa và Ddöi-Thầy pháp tổ chức. Mọi người quay vào trong nhà: trước tiên mọi người uống ché rượu của Bbaang-Aang; người giữ Củi lửa trao một chiếc cần rượu cho Mang-Dlaang và trao một chiếc khác cho nhà dân tộc học. Chúng tôi cắm những chiếc gut của mình vào ché rượu vừa cầu khấn nhưng không hăng hái và thành kính như ông khách của chúng tôi, ông ta nhúng ngón tay vào trong rnööm sau đó vuốt ngược lên dọc theo từng chiếc gut. Bữa rượu bắt đầu.

Trong lúc trưởng làng uống rượu, chúng tôi đi ngang qua phòng khách để cầu chúc ché rượu của Choong-Góa. Lúng túng vì sự có mặt của tôi, anh chàng rnôom đưa cho tôi chiếc cần hút dài nhất vốn dành cho Bbaang-Aang và lại đưa cho ông này cái dành cho Mang-Dlaang. Anh ta ngập ngừng khi lấy cái thứ ba.

Các kuang nối nhau uống từ ché rượu này sang ché rượu khác, họ chỉ cần bước qua phòng khách để chuyển sang uống ở từng ché rượu. Khi Bbôong nhận thấy các ông chủ gia đình cùng đám khách đều đã uống, ông bỏ ra ngoài và chạy về nhà mình chuẩn bị bữa cơm chung trên gian nhô ra nghi lễ của nhà mình và lễ chôn các cột tế. Khi mọi việc chuẩn bị đã xong, ông ta quay lại mời chúng tôi.

Cũng vẫn là nghi lễ đó lại diễn ra. Nó sẽ được lặp lại ở mỗi gia đình có hiến sinh trâu. Nhưng suốt ngày các ông người thiêng đã uống nhiều ở bên ngoài nơi người ta mời rượu để đáp lại gạo mời của các ông; ở đây các ông lại tiếp tục vít cần nữa. Vậy nên, người rnôom Aang-Môi giới không tài nào đánh thức được các ông dậy, đành tự mình ném những đồ cúng vào cái lỗ cột lễ; tuy nhiên người giữ Củi lửa cuối cùng cũng đã trồng xong đám cỏ thiêng, nhưng cố gắng của ông cũng chỉ dừng ở đó và ông không sao lê nổi chân tới nhà “ông bạn” Mang-Dlaang của ông được, ở đó ông phó trưởng làng đã tự nguyện thế chỗ cho ông.

Mọi việc cứ thế kéo dài và đêm càng khuya thì nhóm các ông chủ lễ cũng thưa dần đi; mỗi khi rời khỏi một nhà, người ta lại bỏ lại một hay hai người mềm nhũn nằm lại trên sạp, chìm đắm trong giấc ngủ chẳng ai đánh thức dậy nổi. Cho tới nửa đêm các chàng trai và các cô gái rnôom vẫn làm ầm ĩ, thi nhau uống rượu và ca hát; nhưng khi chúng tôi đi đến ngôi nhà cuối cùng, thì các cô phục vụ lễ tế đã nằm lăn lóc trên sạp, mặt mũi lem luốc nhọ nồi, trò đùa cuối cùng của đám đồng nghiệp nam giới của họ.

Ngày 17 tháng 9

Khi con gà trống cất tiếng gáy đầu tiên, vào lúc bốn giờ rưỡi sáng, những người phục vụ lễ tế dũng cảm nhất đã chạy khắp làng lay các rnôom khác còn đang chìm trong giấc ngủ say dậy. Người ta lại nhóm các bếp lên, đốt các mẩu gỗ có nhựa và các chàng trai rnôom được những người đàn ông trẻ khác là người trong gia đình hoặc là khách giúp sức, đi chuẩn bị trâu và buộc chúng vào cột tế. Đối với mỗi con vật, việc đầu tiên là luồn một chiếc dây dắt qua hàng rào nghi lễ, một đầu luồn qua mũi con vật và buộc vào cái vòng được tết bằng sợi mây; đầu kia buộc chặt vào chiếc cọc được đóng phía dưới rìa mái nhà đằng sau cột tế; ngày hôm trước người ta đã dùng dây buộc chặt vào chiếc cọc này cái vành cố định to tướng của chiếc vòng và đút vào đó cột cây gạo blaang. Sau khi đã buộc chung hai cái tai của chiếc vòng trên gáy con vật, người ta trang trí đầu của nó giống như trong lễ Tâm Bôh: đôi sừng cong được trang trí thêm dải ruy-băng lớn tết bằng vỏ dây leo, giữa hai chiếc sừng là một mảnh gỗ có vẽ những hình trang trí theo các mô-típ hình học và hai đầu được tiện thành hình khoằm lại; phía dưới hai đầu này là hai bó lớn những lá cỏ dài tòi ra từ một đoạn tre lớn được tô điểm.

Khi ánh sáng ban ngày đã lại chan hòa lên cả làng thì cũng là lúc làng đã được khoác lên mình bộ trang điểm lễ hội hoàn chỉnh. Mọi việc đã sẵn sàng. Trong mỗi ngôi nhà dài, cửa của những “kho thóc” có hiến sinh đã được nối dài bằng những gian nhô ra nghi lễ, trong số đó có cái — những chỗ nhô ra của các cửa chính — được che hỏi hai lớp mái; ba chiếc cột lớn đã mọc lên, những chiếc cột mới bên cạnh chiếc cột đã được dựng trong lễ Tâm Bôh của Choong-Yôong và Kröng-Jôong, vẫn đứng cô độc từ một năm nay.

Trong đêm, những chiếc cột tế trước đó mới chỉ được buộc tạm vào hàng rào của chúng, đã được đóng chặt xuống đất và ở mỗi cột một con trâu đầu được trang trí lộng lẫy đã được buộc vào bằng cái vòng cổ của nó. Trong đêm, người ta cũng đã hoàn thành việc sắp đặt nền trang trí thảo mộc và bây giờ người ta đã hoàn tất cái nền đó bằng yếu tố động vốn là mục đích của trang trí ấy: mười một con trâu mà chín “kho thóc” sẽ giết, trong số mười ba con trâu có trong làng.

Tôi tranh thủ thời gian bỏ trống buổi sáng sớm để chạy nhanh về Sar Luk rồi quay trở lại cùng với người đại diện mà theo gương dân làng Nyôong Rlaa, các kỳ mục ở đây đã mời. Tháng 4 vừa rồi, làng ở miền núi này đã mời chúng tôi tham dự lễ Nyiit Döng của họ: ở đấy chúng tôi đã rất khâm phục biệt tài không gì sánh được của phó trường làng Sieng-Kuang, người có cá tính mạnh mẽ nhất của làng này. Sieng, một kẻ nói khoác hạng nặng và hợm hĩnh, lại có dáng vẻ rất mạnh mẽ và biết cách tiếp khách; những lời chúc mừng của mọi người đối với ông ta càng làm cho ông ta thêm tự đắc và ông cũng muốn mọi người khác chia sẻ sự thán phục đó đối với ông. Vậy nên, khi ông biết rằng người đại diện sẽ tới Sar Lang dự lễ Nyiit Döng và cháu mình là Bbür, người thay Truu làm chánh tổng cũng được Bbôong-Dlaang tiếp xúc để tới dự lễ này mà không có lời mời theo nghi lễ, ông ta không chờ được nữa, bèn tới Sar Luk với hy vọng rằng mình cũng sẽ được mời — một việc làm không đúng theo phong tục. Khi tôi giải thích với ông rằng tôi tự thấy không có quyền vi phạm tục lệ bằng việc dẫn theo một cách áp đặt một người bạn, ông ta đành đồng ý chờ người đại diện đến để lẩn vào đoàn người đi theo ông này đến dự lễ. Việc này đã làm mọi người rất phật ý và gây khó chịu, nhưng may thay rồi sau đó mọi người cũng dịu đi.

Khi chúng tôi tới Sar Lang vào khoảng bốn giờ chiều, cái làng này đã thay đổi hoàn toàn. Cái làng mảnh khảnh, xếp theo chiều dài, nghèo và tẻ nhạt này bây giờ chen chúc cả một đám người lạ: gần hai trăm con người — tức gấp hai rưỡi số dân làng — từ chín làng hay xóm khác nhau đổ đến. Cái đám người ấy chia thành nhóm nhỏ đi từ nhà này sang nhà khác, kề cà trên những gian nhô ra nghi lễ và trên những khoảnh đất rộng. Đám đông ồn ào và vui vẻ: một ngày lễ như thế này là dịp để gặp lại nhiều người bạn quê quán ở các địa phương mà từ lâu ta không có dịp đến thăm. Đung đưa những cánh tay mênh mông nhiều khóp của chúng, ba cây cột lớn và mười một cây cột hiến sinh góp vào cảnh ồn ào náo nhiệt này cái hòa âm kín đáo những tiếng rì rào êm dịu của những cành lá cọ và tiếng nhạc lanh canh của những thanh gỗ nhỏ treo thành chuỗi dài. Điềm tĩnh giữa đám đông sôi sục ấy, mười một con trâu đầu trang điểm những vòng lá cây hoành tráng lặng lẽ đứng nhai lại dưới chân những cây cột tế dong dỏng cao của chúng, được chia cách với đám người bởi một hàng rào nghi lễ.

Vào khoảng năm giờ chiều, một đám đông chuyển động về hướng nhà của Bbôong-Dlaang. Ông phó trưởng làng “bôi máu vào chân” những người khách của mình; ông đặt một yang dâm rượu dưới chân cái cột được dựng trước cửa chính rồi cắt tiết một con gà mái sau đó chà vết cắt lên bàn chân mà từng người khách chìa ra cho ông: họ chen nhau dồn về chỗ ông hành lễ thành một đám hỗn độn không thể tả. Khi nghi lễ này kết thúc, Bbôong-Dlaang quay trở lại cái sạp nơi hai mươi ba ông chủ gia đình đang tập trung quanh một chiếc nia lớn để “đong gạo” (weh phei). Đến lượt mình, ông “đáp lễ lại gạo của họ” bằng cách mời một ché rượu lớn; ché rượu này có cắm mười chiếc cần hút tượng trưng cho con số làng có khách tới dự lễ. Trong mỗi nghi lễ đó tất cả các ông chủ lễ phải đồng thanh đọc những lời cầu chúc, tiếng đọc chìm nghỉm trong tiếng ồn ào của đám đông đang dồn đống trong nhà. Người khách cao tuổi nhất được mời mở đầu ché rượu. Nhưng một số khách đã được Bbaang-Aang mời cơm đã đi sang nhà người giữ Rnut, tại đó ông này lại lặp lại đúng các nghi lễ ấy; một số người khác thì tới nhà Choong-Góa. Nhiều nhà làm lễ tế thực hiện các nghi lễ giống nhau cùng một lúc. Cuộc uống rượu kinh khủng bắt đầu gần như vào cùng một giờ tại chín “kho thóc” sẽ làm lễ tế trâu vào sáng hôm sau.

Khoảng bảy giờ tối, Bbôong-Dlaang leo lên sạp lễ được dựng gần cửa chính để “mời gọi các Thần” vừa tung những hạt cơm trộn nghệ lên không trung, lên mái nhà và lên các con trâu. Ông ngắt quãng những lời cầu nguyện của mình ra bằng những hồi ngân nga mạnh mẽ của tiếng tù và trầm đục. Tại những nhà khác, người chủ tế thích nhờ một kuang ở làng khác làm giúp nghi lễ này: như Bbaang-Jieng-Bụng phệ giúp nhà Yaang-Môi giới “mời gọi các Thần”, còn người bạn tôi là Kroong-Biing-người ngắn thì giúp nhà Mang-Dlaang.

Người ta cho rằng chỉ đơn giản một “lễ xức chân” chưa đủ để chào đón người đại diện và chúc phúc cho ông ta. Do tôi là bạn của trưởng hạt nên cũng không thể gạt tôi ra ngoài và người ta đã cho tôi được dự chung vào nghi lễ này. Vậy nên một giờ sau chúng tôi đã tập trung tại nhà trưởng làng, ông này sẽ giết một con lợn để tiếp đón chúng tôi.

Hai ché rượu được kê gần nhau trong phòng khách và bên dưới người ta để một tàu lá chuối trên đặt sẵn một chiếc rìu sắt và một chiếc bát của người Việt đựng rượu và tiết. Người đại diện và tôi cùng ngồi trước ché rượu tay vít cần còn chân thì gác lên chiếc rìu sắt. Người giữ Rnut được coi là người chủ lễ nhúng đôi chân của con gà mà ông cầm trong hai tay vào nước ở ché rượu thứ nhất rồi xướng to “một” và lướt đôi chân gà dọc theo chiếc cần hút sau đó nhúng tiếp vào ché thứ hai vừa hô to “hai”; lại quay lại ché rượu thứ nhất và hô “ba”… Cứ như vậy cho đến “tám” và “mời gọi các Thần”: “Ô Yaang”; tiếp đó là lời khấn cùng lúc với tiếng chiêng phảng vang lên. Vừa tiếp tục lời khấn, ông vừa quay con gà trên đầu chúng tôi sau đó cắt tiết gà và bôi máu lên trán và tay chúng tôi.

Bây giờ ông ngồi xổm và nhúng ngón tay và bát tiết lợn pha rượu rồi quệt lên bàn chân của chúng tôi đang đặt trên chiếc rìu sắt và đọc một vài đoạn lời chúc, sau đó đeo vào cổ tay chúng tôi một chiếc vòng đồng. Mỗi người chúng tồi cùng bắt đầu uống ché rượu của mình. Trong suốt thời gian đó, đám thanh niên ở đằng sau chúng tôi đang xả thịt con lợn tế.

Bao giờ cũng vậy, mỗi khi một cuộc lễ tế trâu tập hợp rất đông người và rượu chảy thành suối người ta phải có lời hô hào praang baal nhắc nhở mọi người hãy uống rượu một cách bình yên, không cãi chửi và đánh nhau. Trong mỗi nhà có tiệc, một vị khách vung một thanh kiếm trên đó treo một con gà mái, một vị khách khác đi đi lại lại tay cầm một chiếc sừng có những sợi chỉ trang trí và đựng đầy rượu trong lúc vị khách thứ nhất đang phát biểu. Một người nào đó trong đám đông đứng dậy gỡ con gà đem đi luộc và mang ra ăn ngay cùng với các vị khách khác.

Tất cả những nghi lễ này mở đầu cho tiệc rượu hoặc diễn ra trong suốt tiệc rượu lặp lại những gì chúng tôi đã thấy trong lễ Tâm Bôh: chúng đều giống nhau trong tất cả các lễ hiến tế trâu. Tuy nhiên có một nghi lễ đặc biệt chỉ có trong lễ cúng Đất lớn, đó là nghi lễ Broo Rnôom, “lễ thăm chung của những người phục vụ lễ hiến sinh”. Nó diễn ra vào lúc thật khuya, khá lâu sau khi đám thanh niên đã “hát ru trâu ngủ”.

Vào khoảng một giờ sáng, tất cả các rnôom tập hợp tại nhà người giữ Củi lửa, ông này vừa bày một ché rượu lớn tại phòng khách, các cô gái phục vụ cô nào cũng đeo một chiếc gùi nhỏ có trang trí đựng cơm nếp, còn những chàng trai phục vụ chia nhau một bộ chiêng phẳng và những ai không có nhạc cụ thì cầm những ống tre lớn dài chứa đầy rượu cần.

Chủ nhà mời hai ông người thiêng khác cùng người môi giới và hai trong số các vị khách quý đồng ý chấp nhận vai trò này theo ông bước lên chiếc sạp nơi đặt chiếc nia đựng Củi thiêng và cây Mây, ngoài ra còn có một bát rượu của người Mnông đựng coot không pha tiết cùng một bát cơm bếp có một quả trứng đặt lên trên. Bbaang-Aang trao cho các kuang ở làng khác hai biểu tượng của praang baal, một thanh kiếm có treo một con gà và một chiếc sừng đựng rượu được trang trí bằng những sọi chỉ đủ màu sắc. Ông phân phát bốn chiếc cần hút.

Tiếp đó, sáu người đàn ông bôi men rượu đựng trong cái bát của người Mnông lên những thứ đặt trong chiếc nia chứa Rnut mà họ ngồi xổm chung quanh, vẫn trở lại những khúc hát ấy, được hát từ đầu nghi lễ, chen với những câu chúc tụng. Họ đứng dậy và cùng ra uống rượu trong khi bốn người giữ cần cắm những chiếc cần vào ché. Chủ nhà “dẫn nước” rồi nhường chỗ cho người môi giới, tiếp đến là người lớn tuổi hơn trong số hai kuang vào uống, sau đó là hai ông người thiêng khác của làng Sar Lang.

Chúng tôi không ngồi lâu bên ché rượu này vì đám rước mà nghi lễ này mang tên sắp bắt đầu. Đi đầu đám rước là dàn chiêng phảng gồm sáu chiếc do các rnôom đánh, theo sau là người môi giới bưng chiếc nia đựng Củi lửa thiêng và cây Mây, các kuang trong đó có hai kuang là người làng khác, một người được cấp một thanh kiếm và một con gà, người kia là chiếc sừng chứa đầy rượu, còn kuang thứ ba cũng cầm một chiếc như vậy. Họ không phải là những người khách duy nhất tham gia đám rước, tất cả những người có mặt ở nhà Bbaang-Aang lúc mở đầu, trong đó có hai người Âu, cũng nhập vào đoàn. Đi cuối đám rước là những người hầu gái lưng đeo chiếc gùi nhỏ đựng cơm nếp trên có phủ khăn và ba người hầu nam mỗi người lưng đeo một ống tre lớn đựng rượu. Một vài người trong đám rước vung cao những bó đuốc nhỏ bằng gỗ thông; mọi người cười đùa, để tỏ ra vui vẻ; dàn chiêng phẳng đánh nhịp chậm. Đám rước kéo dài ra trong sân, các ngọn đuốc nhỏ soi rõ khuôn mặt những người cầm đuốc và trong đêm tối, qua ánh lửa chập chờn, hiện ra đôi trâu bị buộc vào chân cột tế, phần dưới chiếc cột lớn, một gian nhô ra nghi lễ của một căn nhà; trông xa hẳn đám rước giống như một con sâu dài lấm chấm những đốm sáng.

Dàn cing vào nhà Bbôong-Dlaang theo lối cửa riêng, được hò reo vang dội chào đón; chủ nhà đã chuẩn bị một ché rượu lớn. Phòng chung tràn ngập những người mới đến hò reo đáp lại lời chào của chủ; các người hầu nam và các kuang vác những ống lớn hoặc những chiếc sừng chứa đầy rượu đưa chiếc cần ngắn nơi bình rượu của mình cho từng người đang có mặt trong nhà, còn những người hầu gái thì mời mỗi người một nắm cơm nếp. Các cô giữ cẩn thận những chiếc gùi có trang trí đựng cơm nếp dưới những chiếc khăn phủ; vì bằng mọi giá các cô không được để cho một người khách thọc được bàn tay của họ vào đấy, nếu không các cô sẽ có nguy cơ có một “đứa con của tình yêu”. Bọn đàn ông cố gắng tìm cách chộp lấy họ mỗi khi họ đi ngang qua và kéo các tấm khăn phủ; quả đây là một dịp tốt để buông ra những lời cọt nhả tục tĩu. Cô Bok có hơi tách những người bạn của mình một chút đã không chống đỡ nổi cuộc tấn công phối hợp của Kroong-Rốn lồi và viên trưởng hạt được mọi người cổ vũ; Kroong vui sướng giơ cao chiến lợi phẩm là một nắm cơm, vừa bình luận chiến công của mình một cách dâm dục, cô gái rúc rích “ôi! ôi!” yếu ớt và vội chạy về phía các rnôom khác vừa cười. Nhưng ba ông người thiêng, người môi giới và hai kuang ở làng khác đã kịp hút rượu từ bốn chiếc cần hút do Bbôong-Dlaang đưa; trước đó họ đã lấy men rượu từ ché rượu và những thứ đựng trong cái bát Mnông bôi lên Củi lửa và cây Mây.

Người ta uống rượu, các kuang chuyền tay nhau cần hút nhưng Bbaang-Poong (con rể của Yaang-Dlaang-Môi giới) đã giục mọi người. Ché rượu ở nhà anh ta đã sẵn sàng, xin mọi người hãy đứng dậy sang đó uống; các ông người thiêng miễn cưỡng đứng dậy; dàn chiêng chậm chạp đi ra phía cửa, đám rước lại hình thành đúng như lúc đi vào đây, tuy nhiên các kuang đã rời đi, ngược lại những người đang uống rượu ở nhà Bbôong-Dlaang lại nhập thêm vào hàng ngũ chúng tôi. Chúng tôi lại ra đi, vẫn đám rước đó; vẫn những nghi lễ đó; vẫn những trò chơi đó tại nhà của Bbaang-Poong. Chúng được lặp lại tại các nhà từng người làm lễ tế đang ngồi chờ bên một ché rượu lớn mở sẵn chào mừng đoàn người đến. Trừ nhà Mang-Dlaang. Ông người thiêng này không hạ cố mời rượu đám rước. Người bạn “đồng sự” của ông là Bbaang-Aang cáu giận và bất bình. Ông ta nói với tôi rằng: “Tôi đã tế nào gà, nào vịt, dê, lợn, và hôm nay là trâu. Mang lại chẳng muốn cúng tế gì cả. Hôm nay ông này khùng rồi, chí ít ông ấy cũng phải tế một con trâu. Ông thấy không, ông ta đã dùng hết hai ché rượu để mời khách thế mà không thèm để lại một ché để mời đám rước của các rnôom”. Nhưng ông ta chẳng hề trách trước mặt Mang lấy một lời.

Ngôi nhà cuối cùng mà đám rước đến là nhà của Choong-Góa, tức chỉ cần đi ngang qua phòng khách để trở lại điểm xuất phát của chúng tôi là nhà Bbaang-Aang. Để chào đón đoàn các Rnut quay lại, Choong-Góa bưng ra một yang dâm nhỏ. Chum rượu này được Choong-Góa và người môi giới có tên là Nhee-Pöt (là một trong hai kuang ở làng khác) cúng và cả hai đã dùng men rượu xoa lên Củi lửa. Hai người này đọc nhiều khúc cầu và lời khấn. Rồi Bbaang-Aang bưng cái nia đựng các Rnut và xếp vào đúng chỗ của nó, trên thanh gỗ, nơi treo những chiếc ché không có cổ, bên trên ván ngăn.

Vào lúc chập tối, những tiếng cười đùa, ca hát ầm ĩ đã giảm đi nhiều, nhường chỗ cho cái nền vang rền những tiếng ngáy xen lẫn tiếng rì rầm của những kẻ nốc rượu dai dẳng nhất thỉnh thoảng lại cất lên một giọng hát khàn khàn và đứt quãng.

Nhưng trời đã gần sáng, gà đã hai lần cất tiếng gáy. Các nhà đang trở mình thức dậy với những cơn ho buổi bình minh và những tiếng động ở các bếp người ta lại đang nhóm lên. Rồi chẳng mấy chốc từ các căn nhà lần lượt cất lên những giọng phụ nữ hát theo một nhịp chậm những khúc hát dài trầm đục; tiếng nước đổ ồ ồ người ta múc từ chậu này và đổ sang chậu khác hòa với khúc ca dài đơn điệu. Trong tất cả các nhà làm lễ hiến sinh, một phụ nữ hát “khúc hát của ché” (tong yang) cũng giống như lúc chập tối người ta đã hát “khúc hát của trâu”; hai yếu tố chủ yếu của lễ hiến sinh, là môi giới giữa con người với Thần linh, được hết sức thành kính tôn vinh. Trước khi đâm những con vật, người ta đã thuật lại cho chúng nghe nguồn gốc của thế giới, nói với chúng rằng việc hiến sinh chúng không đơn thuần chỉ là một vụ giết chóc, mà là một hành động tôn kính nơi theo tấm gương thiêng liêng của những người anh hùng huyền thoại.

Người ta chọn ché rượu đẹp nhất và cổ nhất trong nhà để cúng trong lễ hiến sinh trâu: người ta buộc ché rượu này vào chiếc cột cuối cùng của kho thóc, đối diện với cánh cửa riêng nơi “mời gọi các Thần ở bụng Thóc”. Người ta không đổ nước vào ché rượu theo cách thông thường bằng cách dùng những đồ chứa cỡ lớn: ống tre to, nồi… hay những chiếc can. Mà theo một nghi lễ cổ xưa: ngồi trên một chiếc ghế con đối diện với ché rượu, một người phụ nữ dùng một quả bầu nhỏ có cán múc nước từ một cái bình lớn — một cái nồi bằng kim loại nếu có thể — đổ vào chiếc ché tôn nghiêm; vừa làm người phụ nữ vừa ngân nga những bài hát cổ gồm những khúc hát dài xúc động và trầm lắng, kể lại niềm bí ẩn của công cuộc Sáng thế.

Khi trời sáng rõ cũng là lúc các ché rượu đầy nước, lễ cúng tế đã có thể bắt đầu. Bbôong-Dlaang là người cầu khấn đầu tiên, ông vừa khấn vừa dâng cần rượu lên tận môi người giữ Rnut tiếp đó đưa cho ông ta một cái bát Mnông đựng đầy men rượu và một con gà mái. Còn Bbaang-Aang, sau khi đáp lễ ông phó trưởng làng, cắt tiết con gà mái bên trên chỗ coot, và hai người cùng đi “bôi máu lên đầu các con trâu”. Tiếp đó, ông người thiêng đi len giữa mép mái nhà và hàng rào nghi lễ, bôi men rượu trộn tiết gà lên hàng rào này và “mời gọi các Thần” bằng cách chỉ ngâm vài khúc hát và nhường chỗ cho già Krah ở làng Sar Luk tay cầm một thanh kiếm tiến lên các con vật tế.

Nhung Bbaang-Aang đã quay về nhà mình và đưa cái bát Mnông cùng con gà mái cho Choong-Góa để ông này chuyển lại cho Kroong-Chột. Ông này, sau khi uống rượu, đi bôi đầu trâu và “mời gọi các Thần” ở cây cột tế trên đó ông bôi lên một nhúm coot trộn tiết. Khi ông kết thúc những câu hát cuối cùng, người ta giết con vật do người giữ Rnut cúng. Tại nhà người môi giới và những nhà làm lễ tế khác, người ta cũng tổ chức nghi lễ như vậy. Trong thực tế, việc hành hình các con trâu nối tiếp nhau rất nhanh: người ta chỉ mất không quá nửa giờ để giết mười một con trâu.

Trưởng làng “không thể tìm được một con trâu” đã cúng một con lợn. Con vật bị giết bằng một nhát kiếm đâm vào gáy; rồi Kroong-Chột sai Choong-Yôong cắm cần hút của mình vào ché rượu cổ được buộc vào cột kho thóc, ông người thiêng “mời gọi các Thần ở bụng Thóc” và sau khi đã uống hết rượu đụng trong cái ống do ông chủ nhà mời để tỏ lòng cám ơn, ông quay lại với con lợn và bôi lên đầu nó.

Anh thanh niên Caang-Aang đã hy vọng cũng có thể cúng một con lợn nhưng rồi anh ta chỉ tìm được một con gà mái, song dù sao anh ta không phải là người đáng thương nhất: Sieng-Dloong chỉ có năm quả trứng và rượu trong một yang dâm nhỏ.

Mỗi một con trâu bị giết đều được nhận “đồ cúng ma chay cho mình” do bà chủ nhà cúng gồm có chăn, một ché rượu thấp cổ, một cái xa kéo sợi mà bà đã quay một lúc trước khi đặt lên cúng… Và sau khi lấy máu từ vết đâm toang hoác bên sườn con vật trộn với men rượu đựng trong cái bát Mnông, ông người thiêng trong vai trò người trung gian theo yêu cầu của chủ nhà đi về phía chiếc cột cuối cùng của kho thóc ngâm bài khấn dài có tên gọi là “lời mời gọi các Thần ở bụng Thóc”.

Trên gian nhô ra nghi lễ ở cửa riêng nhà mình, Bbaang-Aang đã cho đặt lên một cái nia mới có trang trí trên đó một giỏ xôi, một nồi lòng trâu luộc, một nồi khác đầy rnööm và những cái ống rượu được khắc nung. Tất cả các thứ đó là để dành cho biet coot (“bữa họp uống rượu cần”); đồ ăn và thức uống ông chủ gia đình mời khách để họ thêm phấn khích trong việc xả thịt trâu. Người đầu tiên được người giữ Rnut mời ống rượu cần là một người đàn ông trẻ trong số những khách mời, tên là Kroong, được giao nhiệm vụ điều hành việc xả thịt con trâu tế. Ông đưa cho anh này một con dao vừa đưa ống rượu mời đến tận môi anh ta. Sau khi nhận ống ống rượu đáp lễ của người đàn ông trẻ, ông đứng dậy dùng con dao mà ông vừa cầm lại vạch những đường sâu trên da con trâu để những người pha thịt cứ theo đó mà xả con vật đã được xổ hết lòng. Với sự giúp đỡ của những chàng trai trẻ và của cả những người đàn ông đứng ruổi như Kraang-Jieng, em rể của Kroong-Biing, Kroong bắt tay vào việc xả thịt; công việc này kéo dài không lâu: nhóm người đã nhanh chóng xả xong con vật kếch xù thành những tảng lớn mà người ta dồn đống lại trên gian nhô ra chính và trên sạp cúng. Cũng vào giờ này, tại các gia đình làm lễ tế trâu mọi việc đều diễn ra đúng như vậy.

14. Bbaang-Aang dùng dao vạch lên da con trâu hiến sinh các đường định sẵn để xả thịt trâu.

15. Các sọ trâu được dồn đống theo nghi lễ và bàn thờ thần Nduu.

16. Kröng-Jôong “thông báo vụ thu hoạch cho người ở cõi âm”.

Sau khi dùng dao rạch trên da con trâu những đường lớn để xả thịt, Bbaang-Aang quay lại chỗ gian nhô ra để “trao đổi cái ăn và cái uống” với các người khách của mình: những nắm xôi trên có để mấy miếng lòng trâu, những ống rượu rnööm. Không một người khách nào bị bỏ quên và cụ bà Troo, người lớn tuổi nhất trong tộc họ Rjee ở Sar Luk nhận được phần chia xứng đáng với cương vị của mình. Sau nghi lễ biếu và nhận đồ ăn thức uống, đám khách lại tiếp tục uống rượu. Khắp làng, trên các gian nhô ra nghi lễ, các chủ nhà có hiến tế đãi khách của mình và vì một số kuang được nhiều nhà mời nên họ phải đi hết nhà này sang nhà khác. Song, kỳ thực, cũng chẳng có mấy người qua lại, đám thanh niên và những người thích chén thịt xúm quanh con vật tế, gần gian nhô ra nơi phần lớn dân làng còn lại đang tập trung ngồi uống rượu và ăn thịt đã thái ra được mang đến trong những cái bát của người Việt và vài người thanh lịch còn dùng cả đũa để gắp thức ăn theo lối người đồng bằng. Nhưng chủ yếu là người ta uống rượu và phụ nữ chẳng hề thua kém trong chuyện này; đối với một số bà chị, nếu rượu có làm giảm thị lực, thì nó lại khiến họ trở nên mạnh bạo hơn và làm cho trí nhớ sắc sảo hơn. Như bà Pöt-Nhee, vợ của một kuang thuộc dòng họ Düng Jrii, đã tìm được một bà bạn rượu tương xứng với mình và vừa uống, hai bà mẹ chếnh choáng hơi men thi nhau hát cho một đám trẻ con và các cô gái cùng nghe.

Khi việc xả thịt đã hoàn tất, các ông chủ chia thịt con vật tế của mình cho khách. Nói chung, người được đáp lễ một món biếu trước đây vui vẻ nhận ngay, nhưng trong trường hợp ngược lại, vì đến một ngày nào đó lại phải trả lễ nên người nhận quà thấy mình được nhận quá nhiều và giả vờ khiêm tốn thú nhận tình trạng nghèo khó của mình. Tuy nhiên người biếu quà không hề lay chuyển, ông ta suy tính khá lâu cách chia thịt con vật, và cuối cùng người được biếu đành mang phần thịt dành cho mình về — họ sẽ buộc phải đáp lễ một phần tương tự sau này.

Một số vị khách trở về nhà mình với số lượng thịt đáng kể. Được nhiều nhà làm lễ cúng mời một lúc, họ mang về nhà mình nhiều súc thịt, có một số súc khá lớn. Như Can nhận phần cho cha mình: nguyên một chiếc đùi trâu do Bbaang-Poong biếu, đáp lại chiếc đùi mà ông này đã nhận của Baap Can dịp lễ Tâm Bôh mới rồi; một cái đùi do Choong-Góa biếu, cũng là phần của Choong-Góa đáp lễ một món quà biếu ông ta đã được nhận trong lễ Tâm Bôh đó. Ba phần thịt biếu khác không phải là những phần lễ mà ngược lại là những món mồi nợ đối với Baap Can: một cái đùi do Kroong-Chột biếu, một cái thăn của Mang-Dlaang và ba dẻ sườn của Bbôong-Dlaang. Kröng-Jôong chỉ nhận “phần trả nợ” và lại nhận rất ít: dẻ sườn của Ddöi-Thầy pháp (đáp lễ lại phần ông ta đã biếu Ddöi-Thầy pháp trong lễ đâm trâu cúng Thần Thóc cách đây bảy năm). Trái lại ông ta nhận được một số “quà biếu đơn thuần”: một nửa miếng vai (cùng chia với Kroong-Biing) do Mang-Dlaang biếu, một miếng thăn của người cháu là Nyaang-Jôong, rể của Bbaang-Aang, và một miếng thịt rọi của Bbôong-Dlaang.

Khi các gia đình đã nhận xong phần thịt của mình, họ bỏ thịt vào gùi và nhanh chóng chuẩn bị ra về. Họ chào các chủ nhà, và các vị chủ nhà không bỏ lỡ cơ hội mời “trao đổi đồ uống” lần cuối; thường thường, khi trong đoàn khách có trẻ con, bà vợ người chủ lễ dùng ngón tay quệt nhọ nồi và bôi lên trán đứa bé — để tránh ma quỷ trên đường đi và trong rừng quấy phá; nếu không, họ đưa cho người dẫn đầu đoàn người trở về một nắm gạo sống — để “ăn dọc đường” — người này bỏ món lương thực tượng trưng của mình vào một góc của chiếc khăn rồi buộc nó quanh người. Cuộc chia tay bịn rịn và kéo dài, hết sức thân tình — giống như mọi khi, mỗi lần người ta cho và nhận quà biếu của nhau. Cuối cùng, mọi người chia thành nhóm nhỏ chếnh choáng, vui vẻ ra về. Nhưng không phải lúc nào cũng vậy, một vài người cảm thấy buồn, song nếu là kuang thì họ chẳng hề bỏ lỡ dịp khoe là đã nhận được rất nhiều thịt. Như, cụ bà Troo nghẹn ngào thổ lộ với tôi: “Mấy đứa con tôi rất tức giận… Laang-Mhoo cũng tức giận… cũng oán tôi… Bởi vì chúng quá mệt, đến đứt hơi vì phải khiêng số thịt người ta biếu tôi…”

Ngày 21 tháng 9

Ở Sar Lang trở về, một vài gia đình đem thịt trâu hiến sinh được chia ra thái thành những dải dài. Nhưng phần đông đều mệt và cần nghỉ ngơi. Và chỉ vào sáng hôm sau, tất cả các gia đình được mời đi dự lễ về mới bắt tay vào công việc này, và ở mặt tiền các ngôi nhà hàng loạt những dải thịt trâu được vắt phơi trên những sợi mây căng giữa các cây sào và những chiếc chày dựng đứng.

Công việc làm cỏ không vì thế mà bị ngưng trệ: ngay sáng hôm đó các toán thanh niên đã lên rẫy và còn quay lại đấy hai ngày tiếp sau; hàng ngũ của họ càng đông thêm nhờ sự có mặt của những người đứng tuổi hôm trước còn ở nhà phơi thịt.

Đầu giờ chiều đám thanh niên ở Sar Lang tới gọi tôi đi dự lễ “đặt sọ trâu” (ỵoh bôok rpuh). Trong khi trong một lễ hiến sinh trâu riêng người chủ nhà chỉ đơn giản đem đặt ở ranh giới của làng chiếc sọ trâu đã gỡ hết sừng, chiếc vòng cổ, hàng rào và phần trên chiếc cột ché, thì trong một lễ Nyiit Döng là lễ tế liên quan đến cả cộng đồng tất cả những người làm lễ tế hiến sinh đều tập trung để bày tỏ lòng thành kính lần cuối đối với các Thần, đặc biệt là đối với thần Nduu, cũng đồng thời là để khép lại một nghi lễ được cả cộng đồng quan tâm suốt nhiều năm dài. Và vì năm nay lễ cúng Đất được tổ chức vào đúng thời kỳ lúa bắt đầu chín, người ta đã nhân thể tổ chức luôn lễ cúng Cột cùng lúc với lễ yôh bôok rpuh. Chiếc cột được mọi người chuẩn bị từ ngày hôm qua, và thậm chí có người còn làm từ ngày hôm kia, là một đoạn tre dài có thể đỡ được một “ngôi nhà của thóc” gồm một hình vuông bằng nan (trung bình mỗi chiều khoảng mười lăm xăng-ti-mét) và một cái mái hình tháp cũng bằng nan. “Ngôi nhà của thóc” này được trang trí theo sở thích của mỗi người và có thể được đặt cao hay thấp trên cây sào. Để tiến hành nghi lễ này người ta phải cúng một con gà mái và một ché rượu, sau đó lấy những miếng thịt gà nhỏ xíu và một ngụm rượu đựng trong một ống tre nhỏ treo ở “ngôi nhà của Thóc” dâng lên các Thần; nhưng các kuang ở Sar Lang đã bị ngày lễ lớn làm cho lụn bại cho rằng ngày lễ Nyiit Döng quả gần có thể cho phép họ được miễn làm các thứ ấy. Vậy nên sáng nay người giữ Rnut lấy “phần cơm đầu” (phần cơm trên mặt nồi) bôi vào chân cột chờ chôn được dựng tạm gần cửa nhà ông và sai con rể mình là Nyaang-Jôong đem chôn cây cột thóc trên khoảng đất vuông thiêng trên rẫy rồi bôi lên đó men rượu được làm từ ngày lễ cúng Đất trộn với tiết trâu bị giết hôm nọ.

Phần lớn các nhà làm lễ đều làm theo cùng một cách: lấy lớp cơm trên mặt nồi bôi vào cây cột trong làng; còn ở trên rẫy thì dùng men rượu trộn tiết trâu có từ ba ngày trước đó để bôi. Tuy nhiên Kröng-Yôong đã giết một con gà mái, song ông ta quyết đợi tôi tới rồi mới bắt đầu cúng rượu.

Sau lễ cúng Cột đó, người giữ Rnut và Choong-Góa tập hợp tất cả những người hầu lễ lại, những người này đã quay trở lại nhà chủ vào sáng nay để dự lễ này (những người sống ở làng khác đã trở về nhà mình cùng với cha mẹ sau khi đã nhận phần thịt con vật tế). Họ được dẫn lên con đường mòn đi ra miir, cách làng khoảng năm mươi mét về phía sau. Họ thu dọn những thứ rác rưởi sau cuộc cúng tế lớn dồn đống bên trái con đường dẫn lên rẫy, đối diện với con đường mà mặt trời chiếu rọi. Những bộ gạc trâu chỉ còn lại phần xương trán và đôi sừng vẫn gắn liền vào nhau được xếp chồng cái này lên cái kia và đặt kẹp giữa ba chiếc cọc bên này và hai chiếc khác bên kia, làm thành một thứ bức tường hướng về phía mặt trời: không được chất chúng thành đống vuông góc với đường đi của mặt trời, nếu không “bầu và dưa chuột, muối và gạo sẽ không chịu quay trở lại và các con trâu nổi giận sẽ gây sự với chúng ta”.

Hàng rào ché nghi lễ được chia làm hai phần và được đặt sau bức tường gạc trâu ấy tạo nên hai góc tù; người ta ném lổng chổng vào khoảng trống giữa chồng sọ trâu và hàng ché nghi lễ ấy các chiếc vòng cổ trâu, hàm răng trâu và mọi thứ rác rưởi khác. Những cành tre được tô điểm từ một “ngôi nhà của Thần linh” và trang trí bằng những chiếc lá, những chiếc lông, những vật “đung đưa” nối dài những cọc ché được cắm vào trong những hàng rào xanh đỏ sặc sỡ; chúng mang lại một không khí vui tươi cho đống chiến lợi phẩm ảo não này. Phía trước và bên tay trái đám sừng, người ta dựng một “nhà của Thần Nduu”, một thứ mô hình thu nhỏ cao một mét của một trong những chiếc chòi duyên dáng được dựng trên những chiếc cột cao trên miir. Bên phải đống sọ trâu và trước mặt chiếc cầu thang nhỏ dẫn lên gian nhô ra của căn nhà nhỏ, người ta đào một cái hố và chôn xuống đó một khúc tre lớn rlaa cao khoảng mười hai xăng-ti-mét được cắt sát tới mấu để làm đáy tượng trưng cho cái bình đựng nước. Đây sẽ là trung tâm của nghi lễ. Ông trưởng làng nói với tôi rằng không nhất thiết phải bày đồ cúng theo một thứ tự cho đẹp mắt cũng như không cần phải đặt vào cái hố bằng một ống tre to, nhưng vì năm nay đói kém quá nên người ta đã quyết định phải chú trọng tổ chức thật tốt nghi lễ này — và đúng ra là cả việc dàn cảnh cho nghi lễ đó.

Mọi thứ đã sẵn sàng khi tôi tới Sar Lang, mọi người đợi tôi đến để bắt đầu nghi lễ cực ngắn này. Tập trung tại nhà Bbaang-Aang có người giữ Củi lửa, những người làm lễ cúng Nyiit Döng (lễ cúng Đất), mọi người đi thành hàng một — không theo một thứ tự nào — theo con đường dẫn lên miir tiến tới chỗ đặt sọ trâu; trong tay mỗi người đều có một ống rượu cần và một nắm cơm nếp, một ít thịt trâu (Bbôong-Dlaang đã nâng cao lễ nghi đến mức dồn những món ăn này vào trong một cái bát của người Việt để mang đi). Những đồ cúng này được lấy từ chiếc bàn thờ treo ở đó, cơm nếp được đặt lên để cúng từ tối hôm dựng cột tế, còn rượu cần và thịt là những thứ được cúng ngay trong ngày làm lễ hiến sinh. Đến chân đám chiến lợi phẩm, những người chủ tế ngồi xổm quanh chiếc bình bằng tre chôn dưới hố và bỏ vào đó cơm nếp, thịt, rồi rót rnööm vào. Ông trưởng làng vốn chỉ giết có mỗi một con lợn chỉ bỏ vào bình một miếng thịt chứ không rót rượu. Gà mái không được có mặt trong nghi lễ cuối cùng này.

… Mong cho trâu chóng lớn
Mong cho ché chóng đầy
Mong cho Thóc chảy,
cho ngày mai, ngày kia rượu chảy…
Ta nuôi mày, Thần của Đất,
Thần của Rừng, của những Cây xanh
Thần Rừng
Thần của những Nơi dựng làng;
hãy ra lệnh cho Thóc chóng lớn,
cho Lửa ăn.
Dẫn dắt các em trai dẫn dắt các anh trai,
Ngày mai, ngày kia, ta cũng vẫn sẽ làm như vậy
……

Rồi người ta cùng quay về làng, ai về nhà nấy để sắp đặt ống rượu. Sau đó người ta quay lại tập trung lại nhà Kröng-Yôong, rồi đến nhà Kroong-Chột để uống những ché rượu được hai người này cất giữ từ lễ cúng Cột, mọi người ngồi uống rượu ở nhà Mang-Dlaang lâu hơn. Ông này tha thiết đảm nhiệm toàn bộ nghi lễ nông nghiệp này sau lễ Nyiit Döng vừa rồi, cùng với già làng Sieng-Râu.

Lễ Nyiit Döng đã được hứa với Thần Đất và Thần Nduu, Thần Thóc từ chín năm trước, và từ đó năm nào người ta cũng nuôi dưỡng các Yaang và thường xuyên nhắc đến, lễ cúng Đất lớn đã hoàn tất. Bằng nghi lễ cuối cùng này, người ta mời các Thần đã no nê và thỏa mãn ra đi; các lời hứa đã được giữ đúng, các cuộc hiến sinh đã được thực hiện. Bây giờ đến lượt các Thần phải đáp lại thịnh tình của dân làng vì đã tổ chức lễ hiến sinh quan trọng này vì nó khiến cho cộng đồng bị kiệt quệ đi một thời gian, nhưng bù lại đã nâng cao uy tín của họ và khiến họ quên đi cái đói với hy vọng mùa màng sẽ bội thu trong một tương lai không xa.

CHƯƠNG IX
Cái chết và đám tang của Taang-Jieng-Cong

Vài ngày sau buôn Sar Lang, đến lượt làng chúng tôi tổ chức lễ cúng Cột (Nyiit Ndah). Lễ này nhằm giữ chân hồn Lúa ở lại trên rẫy đối với làng chúng tôi, vốn không đủ sức chi tiêu quá mức để thực hiện một lễ Nyiit Döng, lại mang tầm rộng lớn hơn nhiều so với làng láng giềng của chúng tôi. Chúng tôi dành trọn hai ngày 25 và 26 tháng 9 để làm lễ cúng Cột.

Trong khi chúng tôi đang uống ché rượu cuối cùng thì Truu bất thần xuất hiện: ông ta vừa mới ra tù sáng nay và đã chạy một mạch về đây. Ông phó trưởng làng còn nán lại ở nhà cô em gái tại Bboon Dlei ngày mai mới về đến nơi. Song các sự kiện giật gân không chỉ dừng lại ở đây. Những ngày tiếp sau đó được dành cho việc tổ chức các lễ tế mà những người vừa bị tù đã hứa với các Thần: ngày 29 tháng 9 Truu hiến tế cả một con trâu. Trong khi những người đàn ông đang lo xả thịt con vật tế ở ngoài sân thì ở đầu phía bên kia ngôi nhà hàng xóm vang lên những tiếng khóc: Jôong-Wan, thuộc dòng họ Jaa, là “chị ruột” của Kröng-Jôong — “ông người thiêng trong làng” — vừa mới qua đời. Mọi sự quan tâm của Sar Luk chuyển hướng từ nhà của viên trưởng làng bị mất chức sang nhà có tang. Trong suốt hai ngày liền, các nghi thức tang lễ diễn ra liên tục ở đấy. Vào tối ngày 1 tháng 10, khi gia tài đã được chia xong, người con trai cả của người mới mất là Mhoo-Laang làm lễ bôi máu cho các anh chị em của anh ta tại nhà mình, và người chồng của người mới chết là Wan vừa được nhận vào gia đình người em gái của mình là Jieng, vợ của Taang-Còng cũng bằng một nghi lễ như vậy, thì những tiếng kêu, những tiếng khóc tang khác lại vang lên: Mae-Kroong thuộc dòng họ Bboon Jraang đã từ trần. Ngày 2 tháng 10 là ngày chôn Mae và tiến hành các cuộc hiến sinh tang lễ. Cuối cùng, ngày 3 tháng 11, sau mười ngày nghi lễ vui vẻ hoặc ma chay, làng trở lại nhịp sống thường ngày.

Năm nay là một năm xấu, gạo không đủ ăn và phải đi vay mượn ở các làng bên cạnh. Nên lúa sớm chín đến đâu thì dân làng phải vội thu hoạch đến đó, nhưng công việc chính của mùa này vẫn là giữ rẫy, ban ngày chống lại các đàn chim tham lam, ban đêm thì chống thú rừng.

Nhưng rồi cũng đến lúc lúa “thực sự” chín, và ngay từ tối ngày 6 tháng 11, Kröng-Jôong đã “thông báo vụ thu hoạch của mình” (nhêel kec) cho “bạn bè” và những người thân của mình. Bên ché rượu lớn, Kröng-Jôong biếu mỗi người một bát gạo và một con gà mái hay một cái bát của người Việt. Từ hôm đó cho đến ngày 11 tháng 11, các ông chủ gia đình sẽ lần lượt biếu một món quà tương tự gồm gạo trắng kèm một con gà mái, một chiếc bát cho từng ông người thiêng, cho từng người họ hàng và các jôok của mình.

Sau người sống, đến lượt người chết. Ngày 11, Kröng-Iôong là một trong những người trong ngày hôm đó làm lễ “thông báo vụ thu hoạch cho người ở cõi âm” trên rẫy của mình (nhêel kec phan in). Vào khoảng năm giờ chiều, tôi gặp ông đang ngồi “dệt chăn” trong chòi rẫy của mình. Kỳ thực, đó là một tấm dài khoảng một gang tay, rộng khoảng một ngón tay cắt ra từ một tàu lá chuối. Sau khi rạch dọc phần giữa tàu lá chuối thành những dải nhỏ có chiều rộng như nhau, Kröng-Jôong luồn một “sợi chỉ” — cũng cắt ra từ lá chuối — qua các dải của tấm sợi canh ấy. Để giữ khoảng cách giữa những dải này — bắt một, bỏ một — ông dùng một con dao bé tẹo gọt bằng một mảnh tre ngör. Jôong-Thầy cúng nói với tôi rằng chồng mình làm hai chiếc chăn đó cho hai người chị của ông ấy mới chết là Jôong-Wan và Dlaang-Taang; ông còn cúng những “cái bát của người Việt”, các loại quả được bổ đôi, hạt và cây chaa cho “các chị và các mẹ” của mình. Còn gà mái và cá — tức những mảnh củi đựng trong một cái giỏ nhỏ và những mảnh vỏ bào đựng trong một cái ống hun khói nhỏ — để dành cúng “các ông bác, ông cậu — là anh và em trai của mẹ ông — cùng cha mẹ” của bà. Bây giờ Kröng vót một đôi đũa tre nhỏ — những ống tre paa này nhắc nhớ hình ảnh đám cưới — cho cha mẹ vợ. Ông cuốn chiếc lá thành hình tổ sâu và dùng một que tre nhỏ cài lại rồi đổ đất vào cho đầy — “một chiếc bát Mnông đầy gạo” — một chiếc lá cuốn thành hình tổ sâu lớn hơn sẽ là một giỏ thóc; hai chiếc nồi đựng gạo phía trên đặt “một chiếc bát nhập” là những thứ để cúng cho “chị ruột và mẹ đẻ”.

Khi mọi thứ đã chuẩn bị xong, Kröng mang tất cả đồ cúng, không quên cả ché rượu — một quả bầu đầy cám có hai cọng rơm cắm vào đó — để cúng cha mẹ mình lẫn cha mẹ vợ. Ông đi về phía rẫy của Can-Groo và dừng lại ở phía bên này cái thanh ngang là vạch phân chia ranh giới rẫy của mình với rẫy của người láng giềng, tại chỗ mà trong lễ tăng cường cho Thóc ông đã chôn cây cọc plaa — chiếc cọc tre có buộc những đồ vật để truyền cho cây lúa đang lớn sức mạnh và sức chịu đựng. Ông cẩn thận bày đồ cúng; đầu tiên là những đồ để cúng cho người thân của ông đã chết, tiếp đó “ché rượu” dựa vào cột plaa, rồi bên trái ché rượu là những thứ dành để cúng cha me vợ. Cuối cùng ông nhổ nước bọt vào những mẩu than đang nắm trong tay và cầu xin chúng đi “thông báo vụ thu hoạch cho người ở cõi âm”. Ông kể tên những đồ cúng của mình cho “các chị ruột, các mẹ của mình”, tiếp đó là những thứ cúng cho “các bác, các cậu bên mẹ, cho cha mẹ vợ” và kết thúc là một lời cầu khấn dài xin cho được có sức khỏe, giàu có và xin Thóc đừng có sợ gì cả, đừng trốn đi.

öề nguyên tắc, đối với những người thân của mình đã chết, Kröng-Jôong có thể bắt đầu “vụ gặt thực thụ” ngay từ sáng ngày hôm sau, nhưng nếu như vậy thì trước hết ông cần phải cư xử hết sức thận trọng đối với Thần Thóc vốn đỏng đảnh, dút dát và hay sợ hãi nhằm để giữ được chân Thần Thóc ở lại trên rẫy, phải níu chặt chân Thần Thóc lại đồng thời phải có một lễ hiến sinh khiến Thần được phỉ nguyền. Đây là nghi lễ có tên là “Buộc Lúa” (Muat Baa) tiếp ngay sau lễ “Thông báo vụ thu hoạch cho người ở cõi âm”.

Ngày 12 tháng 11

Kröng và vợ ngủ đêm tại chòi miir chân cao để bảo vệ hoa màu chống lại những cuộc đột nhập của các vị khách rừng.

Bảy giờ sáng, nhóm của Aang-Sa mí mắt gồm tất cả năm người đã tới chỗ nền đắp cao của chòi rẫy: mọi người tháo gùi trên lưng xuống và hút một điếu thuốc trước khi đi đến vạt rẫy sẽ suốt lúa theo sự chỉ huy của Jôong-Thầy cúng. Kröng liền ra đi mang theo các loại cỏ cúng khác nhau, một con gà mái tơ, “lớp cơm trên mặt nồi” (pieng bôok) mà vợ ông đã hớt lấy sáng nay ở nồi cơm nấu đầu tiên. Ông đi về phía khuôn đất hình vuông linh thiêng và ngồi xổm ở chân cột dôong và cột thóc. Sau khi đặt những đồ cúng xuống đất, ông túm lấy khóm lúa gần nhất và không nhổ lên, ông buộc nó vào quanh chiếc cột rồi bắt đầu một bài khấn dài:

Hãy ở lại gần tao;
Hãy nghỉ ngơi, luôn chắc, ở gần tao
Tao nắm lấy chân mày
Tao tóm khuỷu chân mày
Tao xoa mặt mày
Tao chọc dái tai mày
Tao nắm bên phải mày
Tao giữ bên trái mày

Vẫn tiếp tục khấn, ông buộc thêm nhiều khóm lúa khác vào chân cột tế; ông cài vào giữa các vòng lúa đó những lá bầu màu vàng nhạt, những “xương chim cay”, những krae (memecylon sculellatum), những “chiếc sừng trắng”, rồi siết chặt tất cả lại bằng một ngọn cây đậu dùng làm dây. Cuối cùng, ông bỏ chỗ “cơm trên mặt nồi” vào kẽ hở giữa những nút buộc và cây cột.

Đừng có ở lại trên đèo,
Đừng chần chừ nơi ngã tư,
Đừng tới các làng lạ,
Đừng quay lại các làng lạ.
Hãy ăn món cháo sánh trên mặt nồi này,
Hãy ăn chỗ cơm trên mặt nồi thơm ngon này,
Rượu sẽ khiến mày đỡ khát…

Ông cắt tiết con gà mái, dí đi dí lại chỗ cắt đầy máu lên chỗ những khóm lúa chín trĩu bông đã được buộc lại, lên các cây thiêng của lúa mọc dưới chân cột, lên mặt đất, những bông lúa ở gần đó, chân cột thóc, những chiếc lá rkôong (Euphorbiacées?) mà ông mang theo bên mình:

Ơi Lúa, ta bôi máu cho mày,
Đừng có sợ con sâu bám vào lá;
Đừng có sợ con sâu ăn lá của mày;
Mày đừng sợ ong bầu hút hết mật hoa, ơi Lúa.
Gió có thổi mạnh, mày đừng chạy;
Trời có bắt ta phải chạy, cũng đừng sợ;
Lợn có ủi cũng đừng sợ;
Gà mổ cũng đừng sợ;
Em trai, anh trai đến xin, mày đừng chạy nhé;
……

Mang theo những chiếc lá cây rkôong và con gà tới chỗ đoàn người đặt những chiếc gùi, ông cầu phước cho chúng bằng cách dí vết cắt đẫm máu của con gà lên miệng gùi. Rồi, vẫn tiếp tục khấn, ông cầm các nhánh cây rkôong dính máu phe phẩy phía trên những chiếc gùi.

…Nếu mày đã chán ở với các kuang, thì từ này hãy ở lại cùng tao dầu tao chỉ là một đứa trẻ.
Nếu đã chán chịu sự che chở của các kuang, thì hãy ở lại cùng tao dầu tao chỉ là một thằng oắt con.
Nếu đã chán nhảy nhót với các kuang, thì hãy nhảy với tao dầu tao chỉ là một thằng mồ côi.
Những kẻ khác là kuang,
Những kẻ khác giàu có, hãy mặc họ.
Tao mới lớn,
Tao mồ côi,
Hãy tán tao và cưới tao đi.
Những kẻ khác tìm một con lợn, tao chỉ tìm một con gà;
Những kẻ khác tìm một con gà, tao chỉ tìm một quả trứng;
Nếu họ lấy trứng, tao chỉ có lời nói để cúng thôi.
……

Ông quay trở lại và nhân thể bỏ con gà vào trong chòi miir, đi theo con đường mòn và khi tới ranh giới giữa rẫy của mình với rẫy của Can thì trồng xuống đó những nhánh cây rkôong của mình để ngăn vận rủi của kẻ khác xâm nhập.

Đừng sợ gì cả,
đừng bỏ chạy,
Hồn mày chớ sợ
bị biến thành nô lệ, bị điếc.
Hãy đến chỗ chúng tao, chúng tao sẽ đón mày,
……

Trong lúc tốp năm người gồm các cô gái và các bà, dưới sự hướng dẫn của Jôong-Thầy cúng, tiếp tục suốt những hạt thóc chín mẩy vào đầy những chiếc khiu (gùi đeo trước bụng) rồi đem đổ vào những chiếc gùi lớn thì Kröng nhúng gà vào nước sôi, vặt lông và nấu chín. Rồi ông lấy một sợi mây nhỏ xâu một ít thịt gà, vài miếng củ cùng những chiếc lá cây ma thuật của Lúa nhổ ở ô đất vuông thiêng; ông đem chuỗi dây này buộc vào phần trên chiếc gùi của mình giữa hai quai mà không cầu khấn gì cả. Ông hút một tẩu thuốc, buộc một chiếc khiu ngang bụng, đi tới chỗ nhóm sáu người phụ nữ đang suốt lúa rẫy. Mỗi người đeo trước bụng một chiếc khiu được buộc vào người bằng một sọi dây. Bàn tay này tuốt ngược các hạt từ một bông lúa, bỏ vào chiếc gùi trước bụng, trong khi bàn tay kia lại tuốt lấy các hạt cũng theo cách đó. Hai bàn tay cứ thoăn thoắt thay nhau như vậy. Khi chiếc khiu đã đầy người ta đem đổ chỗ thóc trong khiu vào những chiếc gùi thu hoạch lớn (sah kec) để dọc gần đó và vào ngày thu hoạch đầu tiên này, người chủ nhà đã đem hong gió theo đúng nghi lễ.

Đến mười giờ rưỡi, sáu chiếc gùi lớn đã đầy thóc. Kröng đem chiếc gùi đã đầy tới miệng của mình đặt dưới chòi miir, ông lấy một cái bình đựng cháo đem nhỏ vài giọt lên trên gùi thóc của mình:

Tao đổ cháo,
Cháo đầu nồi sánh;
Cơm đầu nồi ngon;
Rượu làm dịu cơn khát.
Tao gặt lúa và cào thành đống,
Tao gỡ rơm rạ,
Tao đổ đầy những chiếc gùi,
Tao hong gió những chiếc khiu
Tao buộc quanh chiếc thang…

Rồi, đeo chiếc gùi nặng lên vai, ông đem đổ vào rdae, bồ thóc được quây tạm nơi cuối rẫy bên lề đường dẫn về làng. Là người đàn ông duy nhất trong nhóm, công việc chính của ông là vận chuyển và đổ những gùi thóc được những người phụ nữ suốt đầy; giữa các lần vận chuyển ông cũng tranh thủ tham gia suốt lúa. Đến cuối ngày, riêng bảy người đã thu hoạch được hai mươi mốt gùi thóc lớn.

Hôm nay không phải chỉ có mình Kröng “Buộc Lúa”: Bbaang-Bụng phệ cũng tiến hành nghi lễ này. Còn Truu thì kém may mắn hơn, ông ta đã phải quay trở về do trên đường lên rẫy đã nghe thấy tiếng hoẵng kêu. Hai ngày tiếp theo, nhiều gia đình sẽ lần lượt làm lễ Buộc Lúa.

Vụ thu hoạch lớn — kec — đã bắt đầu. Cho đến khi hoàn tất vụ thu hoạch, mọi người phải kiêng đi chơi và uống rượu; mọi hoạt động đều tập trung vào công việc nương rẫy nặng nhọc này. Thời gian duy nhất mọi người có thể xao lâng việc thu hoạch lúa là lúc tiến hành công việc hái bông, một công việc không thể trì hoãn.

Chỉ có cái chết của một thành viên trong cộng đồng mới khiến người ta phải bỏ công việc nương rẫy một thời gian và cho phép họ mở các ché rượu.

o0o

Phía trên đầu làng, nối với nhà của chánh tổng Truu, vươn ra ngôi nhà dài nhất của Sar Luk trong suốt một thời gian dài. Taang-Jieng-Còng thuộc dòng họ Cil là ông chủ không thể chối cãi của ngôi nhà này, mặc dù ông là người rất kín đáo và ít hăng hái tham gia vào các cuộc bàn luận của cộng đồng. Cũng như tất cả những người Cil ở đây, chắc chắn ông cũng có tham gia trực tiếp vào cuộc tàn sát ở Phii Dih; dẫu sao có thể khẳng định ông hẳn sẽ nhận được phần của mình trong số tiền bán thằng bé Mang (Sruk) nếu như nó được bán. Tuy nhiên Taang-Jieng không cùng gia đình với các thành viên khác của dòng họ Cil sống ở Paang Döng và ở Sar Luk, quả là cha mẹ của những người này đến từ làng có đông người Sruk là làng Bboon Juu, trong khi chính Taang thì lại sinh ở Ryôong-Dãy núi và chỉ cư trú theo cha mẹ ở Paang Döng sau khi làng Rcae, mà thoạt tiên họ di cư đến, đã biến mất. Ông ta lại thay đổi chỗ ở khi cưới Jieng thuộc dòng họ Daak Cat, là con gái của ông chú, em cùng mẹ khác cha với bố mình. Đôi vợ chồng này sống nhiều năm ở quê vợ, là làng Phii Srôony, nằm dưới chân dãy núi cao phía Nam. Chính tại nơi đây họ đã sinh đứa con trai đầu lòng có tên là Tôong-Mang (sau này là đầu bếp của Trường khi Sieng-Dee, người tiền nhiệm đã bị người Cil ở Paang Dong giết chết vào năm 1948). Taang-Còng một lần nữa lại chuyển tới sinh sống ở Paang Döng nơi Jieng sinh ra cô Aang to béo góa chồng từ tháng 6 năm 1948, chồng cô ta là người thuộc dòng họ Rjee ở Sar Luk, cô có với anh ta một đứa con gái tên là Jieng; rồi lại chuyển đến Phii Ko’ nơi Jieng-Taang lại có tiếp một cô con gái tên là Dloong-Miệng méo nay khoảng mười lăm tuổi. Cuối cùng, vào năm chúng tôi ăn khu rừng Đá-Lỗ-Hổ (Mau Trôom Tlaa), tức năm 1943, năm Taang-Jieng-Còng định cư hẳn ở Sar Luk.

Trong ngôi nhà dài rộng mênh mông này, kho thóc của Taang-Jieng chiếm vị trí trung tâm, còn một bên là các kho thóc của các chị, em của Taang, còn phía bên kia là các kho của anh trai và em rể của ông. Như vậy một bên là những người thuộc dòng họ Cil còn bên kia là những người thuộc dòng họ Jaa, nối kết hai dòng họ này là dòng họ Daak Cat. Taang-Còng dùng chung phòng khách với em gái của mình là Brôong-Góa; bà này và con gái là Jôong-Thoát vị cùng sống với những người bà con xa thuộc dòng họ Cil là Laang-Góa và con gái của bà này. Liền kề với kho thóc của những người đàn bà góa, kho thóc của Bbaang-Hươu (chồng của Aang-Còi, em gái của Taang-Còng) là nơi cư trú của hai gia đình: gia đình của Aang-Còi và gia đình của Wan-Rieng, con trai cả của anh trai Aang-Còi là Kröng-Aang với người vợ cả — ông này sống cùng anh rể là Bbaang-Chột trong một ngôi nhà khác. Đây là phía những người thuộc dòng họ Cil. Đầu phía bên kia giáp với kho thóc của Taang-Jieng là kho thóc của Wan-Joong, anh trai của Jieng có vợ là người thuộc dòng họ Jaa; ông này dùng chung phòng khách với em trai vợ là Kroong-Troo. Chúng ta nhớ lại rằng Kröng-Jôong, “ông người thiêng của làng” cũng thuộc dòng họ Jaa.

Nhân vật duy nhất thật sự nổi bật nhất trong ngôi nhà này bao giờ cũng là Bbaang-Hươu. Thân hình cân đối, năng động, vui tính, không bao giờ biết từ chối lời mời uống rượu, người em vợ của Baap Can (ta không quên ông là em trai của Aang-người dài) vừa đảm nhiệm một chức vụ giả-hành chính — làm “giao liên” cho Tổng — vừa giữ một vai trò truyền thống — với tư cách là “ông người thiêng” còn sống sót sau vụ Phii Ko’. Cuối cùng, do cuộc trao đổi hiến sinh trâu của ông với Kraang-Drüm, ông đã được mọi người nhất trí thừa nhận là kuang.

Ngôi nhà này sẽ chẳng có chuyện gì đáng nói nếu như tính phàm ăn của các Thần không bất thần giáng xuống nó, trong vài tháng thần linh đã giết chết toàn bộ thành viên của dòng họ Jaa. Mùa mưa năm ngoái, Dlaang-Taang, em gái út của Jôong-Wan và Krong-Troo đã mất vì bệnh. Một năm sau, ngày 10 tháng 8 năm 1949, Kroong-Troo chết sau nhiều tuần liên tục khạc ra máu. Cuối cùng, một tháng rưỡi sau, ngày 29 tháng 9, đến lượt Jôong-Wan từ trần sau nhiều tháng dài chịu đựng đau đớn. Troo-Kroong cùng các con phải rời bỏ phía đầu hồi ngôi nhà để về sống ở nhà Yôong-Điên — cùng dòng họ Ntöör giống như bà; Wan-Jôong được em gái mình và là người hàng xóm Jieng-Taang đón về ở cùng (tức thực chất vẫn là tiếp tục sống dưới cùng một mái nhà cũ như trước đây) trong khi đám con riêng chưa có gia đình của người chồng đã theo anh trai cả của chúng là Mhoo-Laang về sống tại nhà của viên chánh tổng. Như vậy đến tháng 10 năm 1949, căn nhà lớn của Taang-Jieng đã bị thu ngắn lại chỉ còn có hai trên năm kho thóc.

Taang-Còng có dáng người cao nhất làng Sar Luk, người khô đúng hơn là gầy, vào thời kỳ đó ông đã quá năm mươi song vẫn còn ít nếp nhăn và khỏe mạnh, một người châu Âu không thể nghĩ rằng ông đã ở vào tuổi đó. Tuy nhiên chỉ thi thoảng mới ra khỏi làng và khi những người “anh em” Cil đề nghị ông đi với họ tới Kudduu để bán cậu bé Mang, ông đã viện cớ bị mệt nặng lắm để từ chối. Khi vụ Phii Dih vỡ lở, ông bị làm rầy và các chuyến bị gọi đến Lac để thẩm vấn đã làm ông kiệt sức. Cuộc hiến sinh tẩy uế ông đã tiến hành sau chuyên đi gần đây nhất không làm cho ông được phục hồi hoàn toàn. Càng ngày người ta càng ít gặp ông ở rẫy. Ông kêu đau ngực, bệnh ngày càng trầm trọng. Ngày 17 tháng 11, Bbaang-Hươu chạy tới Buôn Sar Lang mời njau Ddöi: trong dịp này, người ta đã cúng một con gà mái và một ché rnööm ngắn cổ. Nhưng đến ngày 20, lại phải mời Jôong-Wan (thuộc dòng họ Rtung) là thầy cúng khác ở Sar Luk tới làm một lễ trừ tà lớn, có giết một con chó và “gửi đi” một con gà có cánh và chân bị bẻ gãy. Ngày hôm sau, Ndoong, y tá, nhận thấy tình trạng của ông đã rất nặng, đã cho chuyển Taang-Còng tới trạm xá để điều trị. Vụ thu hoạch đang ở vào cao trào và ngày 22 tháng 11 thậm chí vài người đã nhập thóc vào kho mặc dù có kiêng vì ngày hôm trước đã giết thịt chó; gia đình người ốm đã lợi dụng kiêng kị này để thu hoạch bông vào ngày hôm đó. Cuối buổi chiều, Bbaang-Hươu tới nhờ tôi nói với Ndoong để ông này cho phép ông ta đưa Taang-Jieng về làng; tôi phản đối ý định của ông, cố gắng giải thích cho ông rằng anh rể ông chỉ có thể được chạy chữa tốt thật sự ở trạm xá, Bbaang không dám nói với tôi rằng tình trạng của người ốm đã hết hy vọng.

Vào lúc nửa đêm (theo đồng hồ tôi là mười một giờ mười phút), nghe thấy những tiếng kêu khóc từ phía trạm xá; chẳng mấy chốc, những đốm đuốc sáng lập lòe trên đường: một đoàn người đang tiến nhanh lại gần: Taang-Jieng-Còng đã chết. Xác ông được bó trong một chiếc chiếu, buộc vào một thanh gỗ dài bằng những sợi mây, được em trai ồng là Kröng-Aang cùng Bbaang-Hươu và Wan-Góa khiêng về.

Sau khi từ biệt tôi, Bbaang đã tới trạm xá để chăm nom ông anh rể. Sau bữa cơm tối, ông ta lại quay trở lại đó. Thấy tình hình của Taang xấu đi nhanh chóng, ông đã vội về làng gọi các bà. Nhưng đã quá muộn. Khi họ tới trạm xá thì Taang-Còng đã trút hơi thở cuối cùng.

Gào to đúng hơn là khóc, búi tóc xõa xuống rũ rượi trên vai, Tôong-Mang-Đầu bếp và đám đàn bà khi bước vào nhà đã tháo bỏ hết vòng cổ, vòng tay. Jieng đi về phía bếp lò của mình và phá tung nó đi. Người ta đặt cái xác xuống cái sạp nơi Taang-Jieng-Còng vẫn nằm với vợ hằng đêm. Bây giờ ông ta nằm đấy, thân thể cứng đơ, chân tay duỗi thẳng, hai bàn tay mở ra đặt xuôi dọc đùi và hai bàn chân bị buộc lại nơi mắt cá và phía sau các ngón chân bằng hai sọi dây vải chắc. Tôong phủ lên ngực cha chiếc áo trắng mới tinh và Jieng lấy một chiếc chăn Mnông đẹp quấn toàn thân ông tới tận cổ. Rồi mỗi thành viên trong gia đình vừa khóc vừa đặt làm đồ dâng cúng một hoặc nhiều chiếc bát của người Việt dọc theo cái xác. Các con của ông tỏ ra đặc biệt hào hiệp đối với cha: Tôong-Đầu bếp để lên ngực cha hai trăm đồng bạc còn Aang-Góa thì đặt một mảnh vải diềm bâu đen dài một sải tay. Các thành viên trong gia đình, đàn ông và đàn bà, tập trung chung quanh người chết, khóc và hát những lời ai điếu. Họ ngồi sát vào nhau thành một khối người dày đặc quanh khuôn mặt để hở của người chết, bà vợ của người quá cố đưa tay vuốt ve mặt chồng hay thậm chí áp cả khuôn mặt đầm đìa nước mắt của mình lên đó. Những tiếng gào khóc chói tai cùng những tiếng than thở thổn thức của họ tạo nên bầu không khí đau buồn bao trùm cả ngôi nhà lớn:

Ôi cha ơi, cha,
người ta đào Dưới kia,
đào sâu thẳng xuống.
Ôi cha ơi, cha,
người ta vào Dưới đó,
nằm dài nằm thẳng mà vào
Ôi cha ơi, cha,
người ta vào Dưới kia,
như dùng rìu bào quan tài.
Ôi cha ơi, cha,
con đường ở Dưới kia,
ngoằn ngoèo như con đường của đám kiến đen.
Ôi cha ơi, cha,
cánh diều ở Dưới kia,
bay lượn như chim đại bàng Ayaa.
Ôi cha ơi, cha,
nguồn nước nơi cõi âm
giống như chiếc nia lớn nhọn hoắt.
Ôi cha ơi, cha.

Dân làng lần lượt kéo đến. Mỗi người phụ nữ khi bước vào nhà dều đi thẳng tới cái sạp, đặt bên cạnh người chết một cái bát của người Việt, ngồi xổm xuống và tay bưng mặt giả vờ thổn thức hay khóc thật, gọi người chết và hát những lời ai điếu the thé không hề để ý nghe người bên cạnh đang hát gì. Âm thanh hỗn độn của những tiếng khóc than giả bộ hay thực lòng ấy xuyên qua cái mớ những lời hát chồng chất, đa dạng, một số thì gào thét, số khác thì sụt sùi tùy theo hơi sức của người khóc; cái âm thanh hỗn độn ấy không hề phá vỡ bầu không khí ảm đạm, thậm chí đôi lúc bi thương ngự trị trong gian nhà. Khi một người phụ nữ cảm thấy mệt, chị ta rời đám người khóc bước sang phòng khách để hút thuốc và tham gia cuộc trò chuyện với những người khách khác. Ban đầu, các khuôn mặt đều thản nhiên hay đau buồn, người ta chỉ nói về người chết và căn bệnh của ông ta, người ta nhắc lại các trường hợp tương tự; nhưng chẳng bao lâu (nhất là khi bắt đầu uống ché rượu cúng), người ta sẽ chán cái chủ đề chết chóc ấy và những tiếng cười mỗi lúc một nhiều hơn, trong khi cùng một lúc đám đông những người đàn bà khóc vây quanh xác chết vẫn không ngừng than khóc kể lể. Sau khi đã lấy lại sức, người đàn bà đã nghỉ ngơi một lúc lại quay lại khóc tiếp người chết cũng thống thiết như lúc ban đầu. Ta sẽ thấy bà làm công việc đó nhiều lần suốt đêm, cho đến lúc mệt nhừ, cuối cùng bà về nhà mình đi nằm một lát. Sáng hôm sau, bà ta sẽ lại xuất hiện tại nhà người chết và ở lại dó gần như cả ngày lẫn đêm để hoàn thành một cách đúng đắn nghĩa vụ của mình. Bởi vì xác chết cần được một nhóm người đàn bà khóc túc trực liên tục cho đến khi đem chôn.

Lúc này trong phòng lớn hầu như không còn ai: số người còn đến viếng ít dần. Đêm đã khuya, sự ồn ào do những người họ hàng gần của người chết gây ra không đủ khuấy động không khí đờ đẫn về đêm của làng. Lúc này, trong nhà chỉ còn có người vợ góa, người con trai và Bbaang-Hươu lo việc thực hiện các nghi lễ.

Chỉ mười phút sau khi tới nơi, Tôong-Mang-Đầu bếp có Bbaang-Hươu trợ giúp đã tiến hành lễ hiến sinh đầu tiên: Tôong-Mang-Đầu bếp nắm mỏ một con gà mái để cho Bbaang-Hươu cắt tiết và dùng tay xoa máu đang chảy xuống ngực cha đã được cời trần ra để làm việc này:

Rượu cần từ chiếc ché lớn,
một con gà. Con xin cúng cha.
Cha hãy mang chúng cho cha mẹ chúng ta,
cho chú bác, các em trai cả và anh của những người mẹ chúng ta.
Cha hãy ở gần cầu vồng;
Cha hãy yên nghỉ dưới cõi âm…

Sau đó người ta đặt con gà bên phải người chết.

Con gà mái ấy và ché rượu sẽ được mở ngay sau đó có tên là “gà mái và rượu cần dùng dể xoa máu vào tay” (ier rnööm mhaam tii). Quả vậy, nếu như Taang-Jieng được đưa về làng trước khi trút hơi thở cuối cùng, người ta sẽ xoa men rượu trộn tiết vào lòng bàn tay ông, để trong khi còn sống ông có thể tận mắt nhìn thấy rằng mọi người sẽ làm tất cả, không từ chối điều gì đối với đám ma của ông, rằng mọi người đã quyết định sẽ làm đúng nghi lễ đối với ông. Lễ hiến sinh này còn là dịp để cúng tổ tiên, là cư dân ở chốn Âm phủ, nơi người chết sắp đi gặp.

Do Taang-Còng bị chết trước khi mọi người kịp làm lễ xoa men rượu trộn tiết gà vào lòng bàn tay, người ta đành phải dùng tiết con vật tế xoa lên ngực ông. Cử chỉ này khiến cho việc dâng cúng thêm một chức năng ký hiệu bổ sung: vết máu, được coi là không gì xóa nhòa được, sẽ còn lại mãi mãi ngay cả khi người chết quay trở lại trần thế dưới dạng koon maa, nghĩa là nếu nó sẽ đầu thai vào một đứa trẻ mới sinh. Nhưng ở dưới cõi âm mọi thứ đều đảo ngược: “Vết máu sẽ lộn ngược” và nó sẽ nằm ở lưng đứa trẻ mới sinh thay vì ở trên ngực (đấy là cái ta gọi là “vết chàm”). Cuối cùng cần phải nói thêm rằng con gà còn mang một tên khác định rõ chức năng thứ ba của nó: “Con gà dẫn đường cho người chết xuống Âm phủ” (ier lâm troong Phaan).

Người ta chuẩn bị cuộc sống tương lai cho người chết dưới Thế giới Âm phủ. Phía dưới chân người chết, nơi hai mươi phút trước còn là cái bếp lửa, người ta đã làm một cái bếp giả: mấy khúc gỗ tắt ngấm trên đặt một cái nồi trong đó để một nắm gạo ngâm trong nước, kề bên là chiếc nồi nhỏ hơn trong có vài cọng rau xanh. Dưới Âm phủ tất cả những thứ này sẽ hiện ra dưới dạng một bếp lửa thực thụ với gạo và rau đang được nấu sôi, có một ngọn lửa có nhựa chiếu sáng (mà ở trên cõi trần này là những thanh gỗ nhựa không được đốt sáng). Để cho mọi thứ đó được hoàn tất, người ta còn đặt thêm hai quả bầu, một đựng canh, quả kia chứa nước. Người ta không quên để chiếc tẩu và túi thuốc của người chết cùng một củ sắn và món trang điểm búi tóc ở phía đầu ông ta.

Tôong-Đầu bếp đốt chảy sáp ong trên một mảnh nồi vỡ; anh nhúng vào đó một sợi chỉ và xe xoắn nó lại, để một đầu thò ra ngoài dựng đứng lên. Anh ta thắp ngọn nến mới làm đó và lướt nó trên xác chết từ đầu xuống chân rồi từ chân lên đầu vừa khấn:

Hãy chỉ cho chú bác, các em trai và anh trai của mẹ chúng ta,
Hãy chỉ cho các mẹ và cha chúng ta;
Hãy ở gần cầu vồng;
Cha cứ yên tâm nơi cõi âm
Hãy đốt củi sưởi,
Hãy nhóm bếp lên,
Hãy làm rượu cần.
Hãy bán những chiếc đế đỡ ché,
Các Thần linh ăn trâu…

Người ta nói với tôi rằng ngọn nến này sẽ soi đường cho linh hồn người chết tới gặp tổ tiên của mình. Trong suốt thời gian túc trực bên cạnh người chết nó sẽ được đặt trên “miệng” ché rượu cúng ngắn cổ mà gia đình cúng cho người chết và để gần đầu ông.

Khi ché rượu “bôi tay” đã được đặt vào vị trí và đã sẵn sàng để uống, Tôong-Đầu bếp hút rnööm từ ché vào một cái chai rồi đem đặt trên sạp, sát chân cha. Báo cho cha biết đồ phúng của mình, anh nói với cha những lời khấn giống như lúc đầu. Rồi người ta uống rượu trong khi một nhóm những phụ nữ vẫn tiếp tục hát những lời ai điếu quanh người chết. Kröng-Aang, anh trai của người chết, là người đầu tiên hút cần rượu, tiếp đó là Tôong-Đầu bếp (con trai của người chết), rồi anh ta nhường chỗ cho Bbaang-Hươu (chồng của một người em gái), rồi đến Can (vợ Can tên Groo là người thuộc dòng họ Daak Cat, tức là “con gái” của Jieng-Taang); những người em gái của người quá cố là Brôong-Góa và Aang-Còi (đi cùng với vợ chánh tổng) chỉ uống sau một người thuộc dòng họ Daak Cat là Kraang-Bong bóng.

Brôong-Góa bày tỏ nỗi tuyệt vọng đối với sự mất mát mới này bằng một lời than sau đây:

Em nhìn quanh em: cha không còn nữa
Em nhìn quanh em: chồng cũng chẳng còn,
Em nhìn quanh em: anh trai cũng không thấy nữa.

Tôong-Đầu bếp ghé sát cha mình miệng lần lượt đếm cho ông nghe: “Hai trăm đồng, một chiếc áo trắng, tám cái bát to và hai cái bát nhỏ của người Việt…”

Bbaang-Hươu tả lại cho chúng tôi nghe sự khó xử mà Taang-Còng đã gây cho ông vào một trong những lần cuối cùng ông tới thăm người chết tại trạm xá. Lúc đó người sắp chết muốn hút thuốc và yêu cầu ông em rể đi tìm thuốc cho mình: “Chú chỉ cần lên rẫy của anh mà hái”, ông ta bảo. Bbaang thừa biết Taang-Jieng đã cắm nhiều cây chông trong đám cây thuốc của mình và ông ta không dám mạo hiểm lên đó. Quả vậy, khi chông được cắm đúng cách, chỉ có người chủ mới có thể bước chân vào khu vườn mà anh ta đã quyết định bảo vệ, mọi người khác bước vào đó sẽ bị thương và như vậy sẽ bị lộ trước con mắt của dân làng và sẽ bị mọi người chế nhạo. Bbaang-Hươu không muốn gây ra những nghi ngờ không có cơ sở và mặc những lời giải thích anh ta có thể đưa ra, cuối cùng vẫn để lại những dấu vết cho những kẻ xấu bụng lợi dụng.

Jieng-Taang cùng con gái cắm một chiếc que lên cái sạp phía đầu người chết và một chiếc khác cắm lên nền đất phía chân xác chết (quả Taang là người rất cao lớn, chân của ông ta thò cả ra ngoài sạp). Họ căng giữa hai que tre ấy, cách bên trên thân thể người chết khoảng hai mươi xăng-ti-mét, một sợi dây được tết bằng những sợi bông màu đỏ và màu trắng. Họ buộc xen kẽ những túm sợi bông đỏ, trắng vào sợi dây này. Lối trang trí này mang một ý nghĩa huyền thoại rất lớn: quả vậy, đó là “sợi dây của chim diều hâu kuulêel (rsei tlaang kuulêel), tức là của hồn diều hâu. Chính sợi dây này về sau sẽ giúp phân biệt đâu là chim diều hâu kuulêel, đâu là chim diều hâu bình thường. Khi có người chết, con kuulêel sẽ cất cánh bay và người ta dễ nhận ra nó bởi những sọi chỉ buộc ở chân — là sự tái hiện của sợi dây được căng ở phía trên người chết — mà những loại thông thường không có. Mỗi khi thấy một con diều hâu kuulêel, người ta đem cháo đổ ra đất và gọi nó để nó lưu ý tới món đồ phúng hầu như chỉ mang tính tượng trưng này.

Ngee-Truu, vợ của chánh tổng, tay nắm chiếc cần hút rượu dõng dạc tuyên bố rằng từ giờ trở đi Tôong-Mang không được sống riêng, cậu ta phải từ bỏ công việc đầu bếp ở Trường: mẹ cậu ta nay đã trở thành bà góa và trong nhà chỉ toàn các bà góa; cậu ta phải ở lại đây. Tôong đang ngồi xổm cách đó có vài bước chẳng nói gì cả.

Brôong-Góa quát ai đó đang chuẩn bị chặn cửa: “Kiêng không được chặn cửa khi nhà đang có tang, chỉ được khép và dùng một cây gậy để chèn lại thôi”. Can nói với tôi: “ông nghĩ thế nào! Không chặn cửa, đơn giản chỉ vì uống nhiều đến thế, thì người ta cần liên tục đi ra ngoài”. Quả thật ta chứng kiến cảnh những người khóc và những người uống rượu đi ra đi vào liên tục để tiểu tiện ngay bậu cửa, khiến mờ sáng sớm hôm sau nơi này đã biến thành một vũng bùn lợm giọng; những người phụ nữ không dám rời khỏi cửa vào giờ này, là lúc ma quỷ đặc biệt lượn lờ rất nhiều quanh nhà có người chết.

Jieng úp mặt mình lên mặt người chết khóc như mưa. Mặt người chết sẽ chỉ được phủ vào sáng sớm hôm sau và lúc nhập quan người ta sẽ chỉ dùng dao khoét một lỗ trên tấm vải liệm đúng vào chỗ lỗ mũi của người chết. Suốt đêm, tấm chăn bọc xác chết chỉ được kéo lên đến cổ để người chết có thể, như người ta nói, nhìn ngắm của cải của mình (cho dù mắt vẫn nhắm). Jieng khóc, nước mắt chảy giàn giụa, người đã từng là chồng mình và bên cạnh bà một người phụ nữ cất tiếng hát:

Dưới rìa mái nhà, ôi ông ơi, hãy nhìn lại con dê trắng;
Trên chiếc sạp, ôi ông ơi, hãy nhìn lại những người phụ nữ đang dệt vải;
Dưới ánh mặt trời lấp lánh, ôi ông ơi, hãy nhìn lại những con dê đang húc nhau và khi chiều tối ập đến, những chú gà trống đang chọi nhau.

Suốt đêm, những người phụ nữ trong làng ngồi quanh xác chết cùng khóc than với Jieng, với các con của người chết, với những người chị, em dâu của ông; trong lúc đó, ở giữa gian phòng, những người đàn ông, những người phụ nữ quá mệt vì khóc than, ngồi quanh ché rượu, nói đủ mọi thứ chuyện, song nói chung là những chuyện chẳng hề có liên quan gì đến đám tang đã ập xuống nhà này. Vào lúc hừng sáng, những tiếng than khóc chỉ còn thút thít, như là nghẹt lại, phần lớn những người uống rượu đã biến đi mất, ngôi nhà có tang lơ mơ ngủ hầu như trống trơn: ngoài những người trong gia đình, chỉ còn vài cô, cậu thanh niên giữ thể diện ở lại túc trực cho đến sáng.

Ngày 24 tháng 11

Tám giờ rưỡi sáng, mười sáu người đàn ông được trang bị rìu và dao phạt đã rời làng. Ngoài họ hàng của người chết, nhóm này còn gồm ít nhất mỗi kho thóc ở Sar Luk một người đàn ông. Họ đi theo con đường lớn dẫn tới Paang Döng; tới gần cửa rừng cây cao (cách làng khoảng hai trăm mét), họ tiến sâu vào rừng tre rải rác những cây lớn nằm sát bên phải con đường. Đi được khoảng năm mươi mét họ dừng lại: chỗ này cây tloong (Dipterocarpus obtusifolius) mọc rất nhiều. Họ nhanh chóng tìm được cây thích hợp: một cây thân mọc thẳng đứng, vòng thân khá lớn (đường kính gần một mét). Trong khi tìm kiếm nhanh chóng như vậy, vài người đã sẵn sàng dùng mồi lửa mang theo để nhóm lửa. Những người không phải làm việc sẽ nghỉ ngơi, hút thuốc và trò chuyện quanh đống lửa ấy. Cây vừa được chọn xong, họ phát quang vị trí trong khi hai thanh niên dùng rìu bổ từng nhát lớn vào thân cây: nửa tiếng sau khi chúng tôi rời làng, cái cây đã được hạ.

Một người đàn ông dùng rìu đẽo thành hình vuông phần dưới thân cây, một người khác đẽo đầu kia của chiếc quan tài sắp thành hình, chiều dài (khoảng hai mét mười lăm) được Tôong-Đầu bếp dùng một sợi mây mang theo để đo. Bốn nhóm, mỗi nhóm hai người làm công việc này, cứ khoảng mười lăm phút lại thay phiên, sau một giờ đồng hồ thì xong. Người ta lăn khúc gỗ tròn sao cho mặt hẹp nhất quay lên phía trên: phần gỗ này sẽ dùng làm nắp áo quan. Người ta bắt đầu bằng việc róc vỏ cây: Bbaang-Hươu và Bbôong-Mang-Phó, mỗi người một phía, dùng rìu bổ theo chiều dọc từng nhát cách nhau khoảng một gang tay, sau đó thì bổ xiên để cho những miếng vỏ bật ra. Mười lăm phút sau, Kraang-Drüm thay thế họ và cũng theo cách đó tách xong phần vỏ họ còn để lại.

Trong khi đó, một nhóm gồm ba người đàn ông đi tìm đẵn một cây non làm đòn khiêng còn hai thanh niên thì đi sâu vào rừng tìm dây mây. Một người khác đi thu nhặt những miếng gỗ lớn thừa từ thân cây đẽo ra, đem đẽo thành những mảnh dài một đầu gọt vát sẽ dùng để chêm vào những chỗ gấp cong của chiếc áo quan. Nhiều người thay nhau làm công việc này.

Khi việc róc vỏ cây đã xong, người ta đục phần trên của thân cây thành hai mặt phẳng xiên có hình dáng giống như một cái mái nhà. Công việc này và việc bào phảng tiếp sau đó được thực hiện bằng những nhát rìu nhẹ, lưỡi rìu nằm nghiêng.

Bbôong-Phó ngồi xổm bên đống lửa, dùng con dao phạt của mình chẻ dọc một cây tre rỗng ruột thành bốn phần, sau đó cầm lấy từng miếng, vẫn dùng con dao này nạy phần cật rắn như gỗ khỏi lớp vỏ rất cứng. Cuối cùng, ông chẻ những thanh cật này thành những chiếc đũa nhỏ xíu sau này dùng làm các “hàng rào Srae”, là đồ trang trí theo nghi lễ tại nghĩa địa.

Những công việc này chẳng hề buồn tẻ tí nào. Những người nghỉ tay, xúm quanh đống lửa, kể những câu chuyện vui hay nhắc lại những kỷ niệm cũ. Lúc này, Bbôong-Phó miêu tả những chiếc áo quan tài cầu kỳ do người Mnông Prong chế tác. Bên trong chiếc áo quan được khoét lượn theo dáng cơ thể của con người chứ không theo kiểu hình chậu như ở đây, họ chạm khắc ở phía đầu chiếc quan tài một cái đuôi, đôi khi họ còn chạm tới bốn cái như vậy ở phía đầu và chạm ba cái khác ở phía đuôi. Câu chuyện được chuyển từ bộ tộc Prong sang bộ tộc Cil (ở đây không phải là nói tới dòng họ mà nói về một bộ tộc sinh sống trên những sườn núi nơi con sông bắt nguồn). Người ta hết sức khinh bỉ những người chỉ ăn rau chứ không ăn cơm này; nhưng các loại rau dại họ ăn mới đa dạng làm sao.

— Nào, món ăn ưa thích của họ là thế này. Họ lấy rau, cám ngô, rắc lên tất cả các thứ đó một tí muối, tiết lợn đã “ôi” và một nhúm gạo; sau đó đem đun lên: một loại cháo cám chỉ dành cho lợn! Thật tởm. Đã thế lại chẳng bao giờ rửa nồi niêu cả!

— Tôi cũng biết một món ăn khác của họ: đó là món cháo gạo chua được ngâm sáu ngày trong một chiếc ché ngắn cổ nhỏ. Họ bảo thế mới đủ chín!

Những tiếng cười rộ lên.

Bbôong-Phó kể tiếp về lễ Ăn thề lớn đã tập hợp tại Buôn Ma Thuột tất cả những thủ lĩnh ở Cao nguyên. Năm đó những người này tuyên thệ trung thành không chỉ với vị quan lớn của người Pháp, mà cả với “Vua Việt”. Điều gây ấn tượng mạnh đối với ông không phải là lễ diễu voi oai nghiêm mà là khẩu súng tặng cho vợ của Ma Kham Suk, vị lãnh chúa của Bản Đôn, làng của những người thợ săn và thuần dưỡng voi rừng. Ông kêu rằng già Mor, thủ lĩnh của người Ba Na, gầy quá (mà ông nhầm là thủ lĩnh vùng Pleiku) và thán phục tài dịch thuật của trưởng làng Bbuon Hoo. Còn với Can, điều khiến ông ngạc nhiên nhất là những cái lọng, “trông như những cái nón Ê Đê được những người đi theo ông Yoo Lớn và Nhà Vua mang ở đầu những chiếc sào”. Gây được ít nhiều ấn tượng, ông nói thêm: “Cái đó được dùng để chống nóng cho các ngài ấy”.

Mười một giờ mười lăm phút, Jôong-Thoát vị và Sôi-Toléko mang tới một cái nồi to đựng đầy măng tre ướp; hai cô đặt chiếc nồi gần bếp cho nó được nóng, và quay về làng.

Mười phút sau khi các cô này đi, việc bào phẳng đã xong. Bbaang-Hươu và Bbôong-Phó mỗi người bắt đầu từ một khúc gỗ tròn, dùng một mẩu than củi vạch một đường quanh thân cây đánh dấu đường phân chia giữa nắp và thân áo quan. Tôong-Đầu bếp cắt tiết một con gà trống nâu rồi chặt đôi chân gà. Ngồi lên phía “đầu” chiếc áo quan, anh dí đôi chân gà lên vạch than ở giữa cây. Mỗi bàn day cầm một chiếc chân gà, anh dang rộng hai cánh tay vừa lần theo đường kính được vạch bằng than rồi, tay vẫn cầm đôi chân gà áp vào đường vạch đen, anh đi lùi đến tận chân quan tài ở đó anh lại chập hai chân con vật vào nhau ở giữa thân cây, tại điểm đối cực với điểm xuất phát của anh. Vừa thực hiện lễ tục đó, anh vừa khấn Thần Tloong:

Ơi Cây,
Ơi Tre,
dẫu cái đó có làm hại mày,
dẫu cái đó có mang điều tốt cho mày,
hãy cứ tốt với ta,
ta đã đi tìm thịt,
tìm rượu
để bôi máu cho mày.
Người chết của tao, tao phải mang đi;
Khi tao còn sống, tao phải xây nhà,
tao phải dựng kho thóc.
Đừng giận,
Đừng tức,
Ơi Thần Cây,
ta cúng Thần thịt để ăn,
ta cúng Thần rượu để uống.

Rồi anh đặt đôi chân gà lên gốc cây mới chặt. Anh đã thực hiện nghi lễ gọi là lễ “chặt chân gà” (coor jong ier), bây giờ có thể bắt đầu “xẻ” thân cây bằng nêm gỗ và rìu sắt.

Công việc này được bắt đầu từ phía “đầu” chiếc áo quan. Người ta dùng khúc gỗ tròn đóng mạnh một nhát rìu đầu tiên vào giữa thân cây nơi xuất hiện một khe nứt hẳn do cây bị đổ tạo ra; người ta cố sao cho vết nứt này kéo dài đại thể men theo đường kính được vạch bằng than. Người ta đút lưỡi rìu thứ hai cạnh cái thứ nhất, rồi tiếp đến cái thứ ba; cuối cùng, khi thấy vết nứt đủ sâu, người ta lấy một chiếc nêm gỗ dài thay vào chỗ hai lưỡi rìu đã đút trước đó. Sáu người đàn ông lấy thân cây non được chuẩn bị từ sáng sớm làm cái dầm nện thay nhau đập nhịp nhàng từng phát điếng người lên những cái nêm gỗ. Cái “đầu” bị nứt dọc theo đường kính; bấy giờ người ta lấy hai lưỡi rìu sắt cắm sâu vào hai đường thớ mới nứt chạy bên hông.

Mười hai giờ kém mười phút, tức mười phút sau khi bắt đầu xẻ gỗ, mọi người nhìn thấy Truu, Kröng-Jôong và Choong-Lính xuất hiện. Ngay khi vừa tới, ông chánh tổng đã nhanh chân đi về phía chỗ mọi người đang làm việc và cho đặt ba chiếc nêm gỗ cách xa nhau ra chứ không để sát nhau như trước.

Việc róc vỏ cây trên hai mặt của cái nắp chỉ lan rộng ra ở phía bên phải áo quan; còn ở phía bên trái, đường thớ xẻ xuyên qua cả lớp vỏ của thân cây nên chỗ này rất cứng; ở chỗ này thân cây rất rắn và vết nứt không chỉ khó tạo ra mà còn bị trệch đi khá xa. Đám đàn ông vừa bổ vừa gào to cầu xin: “Chúng ta xin cúng lợn và rượu cần, cây ơi hãy nứt cho đúng thớ”.

Tạm nghỉ năm phút để thay một trong ba cái nêm. Lúc này, mọi người quyết định phải làm thêm những cái nêm khác bằng cách đẽo gọt những cành cây to thay vì đẽo những mẩu gỗ thừa từ thân cây đục ra, như vậy để có được những đế đập hình trụ mà lớp vỏ tự nhiên bên ngoài càng khiến cho chúng chắc hơn.

Thật chẳng may, kẽ nứt ngày càng đi trệch đến nỗi một vài người, quả là bị đám đông tức thì lên án, thậm chí đã nói tới việc bỏ cuộc. Để nắn lại đường nứt, người ta lật ngược thân cây; một người ngồi cưỡi lên thân cây dùng rìu bổ vào đường kẻ và khi vết bổ này đủ sâu, anh ta lấy hai lưỡi rìu sắt chêm vào đó. Rồi, người ta lật ngược cái cây trở lại và cũng làm như vậy để nắn lại đường xẻ phía bên kia.

Người ta bổ mạnh để đóng sâu các nêm gỗ vào hai khe nứt song song. Nhưng vì một bên thân cây đã được róc vỏ có vẻ dễ nứt hơn, nên người ta chỉ tập trung bổ phía này. Để trợ giúp cho cái nêm, người ta nhét thêm vào khe nứt một cành cây to và nhờ vậy vết nứt trở nên rộng hơn, kéo dài tới tận chân áo quan. Cuối cùng, vào lúc hai giờ kém năm phút, một tiếng tách dữ dội, thân cây đã toác làm đôi và chiếc nắp tách khỏi thân quan tài.

Đám người xúm quanh đống lửa ăn cơm. Chỉ có Truu, Bbôong-Phó và Kröng-Jôong ăn sau vì còn mải làm việc: họ bắt đầu đục quan tài và đục chiếc nắp. Người thứ nhất dùng rìu, người thứ hai dùng con lắc bằng sắt còn người thứ ba dùng chiếc rìu mõm chồn; tóm lại, tùy theo ý thích của từng người, các nhóm thay phiên nhau làm công việc này không phải lúc nào cũng dùng cùng một loại dụng cụ. Một việc quan trọng khác cần làm vào cuối buổi chiều đó là việc róc vỏ cây và đẽo nhẵn mặt ngoài quan tài.

Bbôong-Phó thích tỏ ra khéo tay trong việc chế tác những đồ vật nhỏ đã nhận làm “chiếc đuôi” và “đôi sừng” của áo quan. Cái đuôi làm rất đơn giản: người ta chẻ dọc tới khoảng ba phần tư một đoạn tre dài chừng mười phân, làm thành một thứ phất trần trông giống như cái đuôi ngựa sẽ được đem cắm lên phía đầu hẹp nhất của nắp quan tài. Việc làm “những chiếc sừng” đòi hỏi phải có sự khéo léo nhất định. Người ta lấy một đoạn cật tre tươi dài khoảng tám mươi phân, đem chẻ gần như hoàn toàn tơi hai đầu ra, chỉ chừa lại một đoạn ở giữa dài khoảng mười xăng-ti-mét. Rồi vặn từng đoạn tre mềm ở hai đầu phần tre cứng đó tạo thành một cái lá chắn mắt ở mỗi đầu của thanh tre này, các mũi nhọn của các nhánh mềm dựng đứng lên. Người ta dùng một sợi mây mềm quấn xoắn từng cái nhánh ấy, buộc thắt lại ngay từ chỗ bắt đầu của mối lá chắn mắt. Sau đố người ta làm hai chùm lông nhỏ giống như “cái đuôi” và cắm chúng vào đầu mỗi chiếc sừng. Tiếp đó, người ta làm hai chiếc vòng xoắn bằng những sợi mây và đem treo bên cạnh mỗi lá chắn mắt. Hai chiếc vòng là “hai con mắt” và đôi kính chắn là “những chiếc tai” của chiếc quan tài. Khi chiếc áo quan được hoàn tất, người ta sẽ dùng những đinh gỗ đóng những “chiếc sừng” lên phía đầu chiếc nắp, tức là ở đầu đối diện với chùm đuôi. Lúc đó, chiếc áo quan sẽ tượng trưng cho một con trâu được cách điệu hóa (như ta đã biết, hồn chính của mọi người là “hồn-trâu” của họ).

Công việc được coi là tinh tế nhất là công việc chạm khắc bốn chiếc chân quan tài, trong trường hợp này là “những chiếc chân có hình bầu vú”. Bbôong-Phó cùng cháu mình là Choong-Lính phải mất cả tiếng đồng hồ mới chạm xong hai cặp nửa hình cầu lên gỗ quan tài.

Cuối cùng, vào lúc bảy giờ tối, sau khi đã hoàn thành nốt phần gọt giũa lần cuối bằng rìu và bằng rìu mõm chồn, người ta tiến hành việc trang trí cho quan tài. Do thời gian còn lại quá ít, người ta đành chỉ vẽ trên mỗi mép của chiếc nắp hai đường song song những mô-típ giống nhau trông như hai hàng răng cưa chồng lên nhau, mỗi chiếc răng là một hình tam giác vuông, đầu góc vuông quay xuống dưới và toàn bộ mặt phảng tam giác được bôi màu chàm. Chỉ cần một trong các họa sĩ bị nhầm là sự đều đặn của hàng răng cưa kép bị phá vỡ và bỗng xuất hiện một cái hình chữ thập Malte[54] không hoàn chỉnh. Nếu có đủ thời gian thì người ta đã có thể vẽ thêm cả trên thân quan tài và việc trang trí nắp quan tài cũng có thể phát triển thêm: mỗi phía đầu quan tài và tấm ván mặt có thể được vẽ thêm mô-típ “má cọp” vốn được người Mnông rất ưa chuộng gồm một hình ngôi sao sáu cánh lồng trong một vòng tròn.

Bảy giờ ba mươi phút, đám người rời khu rừng mang theo chiếc quan tài, những sợi mây và công cụ… họ đi một mạch và chỉ dừng lại ở cửa riêng của ngôi nhà có tang. Nghe thấy tiếng người, Jieng-Taang bước ra tay cầm bầu đựng nước dùng để rửa bên trong áo quan. Nhưng chẳng còn biết thật rõ mình phải làm gì đây, bà cứ đứng vậy, một tay để lên đầu, tay kia cầm trái bầu, trong khi bốn người đàn ông luồn một sợi dây vào mỗi đầu quan tài, khiêng nó qua khung cửa thấp vào trong nhà và đặt xuống đất bên cạnh kho thóc. Người ta nhấc chiếc nắp ra, dùng bùn nhào tại chỗ bịt kín các lỗ và những chỗ lồi lõm trên mặt gỗ, trát khắp toàn bộ các mép rìa của chiếc quan tài để lát nữa có thể đóng lại thật kín. Những người phụ nữ dời những chiếc bát của người Việt và ché rượu ngắn cổ trên sạp đi để những người đàn ông có thể đặt chiếc quan tài được ngay ngắn. Jieng gục đầu lên tai người đã từng là chồng mình mà khóc. Tôong-Đầu bếp lấy ngọn nến bằng sáp ong đưa đi đưa lại phía trên chiếc quan tài đang mở nắp từ chân lên đầu. Trước khi những người đàn ông dùng một chiếc chiếu quấn xác chết, Jieng đầu đội một cái bát lớn của người Việt và ngồi trên chiếc áo của người Mnông được gấp làm tư, bằng những cử chỉ dồn dập, dùng hai bàn tay bụm lại thành hình cái cốc “múc hồn” (doop hêeng) trước hết trút vào trong một chiếc gùi lớn dùng để suốt lúa, rồi tự trút lên người mình.

Người chết được nhập quan, Aang-Góa “múc hồn” bằng chiếc bầu có cán để ngang tầm trái tim cha và để nó chảy xuống bụng mình. Bây giờ đến lượt Brôong-Góa tiến hành những nghi lễ tương tự và để cho cô cháu gái của mình là Dloong, chính mình và chị mình là Aang-Còi cũng được rót hồn. Aang-Góa bắt đầu lại nghi lễ nhưng lần này làm giống như bà cô, chỉ dùng tay hất hồn lên người mình, lên con gái của mình là Jieng, lên đám cháu gái. Mỗi thành viên trong gia đình phải lấy lại hồn của mình theo cách đó, vì do thương tiếc người đã mất, hồn bám vào ông ta và như vậy có nguy cơ bị ông kéo theo trong cuộc hành trình của ông về cõi âm.

Người ta đem bỏ đầy quan tài đến mức tối đa có thể nhét được những chiếc bát của người Việt cúng cho người chết. Ngay trước khi những người đàn ông đóng nắp quan tài, Jieng đặt vài chiếc vỏ sò sạch vừa báo với ông: “Đây là những cái bát của người Việt…đúng là những chiếc vỏ sò cõi trần này là những chiếc bát dưới cõi âm.

Người ta lấy bùn trát những khe hở giữa chiếc nắp và quan tài; để trát phần ngang ngực người chết, bùn trát được nhào trộn với keo gạo nếp để “tránh mùi thối rữa”, người ta bảo tôi như vậy. Người ta lấy ba sợi mây buộc thít quan tài tại ba chỗ cách đều nhau. Sau đó đặt lên nắp quan tài chiếc thắt lưng, cái tẩu và chiếc túi đựng thuốc hút của người chết cùng với “con dao để khoét một lỗ trên vải liệm nơi mũi của người chết”. Đến tám giờ tối, việc nhập quan đã hoàn tất. Đêm trực thứ hai bắt đầu. Tất cả những người đàn ông đã tham gia vào việc đóng quan tài đều đi ra sông để tẩy uế bằng một cuộc tắm lớn.

Nửa tiếng sau, khi những người đàn ông đi tắm rửa đã trở về, lễ njat, lễ hiến sinh và rưới rượu lớn dành cho người quá cô bắt đầu. Các ché rượu cần được sắp thành hàng tại phòng khách, hai ché lớn nhất, của Tôong-Đầu bếp và Brôong-Góa được cột chính giữa hàng, ở cùng một cái cọc… Những người làm lễ hiến sinh, mỗi người mang theo mình chiếc nùi bịt ché có trát men rượu tới trước ngưỡng cửa riêng; ở đó họ sẽ cùng nhau giết các con vật tế: Brôong-Góa và Tôong-Đầu bếp mỗi người giết một con lợn (khoảng ba và bốn gang tay), còn Truu, Can và Kröng-Aang, mỗi người giết một con gà. Jôong-Thoát vị đứng bên cạnh mẹ, Groo-Can và Aang-Kröng đứng bên các ông chồng còn vợ và con gái người quá cố đứng bên Tôong. Mọi người đứng mà khóc, tay để lên đầu; đúng hơn là họ gào thét, người thì gào “ôi cha ơi! Cha ơi!”, người thì kêu “ôi ông ơi!”, người khác thì “ôi anh rể ơi!”. Tất cả tạo thành một thứ âm thanh hỗn độn; bởi ngoài những tiếng gào thét và kêu khóc thảm thiết đó, lại còn có những tiếng ủn ỉn của lợn, quang quác của gà bị đập chết. Quả vậy, tất cả các con vật được đem cúng cho người chết đều bị giết bằng gậy, mặc dù trong những lễ hiến sinh bình thường chúng thường bị chọc tiết. Người ta lấy máu con vật từ vết thương đem trộn với men rượu; những người cúng một con gà rứt lấy một chiếc cánh và một chân con vật đem đặt lên trên nắp ché rượu. Sau đó từng người đem đồ cúng của mình đặt lên sạp, trước quan tài. Tôong và Brôong lấy men rượu trộn tiết để làm “lễ xức máu” cho quan tài; chính vào lúc này Truu nhận thấy họ đã quên mất một việc, ông bảo họ đi lấy “móng” các con vật hiến sinh; họ bèn đi ra và mỗi người cắt lấy một chân trái trước của con lợn họ vừa giết, và đem đặt lên nắp ché rượu của mình đã để sẵn trước quan tài.

Rồi, từng người vào cuộc tưới rượu: họ đi tới chỗ ché rượu cúng của mình, hút rượu cho đầy cần và khi nó đã đầy, họ lấy ngón tay trỏ bịt đầu phía trên của chiếc cần; sau đó đi về phía quan tài, bỏ ngón tay ra khởi đầu cần họ đã bịt để cho rnööm tưới vào chân quan tài. Từng người thông báo cho người chết rằng đây là rượu cúng của mình. Jieng thì chỉ đơn giản ngậm rượu trong miệng rồi ra nhổ nơi bậu cửa riêng, vì Tôong, con trai ông đã nhân danh cả gia đình làm lễ tưới rượu.

Nghi lễ này kết thúc, mọi người ra uống rượu trong khi những người phụ nữ ở lại tiếp tục gào khóc và hát các bài ai điếu bên quan tài. Ai cũng phải nếm tất cả các ché rượu để không bị bọn ma trên đường mòn và trong rừng làm cho sốt ốm. Người ta lo lắng cho những người đã vào rừng đẽo quan tài nay chưa thấy tới uống rượu; nhưng chỉ một lúc sau đã thấy họ tới. Gian nhà chật cứng người tuy không phải là cả làng đều có mặt ở đây, một số gia đình chỉ cử một đại diện tới; và thậm chí một số người suốt ngày không thấy đến, như Baap Can, vợ ông và già Krah.

Cảnh túc trực quan tài hôm nay cũng giống như đêm trước: vẫn những người đàn bà thay nhau khóc bên quan tài, vẫn những lời than khóc và những bài hát ai điếu ấy, vẫn những loại chuyện kể ấy quanh các ché rượu. Tuy nhiên có một chi tiết đã thay đổi: người ta khóc bên một chiếc quan tài chứ không phải bên một xác chết; mặt khác, sự hăng hái của những người khách từ tối hôm qua đã giảm đi nhiều vì, mặc dù người ta đã mở sáu ché rượu, mọi người đã thấm mệt sau buổi túc trực đêm trước cộng với cả ngày làm việc nặng nhọc hôm nay. Chỉ có một vài người uống nhiều là trụ được đến sáng. Rạng sáng, chỗ bậu cửa đã biến thành một vũng bùn lợm giọng: suốt đêm những người uống rượu, đàn ông, đàn bà, đã ra xả vào cùng một chỗ với đêm hôm trước phần rượu họ đã nốc ứ nự.

o0o

Ngày 25 tháng 11

Chín giờ sáng, bốn người đàn ông nhấc chiếc quan tài trên chóp có buộc bằng chân một “con gà mái mổ dòi” (ier coh rhae), đưa ra ngoài qua cửa riêng và đặt bên ngoài cách bậu cửa vài bước chân. Người ta tháo những sợi mây buộc quan tài, nhấc nắp quan tài để xuống đất và Brôong-Góa, em gái của người quá cố gỡ phần trên của tấm chiếu liệm, để lộ khuôn mặt người chết ra để ông có thể nhìn ngắm vợ và các con, bầu trời và mặt trời lần cuối. Mọi người ngạc nhiên khi thấy khuôn mặt người chết còn nguyên vẹn, không hề có dấu vết bị hủy hoại, Bbaang-Hươu cho đó là do người y tá đã tiêm và cho ông ấy uống những viên thuốc gồm những “loại cây ma thuật châu Âu”. Brôong để một vài mẩu than bên cạnh cái xác, chúng sẽ được dùng để dẫn người chết tới gặp Yaang Boec, người cai quản Địa Ngục. Bbaang-Hươu lấy dao cạo nhẹ lên một móng tay người chết và đưa nhúm bột cạo đó cho Kröng-Aang. ồng này, sau khi từ nghĩa địa trở về, sẽ cầu xin bệnh tật hãy tránh xa bằng cách bôi ít bột đó lên ngực vợ mình, ngực Mang-Tôong và cả chính Bbaang-Hươu: quả thật, tất cả những người này bị kiêng không được tiếp xúc với người chết do họ đã kết hôn với những người họ hàng bề dưới của người chết (em trai, con trai, em gái); thế mà, trong suốt đám tang, những người này đã nhiều lần sờ lên xác người chết và thường xuyên ngồi lên sạp nằm của ông để khóc và như vậy là đã vi phạm điều cấm kị nghiêm trọng do mối quan hệ của họ với người quá cố. Cũng là để thực hiện các thủ tục trừ tà đó, Bbaang-Hươu cắt một mẩu vải từ chiếc khố của Taang-Còng và đưa cho con trai của ông ta. Cuối cùng, Tôong-Đầu bếp lấy một vuông vải trắng đẹp còn mới tinh đắp lên mặt cha mình; rồi người ta gập mép chiếu xuống và đậy nắp lại. Trong lúc những người đàn ông buộc quan tài, những người phụ nữ lấy cơm nếp trát vào những góc quan tài để “ngăn không cho những con dòi chui vào”.

Tôong-Đầu bếp khóc rống suốt từ sáng, chừng như anh ta chẳng còn nhìn thấy gì hết, anh bước đi lảo đảo rồi bỗng nhiên ngã sụp lên quan tài. Những người phụ nữ trong gia đình ngồi dưới đất, đầu gục vào quan tài mà khóc, trong khi Bbaang-Hươu được những người đàn ông khác giúp đỡ lấy những sọi mây quấn quanh quan tài, buộc thít lại thành những nút hình học thật khéo đè lên những hình họ đã vẽ trên nắp quan tài hôm qua.

Ba đứa bé gái trong nhà đứng hơi lùi về phía sau mọi người. Cả ba đứa đều cho tay lên đầu, nhưng chỉ có con bé Jieng (con gái của Aang-Góa) là khóc thật sự, nước mắt nó chảy giàn giụa, nó là đứa duy nhất trong ba đứa có vẻ hiểu được ý nghĩa thực sự của những gì đang xảy ra, rằng người đàn ông mà nó là đứa được yêu nhất mãi mãi ra đi. Hai đứa kia đứng im trong tư thế nghi lễ nhưng không làm sao nhỏ được giọt nước mắt.

Tôong-Đầu bếp và Wan-Góa đóng những mẩu gỗ nhỏ xíu lên mặt trên của nắp quan tài để người quá cố “bỏ lại trên trần thế hồn của Trâu, của Ché, của Muối, của Gạo…”. Jieng-Taang huơtay nhau trong lớp không khí bao quanh trên đầu quan tài để tóm lấy các hồn khác nhau đó và bỏ chúng vào chiếc ché nhỏ rụt cổ. Không nên để cho tất cả các hồn vốn rất cần cho sự sung túc này gắn với người chết và theo ông ta về cõi âm.

Việc trang trí bằng dây mây đã xong, người ta cố định thật chắc trên nóc quan tài chiếc đòn khiêng là một thân cây non thật thẳng mang ở rừng về ngày hôm trước cùng với quan tài. Tất cả những đồ cúng dâng cho người chết sẽ phải theo ông ta về cõi âm được mang ra khỏi nhà. Cuối cùng, mọi người đã sẵn sàng để ra nghĩa địa; nhưng trước hết cần phải có những sự đề phòng cần thiết để bảo vệ người và đồ đạc trong nhà. Tôong lấy một chiếc bầu đựng cháo và nhỏ một vài giọt lên đầu từng người trong gia đình để giữ hồn thạch anh (naar bôok) của họ lại trên đỉnh đầu. Rồi, cầm lấy một bó rhôong (một loại cây họ lúa) anh ta vẩy theo nghi lễ khắp bên trong nhà và kho thóc, sau đó cắm một cành lá rhôong ở lối vào kho thóc và một cành khác cắm phía trên chiếc cửa riêng, số cành còn lại được nhét vào dưới sợi mây buộc quan tài.

Đã mười giờ kém mười lăm phút khi đoàn người bắt đầu di chuyển. Chiếc quan tài rất nặng vì ngoài trọng lượng của nó và người đã chết, nó còn được nhét đầy một lượng lớn những chiếc bát của người Việt. Bốn người đàn ông khỏe mạnh nhấc chiếc đòn lên vai bước đi theo hàng dọc. Tôong đi theo sau, lưng cõng chiếc gùi chứa đầy đồ phúng cha, tiếp đến là Jieng, đi tay không, lưng không đeo gì, cuối cùng là họ hàng và bạn bè; họ chia nhau mang các đồ phúng cho người chết. Chúng gồm: một chiếc ché lớn Djiring và hai yang dâm (một trong hai chiếc này do Bbaang-Hươu phúng viếng); một chiếc vợt cá và một cái lờ, một cái gùi nhỏ buộc nơi bụng đựng những hạt thóc và các thứ củ của những loại cây khác nhau người ta vẫn gieo trên rẫy; một chiếc gùi lớn khi thu hoạch trong đó có một nồi cháo, một nồi khác đựng cơm, một cái bát Mnông và những cái bát của người Việt còn lại không thể để hết vào quan tài, ba chai rnööm, một cái bầu đựng cháo và một cái đựng nước, một “con gà mái mổ dôi”, một cái chổi… Tóm lại tất cả những thứ cần cho cuộc sống của người chết ở cõi âm.

Đám tang đi theo con đường nhỏ chừng năm mươi mét và dừng lại ngang lối mòn dẫn tới nghĩa địa. Mọi người đặt các thứ mang theo xuống đất và Tôong dùng con dao phạt vạch xuống đất một đường thẳng ở mỗi đầu quan tài, rồi đổ lên mỗi đường vạch đó một ít cháo và miệng khấn:

Con múc cho cha cháo đây;
Cha đừng đi đòi cơm,
đừng đi xin cháo mọi người.
Đây là cháo gạo của cha.

Tiếp đó anh ta lấy một chạc cây nhỏ nhặt ở gần đấy cắm lên một trong những đường vạch ấy, là dấu hiệu dành cho hồn diều hâu lúc này đang bay lượn trên bầu trời sâu thẳm mắt ta không thể nhìn thấy được nhưng nó lại nhìn thấy mọi cử chỉ hành động của chúng ta. Nhờ có chạc cây này, diều hâu kuulêel sẽ có thể dễ dàng nhận biết được nơi mọi người rải đồ ăn cho nó và sẽ không đi xin ăn nơi khác.

Jieng tự cắt một lợn tóc và đặt cùng một vài viên than ở đầu con đường mòn: lợn tóc này sẽ biến thành rơm rạ nơi cõi âm để người chết dùng lợp nhà của mình.

Những người mang vác lại nhấc đồ đạc lên; bây giờ họ tiến lên một cách khó khăn: con đường mòn vốn ít người đi lại này rất hẹp, chằng chịt những cành cây nhỏ, những cây tre và những dây leo có gai, lượn lên, lượn xuống theo địa hình mấp mô và phải qua nhiều dòng suối nhỏ. Những người khiêng phải thay phiên nhau nhiều lần: chiếc quan tài có trọng lượng khá lớn: “Những chiếc sừng của những kẻ mạnh rất nặng”. Vì Taang-Jieng-Còng là người giàu có, chất liệu và hình dáng quan tài của ông chứng minh điều này, và hồn ông là một con trâu hùng mạnh có đôi sừng chắc, đó là lý do vì sao chiếc quan tài của ông ấy lại nặng đến như vậy. Con đường mòn bỗng đột ngột đổ ra một khu rừng thưa, ở cuối khu rừng ấy ta nhận ra những ngôi mộ cũ khi nhìn thấy vài mái tranh đã tàn tạ, những mảnh ché vỡ hay những chiếc gùi đã rách nát. Chúng tôi đã tới nghĩa địa; phải mất tới hai mươi phút mới đến được tận nơi.

Sau khi đã lớn giọng gào khóc, đám phụ nữ đã nín lặng suốt chặng đường còn lại. Tới nghĩa địa, họ lại ồn ào gào khóc trở lại. Jieng khóc sụt sịt, giọng yếu ớt hát những lời ai điếu. Trong không khí buồn đau ấy, cách cư xử của Aang-Còi có gì đó trông thật chướng; hoàn toàn say mèm và trên đường đi bà ta vấp phải một sợi dây leo rồi ngã xoài xuống đám cỏ cao cùng với ché rượu lớn bà mang trong một cái gùi.

Đám đàn ông bắt tay ngay vào việc: một số người thay nhau đào huyệt số khác lo làm nhà mồ, một cái mái nhỏ gồm hai tấm tranh. Bỗng nhiên, Tôong-Jieng và Tôong-Biing vùng bỏ chạy vừa huơ tay chân lung tung: đơn giản một con ong bầu đã khiến họ hoảng hốt. Tôong-Biing dừng lại, tưởng rằng cơn nguy hiểm đã qua nhưng con ong bầu đã lợi dụng cơ hội này xông tới đốt anh ta và anh ta hét lên đau đớn. Tôong-Jieng vội lấy chiếc lá khô áp lên vết đốt rồi yêu cầu anh này lui ra xa.

Công việc lại được tiếp tục: phải đào một cái hố hình chữ nhật, trục hố theo hướng đông-tây. Họ vừa làm vừa trò chuyện. Nghĩa địa là nơi ưa thích của bọn phù thủy ăn hồn người nên Tôong-lieng đề nghị lấy một khẩu súng liên thanh đặt lên trên chạc một cái cây tươi tốt mọc ven khu rừng thưa. Trong một chuyến lên thăm đồn Lac, anh đã có ấn tượng rất mạnh về lối vận hành của thứ vũ khí này.

Đám đàn ông tập trung quanh cái hố nơi hai người trong số họ đang thay nhau đào. Câu chuyện của họ xoay quanh những trò ngu ngốc và sự cứng đầu của đám đàn bà. “Tất cả lũ đàn bà đều đần độn”, anh chàng Tôong-Biing bình thản tuyên bố, “cả con vợ tôi nữa, sáng nay nó không ngừng ca thán tôi về mọi chuyện: giã gạo, làm bếp… Chẳng bao giờ ngừng, chẳng bao giờ… Nhung có một lần tôi phản ứng dữ dội; sáng nào mụ ta cũng càu nhàu tôi, sáng nào cũng cứ cái thói ấy mà tôi không thèm trả lời, nhưng một hôm, khi mụ ta vẫn tiếp tục cằn nhằn trên suốt quãng đường lên miir, tôi đã dùng con dao phạt chém một nhát vào chiếc gùi mụ đang đeo sờ sờ trên lưng ngay trước mặt tôi”. Cả đám rộ lên cười, Choong-Lính tán đồng: “Tất cả đàn bà đều đần độn”, anh ta nói, rồi kể chúng tôi nghe anh đã đánh gãy cả một cây rơi mây to trên cánh tay vợ như thế nào trong một màn ghen tuông của mụ khi anh vừa đi Ndut Lieng Krak dự lễ trao đổi đâm trâu giữa Baap Can với viên chánh tổng cũ trở về. Tôong-Jieng bèn quay về phía tôi và hỏi người Pháp có những cảnh xô xát gia đình như vậy không; không muốn lan man vào chủ đề này (hay cũng có thể là muốn gây cho họ một ảo tưởng, tôi cũng chẳng biết nữa) tôi đã trả lời rằng không có. “Đùa luôn!” Choong-Lính kêu lên phản đối, “vợ chồng người Pháp cũng hay cãi nhau khối ra ấy chứ. Còn về cái màn ghen tuông, có khi họ còn dữ hơn chúng ta nhiều. Như khi tôi đang còn đi lính, một hôm tôi thấy hai người đàn ông đánh nhau vì một người đàn bà; không phải là những người lính thường đâu, trung sĩ hẳn hoi cơ đấy. Người này muốn giết người kia và cầm dao găm đuổi theo anh ta”.

Mười một giờ hai mươi phút, cái hố đã được đào xong: hai mét hai mươi chiều dài và sâu sáu mươi lăm xăng-ti-mét. Vách huyệt thật thẳng, đáy phẳng.

Tôong-Đầu bếp lấy một cọng rơm thắt một nút lỏng và hai tay cầm hai đầu cọng rơm, anh ta đứng dạng chân ở một đầu huyệt, mỗi chân đặt trên một mép huyệt đối diện. Đầu cúi xuống huyệt, tay thít dần cái nút cọng rơm, anh lùi dần về phía đầu ngôi mộ, nút cọng rơm đã thít chặt nhưng Tôong vẫn cứ tiếp tục siết cho đến khi cái cọng Rơm đứt hẳn, bấy giờ anh vứt nó vào bụi rậm. Bằng cử chỉ đó anh ta đã thu nhặt các hồn của những người đã xuống làm việc dưới huyệt và có nguy cơ còn nán lại ở dưới ấy.

Chiếc quan tài được khiêng tới. Người ta dùng hai sợi mây chắc luồn phía dưới quan tài, mỗi đầu dây do một người đàn ông nắm và họ hạ chiếc quan tài xuống huyệt; hai đầu đòn khiêng được nhẹ nhàng đặt xuống ở hai đầu huyệt. Hai người dàn ông dùng dao phạt cắt những sợi mây buộc chiếc đòn với quan tài. Nhờ hai sợi dây mây được luồn ở phía dưới để giữ quan tài nên nó không lao mạnh xuống đáy huyệt mà được hạ xuống một cách nhẹ nhàng, không mấy va vấp.

Bbaang-Hươu đặt lên phía trái đầu quan tài gần đôi sừng một đoạn gỗ có khấc, đó là “chiếc thang của hồn” (ntuung hêeng). Và trong lúc một số người mang đến những khúc gỗ tròn dài sẽ dùng để lấp huyệt, người ta đặt xuống huyệt chiếc rìu và con dao phạt của người chết cùng “con gà mái mổ dòi” vẫn còn sống. Người ta cẩn thận giữ cho đầu “sợi mây dẫn hồn diều hâu” (rsei sieng ja’ tlaang kuulêel), mà đầu kia được buộc lỏng lẻo vào sợi dây đầu quan tài, rời ra ngoài cái sàn những khúc gỗ tròn, sợi dây mây to đó là vật chỉ đường cho hồn diều hâu. Người ta phủ lên sàn gồm các khúc gỗ tròn một lớp dày cỏ tranh vừa mới được cắt và đặt lên trên đó ba chiếc ché, chiếc lớn nhất được đặt đúng ngay trên đầu quan tài. Lúc này là mười một giờ ba mươi phút, tất cả những người đàn ông tập hợp lại quanh ngôi mộ và cầu xin người chết, giờ đã được chôn, hãy ở yên chốn Địa Ngục, rồi đẩy xuống huyệt khối đất đã dồn lại chung quanh miệng hố lúc đào, làm thành một cái nấm thuôn dài đỉnh lên cao đến sát miệng các ché nhỏ; khi cái nấm ấy đã được đắp xong, Tôong kéo sợi dây dẫn hồn lên, miệng khấn chỉ cho nó con đường phải đi nếu một lúc nào đó nó muốn đầu thai trở lại; sau đó anh ta ném sợi mây vào bụi cây.

Bấy giờ tất cả những người đàn ông quay trở lại tay cầm những chiếc đũa tre nhỏ, và vừa khấn vừa cắm thành những thanh ngang quanh ngôi mộ, đấy là “hàng rào Srae” (tên một vị anh hùng thần thoại), bảo vệ người chết và ngôi mộ của ông ta.

Trong khi những người khác đặt lên mộ những vật phúng viếng khác nhau để người chết cư ngụ nơi cõi âm, Bbaang-Hươu, miệng lẩm bẩm một lời khấn, đặt lên đầu mộ nắm đất đầu tiên được xúc lên khi đào huyệt được gọi là “nắm đất của hồn diều hâu” (uuk tlaang kuulêel). Cuối cùng, người ta đặt cái mái tranh lên hai cây cọc đóng một ở đầu và một ở chân ngôi mộ.

Để kết thúc, từng người, luồn bàn tay dưới mái che nhỏ, đặt lên hai bên sườn ngôi mộ vài nhành cây được bẻ vụn, miệng báo với người chết:

Đây là gỗ sưởi cho ông
đừng đi xin nó ở chỗ người khác…

Không chần chừ lâu nữa, người ta quay trở về làng. Và vì đây là lần đầu tiên Aang-Còi đặt chân tới nghĩa địa, người bạn Tôong-Jieng bảo bà phải bước qua con dao phạt của mình, phía lưỡi quay lên trên. Kröng-Aang, anh trai của người chết, đi sau cùng, khi rời khu rừng thưa ông cẩn thận lấy một cành cây gãy nhặt tại chỗ đặt chắn ngang con đường mòn để ngăn ma quỷ đuổi theo chúng tôi trên đường về.

Chúng tôi về tới làng vào lúc đứng trưa, mọi người đi vội ra sông để tẩy uế hoàn toàn: không phải chỉ có tắm rửa thân thể, người ta nhúng cả người với quần áo đang mặc và các dụng cụ của mình xuống dòng nước đang chảy. Để các ma trên đường mòn và ma rừng không thoát ra ở chỗ lấy nước ở đó chúng có thể tấn công bọn trẻ con, đám đàn ông nhảy xuống nước ở phía thượng nguồn, nhưng chỗ này lại quá sâu đối với phụ nữ và họ cứ tắm ngay tại chỗ lấy nước… Trước khi trở về nhà mình, từng người đi qua trước nhà có tang và không bước vào nhà họ rửa bàn tay, bàn chân và lưỡi dao phạt (hay lưỡi mọi thứ dụng cụ khác mang theo vào trong rừng) bằng nước nóng mà Mang-Tôong đã đặt gần cửa riêng. Chỉ sau khi đã được tẩy uế như vậy, người ta mới có thể trở về nhà mình mà không sợ làm những người thân của mình bị lây bệnh hay chính mình bị ốm. Mà cũng đã tới giờ đi ăn cơm rồi.

o0o

Sau bữa cơm, vào lúc một giờ kém mười lăm phút chiều, mở đầu phần thứ hai của loạt hiến sinh và cúng rượu cho người chết. Tối hôm trước, người ta đã giết lợn và gà để “bôi máu lên quan tài” (njat mhaam boong), còn bây giờ là lễ hiến sinh “để bỏ người chết trong rừng” (njat löi laat mbrii), nhưng trên thực tế vẫn lặp lại một nghi lễ ấy, hai giai đoạn đều có chung một tên gọi và gần như đều theo cùng một nghi lễ. Tôong-Đầu bếp và Brôong-Góa ngày hôm qua mỗi người đều đã cúng một con lợn và một ché rượu cần cho người chết, hôm nay Tôong cúng một con gà và một ché rượu cỡ vừa, Brôong chỉ cúng có một ché rnööm nhỏ không cổ; một người kết nghĩa, là Tôong-Jieng, và một người bạn là Tôong-Wan mỗi người cũng cúng như vậy. Cuối cùng, Bbaang-Hươu cúng anh rể một con lợn con và một ché rượu cỡ vừa. Cũng giống như hôm qua, trong khi người làm lễ tế dùng mẩu gỗ hoặc cây gậy nhỏ đập chết gà hoặc lợn thì vợ, chị, em và con gái của ông ta đứng bên cạnh, tay để lên đầu, miệng gào khóc gọi người chết. Rồi ông ta cắt một chiếc cánh và một cái chân của con gà (hoặc là những cái “móng” lợn) để lên nút ché rượu đã phủ men rượu bên trên có vài mẩu than. Và tất cả những người làm lễ tế cùng nhau đi đặt đồ cúng của mình ở lối vào con đường mòn dẫn ra nghĩa địa. Ở đấy, mỗi người ngồi xổm sau cái nút ché rượu cúng của mình mà họ mang theo và nhìn về nghĩa địa, xướng tên mình rồi mô tả những đồ vật do mình cúng, và cầu xin người chết như sau:

Muối và Thóc, hãy để lại trên cõi trần này cho chúng tao,
Trâu và Ché, hãy để lại trên cõi trần này cho chúng tao;
Kiện tụng, Nợ nần, thì hãy mang đi sang cõi bên kia,
Lửa và Nước, hãy mang đi sang cõi bên kia…

Họ cùng nhau trở về làng; khi về tới làng, từng người đi thẳng tới chỗ để ché rượu do mình cúng, hút đầy rượu vào miệng rồi đi ra phía cửa riêng nhổ chỗ rượu đó vào nơi bậu cửa: rượu tưới này sẽ lập tức hiện lên thành rượu uống ở Địa Ngục. Tôong-Mang, với tư cách là chủ nhà, lặp lại nghi lễ này ở mỗi ché rượu do các vị khách mang đến cúng người cha đã quá cố của mình.

Rồi người ta uống rượu.

Bầu không khí bỗng dịu đi. Sau hai ngày ba đêm la thét, khóc lóc và than thở liên tục, làng đột nhiên trở lại yên tĩnh một cách lạ lùng. Quả là đã xảy ra một sự kiện không gì bù đắp được, một căn nhà đã bị tai họa quét sạch, nhưng tất cả điều đó chỉ còn thể hiện ra bên ngoài qua lối ăn mặc của gia đình gặp nạn; các thành viên của nó phải để tang trong một số tháng: không được đeo kiềng ở cổ hay trên đầu, cũng không được đeo vòng tay; tóc không được búi lên mà phải để xõa rũ rưọi trên lưng; phải mang bộ mặt rầu rĩ, giọng nói khàn khàn, khản đi vì đã gào thét nỗi đau thương của mình quá nhiều. Nhưng từ giờ trở đi, không còn những tiếng than thở, những tiếng kêu gào xé lòng của các bà khóc tang, chính vì vắng những biểu hiện ồn ào ấy mà bỗng có cảm giác thư giãn; chắc chắn còn phải cộng thêm vào đó việc cuối cùng cái vòng nghi lễ diễn ra liên tục từ sau cái chết của Taang-Jieng-Còng nay đã xong. Các nghi lễ do nỗi sợ đối với người chết chế ngự và quy định; người sống phải bảo vệ hồn của các của cải cũng như hồn của chính mình khỏi bị người chết kéo theo về cõi âm bởi sự gắn bó của mình đối với người chết hay do sự ghen tị hoặc tính bủn xỉn của ông ta; người ta bảo, mọi con người, dầu khốn khó đến đâu, không thể rời khỏi thế giới những người sống này mà không cảm thấy đau xé ghê gớm, họ cố mang theo tất cả những gì họ vơ lấy được.

Quanh các chum ché rượu, câu chuyện chẳng tập trung vào điều gì cả: từ câu chuyện về không khí mát mẻ những đêm vừa qua tới việc xác của Taang-Còng không bị thối rữa nhờ thuốc của người y tá. Giọng người nói dửng dưng; người ta uống rượu, người ta hút thuốc. Wan-Ngaa-Thỏ còn mang đến cả tấm da chó để cắt làm một cái túi đựng thuốc hút mà Bbôong-Phó đã đặt anh ta.

Nhưng rồi không khí uể oải ấy bị xáo động sau khi đám đông được mời ăn “cơm cúng bọn ma trên đường mòn và ma trong rừng”, và cậu con trai cùng cậu em rể của Taang-Còng gỡ các ché rượu treo trên vách cuối nhà xuống để họ hàng người quá cố uống với họ hàng bên vợ ông ta. Và lại nghe cất lên cái giọng the thé của Aang-Góa và của Mang-Tôong. Bát đĩa và đồ trang sức cũng được bày ra.

Một bên là Brôong-Góa, em gái út của người quá cố, đại diện cho dòng tộc Cil, còn bên kia là Tôong-Đầu bếp, thay mặt mẹ và các chị, em gái của mình, đại diện cho dòng tộc Daak Cat.

Các chiếc nút bằng ngà là của người chồng quá cố của Aang, con gái cả, chúng không được mang ra tính. Chiếc vòng hạt cườm cổ to rất đẹp mà Taang-Còng đeo lúc chưa cưới vợ nay được trao cho cô em gái của ông. Jieng được giữ lại chiếc vòng do Taang trao trước khi cưới. Còn những chiếc nhẫn do hai vợ chồng mua được thì Brôong-Góa hẳn rất mừng vì đã được nhận viên mae rbaal to, tuyên bố để lại cho các con của anh trai. Aang xẵng giọng bảo bà cô của mình rồi về sau đừng có mà nói rằng người ta không muốn chia của. Mũi châm chích đầu tiên giữa hai dòng tộc.

Jieng-Taang đem ra sáu cái bát của người Việt, hai chiếc mũi sắt và hai cái nồi; bà chia mỗi thứ một nửa cho em chồng, còn nửa kia thì giữ lại phần mình.

Giờ đến lượt những “của cải có giá trị’’. Toàn bộ số chum ché của gia đình người quá cố được bày ra. Tôong chia số chum ché này thành hai loại: một loại gồm những chiếc ché thuộc quyền sở hữu riêng của các con hoặc của Wan-Góa; phần kia gồm những chiếc chum ché do cha mẹ đã mua trong suốt cuộc đời sống chung của họ. Cầm từng chiếc một trên tay, Tôong kể lại chi tiết hoàn cảnh mua lẫn giá của từng chiếc ché. “Chiếc Taang bôh Djiring này tôi mua sáu mươi đồng, tiền tôi làm công cho đồn điền; chiếc ché kia cũng vậy, mua tám mươi đồng. Chiếc ché đằng kia là cái “đầu lợn” của chánh tổng. Còn chiếc ché cổ này, tôi đã phải trả tới hai nghìn sáu trăm đồng, một con lợn ba gang, một tấm chăn do chị Aang tôi dệt, và một con lợn sữa. Chiếc ché “cứng” này: hai trăm đồng và một con lợn ba gang. Những chiếc ché của tôi là vậy đó. Còn bốn chiếc kia, là của chú Wan tôi, ông được thừa hưởng của dòng tộc Jaa sau khi vợ ông qua đời. Sáu chiếc ché khác kia là của chị Aang tôi, chúng là tài sản của dòng tộc Rjee chia cho chị ấy khi chồng chị ấy chết”.

Tôong chuyển sang những chiếc ché thuộc quyền cộng đồng đã được chuyển làm của chung của cha mẹ mình. Một chiếc ché drang được mua bằng một con lợn ba gang, một chiếc ché lớn còn mới nguyên và một chiếc khăn cũ; một chiếc ché nhỏ cũ tậu được với giá năm đồng (nhưng đã lâu lắm rồi); một chiếc ché cổ lớn được gán nợ tương ứng với hai mươi gùi thóc; một chiếc ché lớn taang laa được mua bằng một con lợn và sáu gùi thóc; một chiếc ché nhỡ và NDür-Yoon đã gán nợ sáu gùi thóc ông ta đã vay của người quá cố; cuối cùng, một chiếc taang sôh lớn, đổi bằng mười hai gùi thóc.

Tiếp đến người ta kể số nợ của cặp vợ chồng. Đó là những món “nợ thịt”, tức là những món thịt biếu được nhận trong một lễ hiến sinh trâu và người được nhận phải trả lại cho người biếu khi đến lượt ông ta sẽ giết một con trâu. Vợ chồng Taang-Còng nợ trưởng làng Sar Lang một miếng ngực trâu khi ông này làm lễ Trao đổi Hiến sinh với Kröng-Jôong. Một “miếng vai” (toàn bộ một chân trước) nợ thầy pháp Ddöi, và hai miếng sườn (gồm cả phần thịt sườn) do Bbaang-Aang cho, hai món nợ biếu này đều được nhận trong ngày lễ cúng Đất lớn gần đây của Sar Lang. Một món nợ quan trọng khác: một “hàng ngô” vay của thầy pháp Ddöi và đã hứa sẽ trả bằng một ché lớn mới tinh. Nhưng Taang và Jieng cũng có những con nợ: Kröng-Aang, anh trai của người quá cố, nợ họ sáu gùi thóc và hứa trả bằng một chiếc ché nhỡ, Chaar-Rieng nợ mười hai gùi tranh cũng sẽ được trả như vậy.

Chuyển sang vật nuôi: Taang-Jieng chỉ còn có một con lợn và người ta đã giết ngày hôm qua. Toàn bộ số lợn khác và gia cầm thuộc về con ông ta: vậy về mục này không có gì phải chia.

Đã gần bốn giờ chiều khi người ta chia cho những người đàn bà khóc tang phần “thịt của các ma trên đường mòn và ma trong rừng” (poec mâp nae nyiim): một dây thịt dài một ngón tay và ngang bằng gấp đôi độ dày của ngón tay. Phần thịt, được cắt ra từ các con lợn tế, sẽ giúp người phụ nữ đã khóc người chết tẩy rửa những điều kiêng kị bám trên người mình.

Gần tiếp ngay sau, bắt đầu nghi lễ “nhổ vào chân” (choh jong), nghi lễ tẩy uế trong tang lễ quan trọng nhất, kèm theo những món quà biếu khá quan trọng thực tế là biểu hiện trả công sự giúp đỡ của dân làng trong những ngày này, hoặc trả nợ những con vật hoặc rượu được phúng cho người chết, hoặc nữa là cả hai. Bắt đầu từ Brôong-Góa, người có phòng khách nối tiếp với phòng khách của người quá cố: sự kề cận thân mật với người quá cố đó dễ gây tổn thương lớn vì vậy cần phải trừ tà thật mạnh. Tôong-Đầu bếp nhai một vài hạt gạo rồi nhổ chúng lên lưỡi dao phạt mà ông cầm đưa đi đưa lại phía trên chân trái của bà cô:

Nhà chúng ta gần nhau,
kho thóc của chúng ta dựa vào nhau,
Cầu cho những ống rượu luôn đầy,
Cầu cho bọn caak đều mù,
chính vì thế mà con khạc nhổ.

Rồi ông biếu bà cô một gùi thóc trên để một miếng thịt vai con lợn tế, một lưỡi dao phạt — biểu tượng của sự bền vững (xin nhắc lại về phần mình Brôong đã biếu vợ và con trai anh mình phần nửa sau con lợn cúng người chết). Bà lấy một nhúm gạo, để nhai rồi nhổ lên phía trên hai cánh cửa ra vào nhà mình để trừ tà.

Cũng chừng ấy thóc và một chiếc đùi lợn được đem biếu Bbaang-Hươu. Bbôong-Phó và Choong-Lính, những người đã giúp khắc “những chiếc chân” quan tài, mỗi người nhận một cái thăn lợn và một gùi đeo thắt lưng đầy thóc cùng một lưỡi dao. Quà biếu cho Kröng-Aang là một nửa phần thịt ngực con lợn, một lưỡi dao, không có thóc nhưng lại có một ché nhỏ rụt cổ — thực ra là ông này chỉ nhận lại một chiếc ché của mình; ông đã đem biếu nó cho Taang-Còng vào dịp tang lễ người vợ cả của ông đáp lại lễ hiến sinh một con gà mái và một ché rnööm mà anh trai ông đã làm để cúng bà ấy. Nửa phần thịt ngực còn lại dành biếu cho Kraang-Drüm. Ông chánh tổng và Can đều nhận được phần biếu giống nhau: một chiếc gùi đeo thắt lưng đầy thóc và một lưỡi dao, cộng thêm nửa chiếc đùi lợn cho ông chánh tổng và nửa miếng vai cho Can. Mhoo-Laang, người đã phúng một ché rượu cần được nhận một phần thịt và một nhúm gạo sống (để mang về tẩy uế cửa nhà mình). Sáu người đàn ông đã tham gia việc đóng áo quan và khiêng quan tài đều nhận được phần biếu giống như Mhoo-Laang. Tất cả mọi người khi nhận phần “quà biếu” đều được ban phép bằng cách nhổ gạo sống nhai lên bàn chân trái.

Trong nhà người vừa mất đầy người; mỗi khi có chia “quà” ở đâu đó là mọi người kéo đến, bị thu hút vì cái nghi lễ trong đó người ta chứng kiến cảnh của cải được luân chuyển này. Trước hết, đó là những người sẽ được nhận một món gì đó; cái lõi thứ nhất này lại được tăng cường thêm bởi cả gia đình người được nhận quà biếu, họ đến không phải chỉ vì quan tâm tới phần lợi ích vật chất của nghi lễ mà vì một lối nổi bật của người đại diện cho mình; họ muốn xem anh ta có nhận được phần xứng đáng của anh không… Tất cả những điều đó không được nói ra và thậm chí còn khá mơ hồ trong tâm trí người ta, nhưng sự quan tâm của những người đi xem đối với những cảnh này tự nó đã mang nhiều ý nghĩa.

Việc phân phối kết thúc, Bbaang-Hươu nói với người thân của người chết hãy tìm nhớ lại những lễ hội lớn xưa kia trong đó các của cải đã bị “ngốn mất”. Bản thân ông ta kể ra ba lễ hiến sinh trâu do người quá cố tổ chức; người ta kể thêm một lễ thứ tư tổ chức tại Phii Srôony mà Bbaang không dự. Kröng-Aang miêu tả chi tiết từng lễ hiến sinh trâu do em trai mình tổ chức; Jieng, Wan-Góa em trai người quá cố và nhất là cậu con trai của ông là Tôong-Đầu bếp, phát triển thêm từng giai đoạn được nhắc lại. Một người thuộc dòng tộc Daak Cat là Krae-Drüm cũng thêm mắm thêm muối vào câu chuyện hồi tưởng này.

Khi việc gọi lại uy tín của người quá cố và những món chi tiêu ông ta đã bỏ ra kết thúc, người ta xếp dồn các chiếc ché thừa kế vào giữa nhà. Bbaang-Hươu nhắc đi nhắc lại nhiều lần rằng chỉ nên chia những thứ đôi vợ chồng đã tậu được khi hai người cùng chung sống và phải loại ra không chia những thứ họ đã có trước khi lấy nhau và những thứ thuộc quyền sở hữu của đám con. Ông nói tiếp: “Các chiếc ché giải quyết cân bằng các “vụ việc”. Những món nợ thịt xưa vợ với chồng, chị em với mẹ đã ăn, ta không đưa ra bàn; chỉ những món nợ thịt ừước đây sẽ được bàn tới. Có một món nợ ngô ngang giá một cái ché lớn..

Brôong-Góa gay gắt:

— Món nợ đó, vợ và các con phải lo trả.

Bbaang-Hươu:

— Món nợ tranh lợp sẽ dùng để trả nợ ngô.

— Sao lại thế! Một thứ chỉ có giá trị ngang một cái ché nhỡ, trong khi món kia giá bằng một cái ché lớn!

— Họ sẽ chịu món nợ ngô và nợ miếng thịt vai trâu, còn bà, bà sẽ phải chịu món nợ thịt ngực và nợ miếng sườn. Chúng tôi sẽ trao quyền món nợ tranh lợp cho họ và quyền món nợ thóc cho bà.

Brôong-Góa nổi đóa, khuôn mặt căng thẳng, bà gào lên; hai dái tai dài lòng thòng đến vai đung đưa theo cử động điên giận của cái đầu… Không! Bà từ chối ghép vào gia tài món nợ ngô. Không! Bà gạt phăng món nợ thịt ngực. Mọi người muốn lừa bà vì bà đã góa chồng và chỉ có mỗi cô con gái để nương tựa. Nhưng bà quyết không để cho ai muốn làm gì bà thì làm!

Là người có lương tri và lại thích hòa giải, Can cố giảng giải cho bà rằng chỗ ngô này là do cả cộng đồng đã tậu được các ché cùng ăn; nhưng bà chỉ nhận chia phần ché chứ không chịu chia phần nợ!

— Như vậy là không bình thường, Can nói thêm để kết luận.

Brôong, giận dữ, khóa miệng ông ta lại ngay:

— Tại sao mày lại nhúng mũi vào việc này? Hây đi mà lo việc của mày. Mày chỉ là kẻ thuộc dòng tộc Bboon Jraang.

Tôong-Jieng, anh họ của Can, trả lời thay cho Can đang hoàn toàn sững sờ trước cuộc tấn công bất ngờ này:

— Bà quên rằng Can đã kết hôn với người phụ nữ thuộc dòng tộc Daak Cat; vậy thì việc này cũng liên quan tới anh ta đấy.

Nhưng Brôong-Góa bỏ đi, mồm lẩm bẩm chửi những người đàn ông đã chơi xấu với một mụ góa khốn khổ. Bbaang-Chột vốn dĩ rất kín đáo, mặc dù gắn bó với những lợi ích của người Cil (bởi vì em gái ông ta là Aang đã kết hôn với Kröng, em trai của Brôong) trách Brôong đã xử sự không tốt.

Troo-Jôong muốn hòa giải (ông ta chẳng có một lợi ích nào trong vụ này) bước sang phòng bên để khuyên người đàn bà góa đang giận dữ nên nhận lấy món nợ thịt vai và để cho Tôong-Mang chịu món nợ thịt ngực, miếng sườn và ngô; bà này sẽ nhận làm chủ món nợ tranh lợp còn thằng cháu bà thì làm chủ món nợ thóc. Nhưng nếu bà thích nhận làm chủ món nợ thóc, vì anh trai bà là Kröng là người nợ món nợ này thì bà có thể nhường quyền chủ nợ món tranh lợp cho Tôong-Mang. Nhưng những người thuộc dòng tộc Daak Cat phản đối.

Cuối cùng, đề nghị của Bbaang-Hươu được chấp nhận: những người thuộc dòng tộc Daak Cat sẽ chịu trách nhiệm trả món ngô và miếng thịt vai còn Brôong chỉ phải trả nợ phần thịt ngực và sườn; dòng họ Daak Cat sẽ là chủ nợ sô thóc mà Kröng đã hứa là sẽ trả bằng hiện vật vào vụ thu hoạch, còn Brôong sẽ được quyền làm chủ món nợ tranh lợp.

Không khí dịu đi. Jieng đưa hai lưỡi dao phạt cho cô em chồng và giữ lại cho mình nguyên một con dao phạt. Brôong đưa ra ý kiến chia nhà; Bbaang-Hươu cắt ngang phản đối. Can bừng tỉnh sau cơn sửng sốt tuyên bố cần phải chia nhà nếu không sau này “các chị em và các bà mẹ” sẽ sinh lời qua tiếng lại. Trong khi đó, Jieng vẫn tiếp tục công việc chia của thừa kế: bà giữ lại cho mình chiếc gùi đầy bông mới hái và để lại cho cô em chồng số bông chưa chín. Tôong-Đầu bếp bảo cô mình hãy lấy vài túm bông trên mặt gùi để làm mồi cho việc sở hữu số bông còn ở trên rẫy. Trước khi có cuộc tranh luận, Jieng đã lấy bớt một chiếc bát của người Việt trong phần của mình bỏ thêm vào phần ba chiếc đã dành cho Brôong.

Cuối cùng, những “của cải có giá trị” được phân chia như sau: Brôong được thừa hưởng hai chiếc ché lớn Djiring và một chiếc taang laa có giá trị tương đương hai chiếc ché kia: tức là tất cả bằng giá trị bốn chiếc ché Djiring. Phần của Tôong-Đầu bếp bằng hai chiếc ché Djiring, một lớn và một nhỏ, cộng thêm một chiếc ché cũ có đáy đã bị rỗ nên chỉ “đáng giá” một chiếc ché lớn Djiring (nếu còn tốt loại ché này có thể đổi lấy một con trâu).

Người ta còn hứa sẽ cho thêm Brôong một miếng phên đan làm vách kho thóc trên miir. Cuối cùng, hai gia đình được chia đều như nhau: bốn cái nồi, hai cái bầu đựng nước và bốn cái bầu đựng cháo.

Phần chia của cải về cuối diễn ra một cách yên ả. Bỗng nhiên, nửa giờ sau khi bị Brôong chửi, Can nổi giận. Cơn tam bành của người đàn bà góa đã khiến anh sững sờ, chết đứng bên cánh cửa nơi anh đang ngồi xổm. Nhưng khi vụ này đã giải quyết xong được một lúc, anh bỗng dưng lại gầm lên vì tức giận, nhưng thay vì đổ giận trực tiếp lên người đàn bà đã làm phật ý, anh lại trút cơn phẫn nộ lên đầu người bạn mình là Bbaang-Hươu:

— Đúng tao là người thuộc dòng tộc Bboon Jraang đấy, nhưng việc này liên quan đến tao vì tao đã lấy một người vợ dòng họ Daak Cat, tao phải có quyền nói. Bbaang-Hươu nó lấy một người dòng họ Cil, vậy là nó có quyền nói; còn tao đã lấy một người Daak Cat, tao lại không có quyền! Tao ngủ với một mụ Daak Cat cũng như nó ngủ với một mụ Cil.

Can mặt đỏ tía như con gà trống sẵn sàng nhảy dựng lên; Bbaang-Hươu cười đáp lại anh:

— Tại sao mày lại gầm lên với tao? Đêm hôm qua tao đã bị người ta chửi, bây giờ là lần thứ hai trong ngày. Tao không tranh giành với mày, tại sao mày lại chĩa con giận vào tao?

— Đó là vì một con mụ Cil đã chửi tao và mày lại lấy một con mụ Cil; vợ với chồng thì cùng một duộc, même như người Pháp thường nói (“même” là một trong những từ hiếm hoi trong ngôn từ của chúng ta mà Can biết, chúng ta không quên rằng Can là “giao liên”, tức thường xuyên có quan hệ với người da trắng hoặc với những người dưới quyền họ) vợ chồng Cil công kích vợ chồng Daak Cat.

Rồi anh nói thêm:

— Mày láu cá vì mày là một kuang. Nhưng tao cũng vậy, rồi tao sẽ thành người có thế lực đấy. Mày là kuang bởi vì mày đã làm lễ Trao đổi Hiến sinh với những người khác. Nhưng khi nào tao ra ở riêng, tao cũng sẽ trở thành một kuang, tao cũng sẽ làm lễ Tâm Bôh.

Lúc đó, Bbôong-Phó cười:

— Anh ta chửi đổng và lăng nhục bởi vì anh ta đang tìm cách khích động lễ Trao đổi Hiến sinh đấy mà.

Mọi người cùng cười phá lên; cả Can cũng dịu bớt đi.

Đã muộn và sau cuộc khẩu chiến đầy ấn tượng vừa rồi, những người đã uống đủ hoặc không thích uống lắm đã rút lui. Các cô gái nhà có tang đi ra phía cửa riêng lặng lẽ ném những nắm cát ra ngoài để xua đuổi các Thần và Quỷ mà tai họa đã lôi kéo đến gia đình này và đối với bọn họ đám trẻ con là một món mồi dễ bắt.

Troo-Jôong và Krae-Drüm là những người đến khá muộn, mỗi người nhận một phần thịt. Bên ngoài, chúng tôi nhìn thấy Aang-Sa mí mắt và Aang-Người dài từ trên ruộng bông trở về, họ nán lại trên ấy muộn. Mbieng nói rằng ngày mai không thể đi suốt lúa, nếu không hạt gạo ăn vào sẽ chẳng đem lại được chút sức lực nào.

Rượu trong các ché đã nhạt dần và người ta cũng không muốn kéo dài thêm những lễ nghi tang ma đã dai dẳng nhiều ngày liên tiếp; của thừa kế đã chia xong và chẳng còn chuyện gì hấp dẫn để mà ngồi lại nữa. Tất cả những người không sống trong ngôi nhà này đều đã trở về nhà mình. Đã bảy giờ tối; căn phòng trước đó ít lâu còn ồn ào nay chỉ còn lại mấy con người, mệt mỏi vì đau thương và kiệt quệ bởi hàng loạt những nghi lễ kế tiếp mệt nhoài họ phải hoàn tất suốt những ngày qua. Trang phục của họ càng làm nặng nề thêm bầu không khí ủ rũ và đau buồn trùm lên căn nhà; tóc tai họ rũ xuống thành từng lợn lớn xõa xưọi trên lưng và trên vai; đầu, cổ và tay không đeo vòng; nét mặt hốc hác vì khóc nhiều, giọng nói khàn khàn hay run rẩy; nhưng không còn có một lời than vãn, một tiếng rên rỉ, từ khi rời nghĩa địa về khóc lóc hay than thở là nguy hại.

Tôong bê một ché rượu cần mới đặt ở phòng khách và để bên cạnh một chiếc yang dâm không và một ôm lá rhôong trên để một lưỡi rìu sắt. Toàn bộ gia đình ngồi quanh những đồ vật này để làm lễ “hong gió cơ thể” (prak sak). Tôong đi bắt một con gà mái đem cắt tiết bên trên lưỡi rìu và ôm lá để tiết gà nhỏ lên đấy. Anh ta lấy chiếc rìu đẫm máu và áp tám lần lên bàn chân mỗi người rồi đếm to và cầu xin người chết:

Hãy từ bỏ Muối và Thóc,
Thuốc lá và Ớt,
nhưng xin đem theo
những món nợ và những vụ kiện tụng…

Khi loạt nghi lễ này đã kết thúc, mọi người ngồi xúm lại gần đống lá, Tôong bê chiếc ché ngắn cổ và quay tám vòng phía trên đầu mọi người và đọc lại lời thỉnh cầu ấy đối với người chết. Đặt chiếc yang dâm xuống đất, anh ta cho một ngón tay vào trong rồi đặt ngay lên chỗ tim người ngồi bên cạnh, miệng đếm: “một”; lần thứ hai: “hai”; cứ như vậy cho đến “tám” vẫn đọc lời cầu khấn ấy. Anh ta lặp lại nghi lễ này đối với mỗi thành viên trong gia đình. Cuối cùng, anh ta ôm đống lá có tiết gà lướt đưa đi đưa lại trên các vách kho thóc, trên đống gạo đang để ở đó, trên các chiếc ché, các chiếc gùi, rồi bát đũa… và kết thúc bằng việc quạt không khí trên đầu mọi người vẫn đang ngồi xổm tại chỗ. Bấy giờ, ông cậu của anh ta là Wan-Góa đứng dậy và làm lại cho anh tất cả các nghi lễ tẩy rửa đúng như anh đã làm cho những người khác: “lau rửa bằng rìu”, “quay ché rượu trên đầu”, “áp ngón tay lên tim”, “hong gió cơ thể”; rồi người ta đem vứt chỗ lá trừ tà vào cuối nhà.

Cuối cùng, mọi người đến uống rnööm.

Brôong-Góa, thuộc cùng một “nấc” có thể nói như vậy, lại thực hiện một nghi lễ đơn giản hơn: đối với bà ta, không phải là tẩy uế mà chủ yếu là cầu phúc, cũng có thể nói là tiếp nhận các của cải bà vừa được thừa kế. Bà cúng một con gà kèm theo một yang dâm rượu, bà dí vết cắt nơi cổ gà lên “chỗ gạo khạc nhổ”, rồi lên mỗi chiếc ché được chia, cuối cùng lên những chiếc ché của chính mình. Thực ra, bà ta chẳng hề để tâm làm gì tới người anh đã quá cố; và chăng bà khấn như sau:

Hỡi hồn của Muối, hồn của Thóc,
Hồn của Trâu, hồn của Ché,
đừng sợ gì hết, đừng bỏ đi…

Hai nghi lễ trên diễn ra chỉ trong nội bộ của hai gia đình ở cạnh nhau, không có người ngoài nào tham dự (ngoài nhà dân tộc học). Tối nay cả làng cuối cùng đã có thể đi ngủ sớm.

Ngày 2 tháng 12

Tục kiêng ngày thứ bảy sau khi chôn.

Lần đầu tiên kể từ ngày Taang chết, sáng nay những người phụ nữ lại bắt đầu giã gạo.

Jieng cùng con gái là Aang-Góa, con trai Tôong-Đầu bếp và Mang vợ anh ta tập trung trước cửa nhà để cùng đi “thăm nghĩa địa” (coop môoc). Brôong-Góa và Bbaang-Hươu cũng nhập bọn. Wan-Góa cũng muốn đi theo, những bà chị bảo ông ta ở nhà:

— Cậu đương sốt, cậu nên ở nhà, bọn tôi cũng khá đông rồi.

Bà nhắc đi nhắc lại như vậy nhiều lần, song Wan vẫn cứ muốn đi. Cuối cùng, ông đi cùng với mọi người mấy bước rồi quay về nhà nằm nghỉ.

Chúng tôi rời nhà lúc chín giờ kém mười lăm phút. Bbaang-Hươu nhắc mọi người chú ý phòng những con khỉ to. Vì phải kiêng mang gùi trong nghi lễ này, nên mọi người phải xách tay những đồ cúng cuối cùng dành cho người chết: một khúc sắn và những hạt ớt, hạt cà tím và hạt thuốc lá để gieo lên mộ, cùng vài thứ đồ vật tượng trưng phải đặt lên đấy: một chiếc giỏ nhỏ đựng những mẩu gỗ đã đốt thành than (chúng sẽ hiện lên thành gà mái ở cõi âm), những quả sồi rchah — một loại Cupuliffère — (sẽ là những chiếc bát của người Việt ở Âm phủ) và một tấm chăn thu nhỏ bằng lá chuối đan, toàn bộ những thứ này đương nhiên bao giờ cũng đi kèm với những cục than, là người chào hàng và người dẫn đường cho cả đám.

Tới nghĩa địa, Bbaang-Hươu sai người kiểm tra khu đất xem có “dấu chân của bọn phù thủy và các Thần” không. Đúng ra, người ta chỉ tìm dấu chân của bọn caak, các Thần thì không để lại dấu chân. Trái lại, bọn phù thủy đến ăn cho thỏa thích xác một người chúng đã giết chết thì để lại “những dấu chân nhỏ như dấu chân trẻ sơ sinh, chỉ rộng bằng hai lần bề dày ngón tay”. Thêm nữa, chúng còn tháo tung “hàng rào Srae”, cái mớ những chiếc đũa nhỏ mà đám đàn ông đã cắm trên cái nấm ngay trước lúc dựng mái che cho ngôi mộ. Nếu nhìn thấy những dấu chân, thì tức là bọn caak đã tới giết người đã nhúng tay vào cái chết của người quá cố mà nay người ta đến khóc lần cuối cùng; như vậy người ta có thể cứu sinh mệnh ông ta bằng việc nhờ thầy pháp làm trung gian. Còn nếu không thấy dấu vết nào cả, thì đúng là Thần đã giết chết ông cũng giống như chúng ta trên cõi trần này, chúng ta giết một con trâu; như vậy thì chẳng còn làm gì được, ít ra đó là những gì Bbaang đã giải thích cho tôi. Chẳng tìm thấy dấu vết nào.

Đến cách ngôi mộ vài thước, Jieng òa lên khóc, những người phụ nữ đi cùng cũng khóc theo, và vừa khóc họ vừa đặt các đồ cúng của mình và các hòn than lên ngôi mộ.

Nhưng ngay sau đó, Brôong-Góa ra hiệu quay về, bà và Bbaang-Hươu đã rời xa ngôi mộ và gần như đã ra khỏi khu rừng thưa. Song Jieng và các con vẫn còn nấn ná bên nơi yên nghỉ cuối cùng của Taang-Còng mà từ nay họ không thể đến gần được nữa. Brôong gào to:

— Thế mọi người không chịu về à? Về đi không hồn chúng ta sẽ bị bắt đi đấy.

Lúc này những người còn lại mới co cẳng chạy. Trước khi rời khỏi khu rừng thưa, Tôong bắt vợ mình bước qua lưỡi dao phạt đặt ngửa lưỡi lên trên, đây là lần đầu tiên cô ta bước chân ra nghĩa địa. Trên đường về, anh cắt một nhành cây rchah để trừ tà cho đứa bé, con của Troo-Jôong, nó đã khóc suốt kể từ hôm cha nó tham gia khiêng quan tài. Về tới làng, người ta ra sông tắm tẩy uế.

Chúng tôi quay trở về nhà người mới chết. Trên ván lăn lóc một quả chanh to tướng hái ở vườn trường; đây chưa phải lúc ăn quả chanh này vì trong bảy ngày, mọi loại hoa quả, cà tím, ruột mây, rau pae sei đều phải kiêng, bảy ngày ấy chưa hết; ngày mai mới hết kiêng.

Chúng tôi làm một lễ cúng gà cuối cùng; giống như những lần trước con vật bị đập chết cách cửa riêng vài bước và bẻ lấy một chân, một cánh đặt lên nắp chiếc ché mà người ta sẽ mang để trên con đường mòn đi ra nghĩa địa. Nhưng lần này có một chi tiết quan trọng khác những lần trước: không có người đứng cạnh người cúng để than khóc; chỉ có một mình Tôong, anh ta khóc nhưng không theo một tư thế nghi lễ nào. Thêm nữa, ché rượu được đem ra uống mà trước đó không phải hút một ít rnööm vào miệng rồi phun ra ở cửa; người ta uống rượu mà không phải hiến phần trước cho người chết. Vì đây không phải là cúng người chết nữa, đây là một cuộc tẩy uế cho người sống, là người sống bước ra khỏi cái vòng ngột ngạt của các nghi lễ tang ma (“chúng tôi, những người sống, chúng tôi phải bôi máu lên người mình”, Bbaang-Hươu đã tiết lộ với tôi như vậy). Quang cảnh thật buồn tẻ, người ta uống mà chẳng có hứng thú, người dự rất hạn chế. Vả chăng trong làng hầu như chẳng còn ai. Bình thường ra, ngày hôm nay chỉ những người đã cẩn thận đi ngủ ngoài rừng từ đêm trước, như vậy là thoát ra ngoài lệ kiêng hệ trọng vào ngày thứ bảy mà làng phải chịu, mới được đi suốt lúa. Nhưng trên thực tế, chỉ có Bbaang-Bụng phệ, “ông người thiêng giữ Củi lửa” và con rể là Kraang-Drüm đã cẩn thận làm như vậy; còn Truu, chánh tổng, đêm qua ngủ trong làng, không thèm để ý tới điều kiêng kị và đã dẫn nhóm của cháu mình là Aang-Sa mí mắt lên rẫy. Phần lớn dân làng lợi dụng ngày hôm nay bị kiêng không được làm lúa, đã đi hái bông hay nhổ củ.

Cuộc rượu đã tàn sau hai giờ. Như vậy đó, cái “ngày thứ bảy” ấy, ngày cuối cùng Taang-Còng còn đánh dấu sự “hiện diện” của mình trong cuộc sống của cộng đồng, đã trôi qua trong sự thờ ơ của mọi người, ông ta đã được chôn cất theo đúng nghi lễ, người ta đã tỏ lòng tôn kính ông bằng nhiều vật hiến sinh đúng như một kuang đáng được hưởng, một con người có hồn trâu mang đôi sừng nặng. Và người ta đã làm mọi thứ để ông không còn trở về quấy rầy sự yên tĩnh của những người còn sống: người ta hiến cho ông bao nhiêu lễ vật và vật hiến sinh, chúng sẽ giúp ông sống đàng hoàng ở cõi âm; mỗi khi dâng một vật lễ, người ta đã cẩn thận bày tỏ lòng tôn kính và sự hào hiệp đối với ông — mọi sự khiêm nhường ở đây đều không phải lối. Người ta đã nhân dịp này mà xin ông hãy biết điều, đừng có quay về tranh giành của cải với người sống trên cõi trần này. Vả lại người ta đã rất cẩn thận ngăn ngừa những cuộc trở về có thể có của ông.

Cuối cùng hôm nay, người ta đã đến “viếng nghĩa địa”, người ta đã đến thăm mộ ông để sẽ mãi mãi bỏ luôn. Từ nay, Taang-Jieng-Còng không còn tồn tại như một thực thể bất kỳ nào đó trong đời sống kinh tế, xã hội, tôn giáo của làng; nay ông đã nhập vào đoàn hội các vị tổ tiên của gia đình mình ở đó, cũng như trong mọi gia đình người Gar, những vị tổ tiên phái nam chỉ đóng một vai trò xoàng xĩnh cho đến ngày họ đầu thai trở lại vào một đứa trẻ sơ sinh; chỉ đến lúc đó, với một cuộc sống mới lại bắt đầu với họ, họ mới chiếm lại một vị trí trong lòng xã hội.

CHƯƠNG X
Năm Đá-Thần Gôo kết thúc, chúng tôi sẽ ăn rừng Phii Ho’

Ngày 3 tháng 12 năm 1949

Sau lễ “Buộc Lúa” (Muat Baa) do từng gia đình tổ chức riêng, cả làng hăng say bước vào vụ thu hoạch. Thời tiết thuận lợi, ngoài một số ngày, từ 18 đến 21 tháng 11, mưa cách quãng buộc mọi người phải nghỉ làm mất trọn một ngày, một buổi sáng và một buổi chiều, còn thì trời nắng tuyệt đẹp. Trong “mùa” lao động dai dẳng này chỉ có một lần gián đoạn duy nhất do các sự kiện gây ra là cái chết và đám tang của Taang-Jieng-Còng cộng với ngày thứ ba và ngày thứ bảy làm tuần nhân đám tang đó. Một số người tranh thủ những ngày nghỉ bắt buộc này để thu hoạch bông hoặc cấy thuốc lá, còn số khác thì chỉ đi kiếm củi hoặc hái rau dại. Nhưng người ta cố gắng giảm tối đa những ngày không đi thu hoạch lúa, một số người thậm chí còn vi phạm việc kiêng suốt lúa trong những ngày này.

Những người đã chuyển xong thóc về kho trước tiên cũng không vì thế mà chịu ngồi yên. Họ lập tức đề nghị được giúp các nhà khác. Nhịp độ làm việc căng thẳng khiến cả làng nhộn nhịp chẳng hề suy giảm vì việc thu hoạch đã hoàn thành trong những gia đình ngày càng đông lên. Cũng giống như lúc bắt đầu giai đoạn này, ban ngày Sar Luk hoàn toàn không có bóng người. Cùng với việc tập trung nhân lực trên các rẫy mà số lượng giảm dần đi, sản lượng thóc tăng dần theo thời vụ.

Sự gia tốc trong nhịp độ ấy trở nên rõ rệt hơn khi toàn bộ lúa đã suốt xong và được đổ vào các rdae — các kho thóc tạm thời dựng ở ven miir — phải chuyển số thóc này về kho ở làng. Sáng nay, từ tinh mơ, sáu hộ gia đình tập trung chuyển hẳn thóc về kho. Tại nhà Baap Can, người ta bắt tay vào công việc này rất sớm và tốp người đã kịp chuyển hai chuyến thóc về nhà trước bữa ăn đầu tiên trong ngày. Chưa bao giờ thấy cảnh nhộn nhịp đến vậy trên đường lên miir. Những chiếc rdae được dựng ngay đầu rẫy, phải đi qua giữa hai hàng rdae trước khi tới được hàng rào. Người ta đi lại liên tục giữa làng và rẫy. Trong số sáu nhóm gồm bốn mươi mốt người bao giờ cũng có ít nhất một nhóm đang làm việc xúc thóc: ông chủ hoặc bà chủ nhà, có hoặc không có con cái giúp sức, đứng trong rdae xúc thóc đổ đầy từng chiếc gùi; người ta lấy chân lèn chặt thóc vào gùi cho được nhiều nhất. Cả nhóm chỉ trở về làng, đi theo hàng một, khi tất cả các gùi đã được đổ đầy, một số người còn dịu đến hai chiếc, chiếc nọ đặt chồng lên chiếc kia. Khi về tới làng, người ta đặt chiếc gùi ở chân kho thóc và ông chủ sẽ là người trèo lên bê từng gùi đổ vào kho.

Trên miir vẫn không vì thế mà vắng người: số người suốt lúa vẫn còn đông. Mhoo-Laang còn muốn vận chuyển toàn bộ số thóc của mình về nhà ngay từ hôm kia; anh ta đã thuê năm người làm việc này và đã trả công cho mỗi người một gùi thóc lớn. Anh ta cần vận chuyển một trăm bốn mươi hai gùi thóc thu hoạch trên rẫy của mình, ngoài ra còn thêm ba mươi lăm gùi là số thóc anh được thừa hưởng của bà mẹ đã quá cố là Jôong-Wan. Sáng nay, anh này đã nhờ hai người tới giúp: anh ta còn phải dùng liềm cắt và đạp số lúa nếp và suốt bằng tay một ít lúa tẻ. Đến mười một giờ mười lăm phút, khi chỉ còn một vài chân “lúa thật”, anh ta để cho những người cùng làm trở về làng trước và vẫn đeo chiếc khiu — chiếc gùi nhỏ đeo ở bụng của anh — anh dùng tay suốt những bông lúa cuối cùng vừa cầu khấn hồn Lúa hãy quay về làng, đừng sợ gì hết và đừng có bỏ chạy mất: anh ta “lượm hồn Lúa” (dôop Hêeng Baa). Thực ra đây không phải là những bông thóc cuối cùng còn lại: anh ta còn chưa động đến cái ô vuông thiêng — ô đất được gieo đầu tiên — dưới chân cây cột lễ; thường thì phần lớn dân làng suốt lúa chính ở chỗ này để lượm hồn, nhưng Mhoo-Laang lại muốn dành thửa này cho nghi lễ “Lấy Rơm” (Sok Rhei) được tổ chức ngay trước ngày lễ hiến sinh lớn. Anh ta liền rời rẫy và đi về phía rdae thừa kế của mẹ: kho thóc tạm này không những đã được vận chuyển hết từ tối hôm qua, người ta còn tháo dỡ hết những tấm đan dưới sàn và vách: chỉ còn trơ bộ sườn và những cây tre dùng làm giàn đỡ cho tấm sàn đan. Mhoo đặt chiếc khiu đang đeo xuống đất rồi quỳ xuống, huơ tay tóm lớp không khí dưới khung sàn đem bỏ vào chiếc gùi buộc nơi thắt lưng miệng cầu xin hồn Thóc hãy theo mình về làng và đừng có hoảng sợ. Rồi anh ta đi về phía rdae của chính mình mới chỉ bị gỡ đi các tấm vách đan, trèo vào và quét những hạt thóc còn vương vãi trên sàn đem đổ vào chiếc gùi lưng đựng thóc đã để sẵn ở đó. Anh ta ngồi xổm xuống và nhắc lại lời khấn lúc nãy, nhặt bỏ vào chiếc khiu nhúm thóc nhỏ cuối cùng, huơ tay tám lần tóm lớp không khí ở phía trên chỗ nhúm thóc — bây giờ chẳng còn gì — và bỏ vào chiếc khiu của mình; khi đã làm xong, anh ta nhốt chặt “hồn Thóc” trong chiếc khiu bằng cách nhét lên trên một chiếc khiu khác nhỏ hơn đã được để sẵn ở rdae để dùng vào việc này, sau đó cuộn tấm liếp đan lại để một người giúp việc sẽ mang theo anh về làng. Cuối cùng Mhoo-Laang gắn hai chiếc khiu của mình nằm ngang bên trên chiếc gùi thóc và ra về. Tại nhà anh ta sẽ hoàn tất nghi lễ “lượm hồn Lúa” (dôop Hêeng Baa) bằng việc cúng một con gà và một ché rượu.

Ngày hôm nay thật đặc biệt nặng nhọc, nhưng rồi làng thư giãn dần: tối nay năm gia đình khao dôop Baa của họ. Đương nhiên, họ không phải là những gia đình đầu tiên làm lễ này. Choong-Lính đã làm lễ này vào ngày 22 tháng 11, nhưng vì cho đến lúc này mới chỉ có anh ta là người duy nhất tổ chức lễ này, anh ta buộc phải uống rượu một mình, chưa người nào trong làng được quyền đụng tới cần rượu; vì nghi lễ này là để kết thúc các điều kiêng kị trong thời kỳ thu hoạch, trong đó đặc biệt là kiêng uống rượu. Từ ngày hôm đó, nhiều gia đình khác đã làm lễ này và cũng đã thôi phải kiêng; như vậy số người được phép uống rượu tăng theo số thóc được đổ vào kho. Vậy nên hôm nay, năm ché rượu đã được mở trong cùng một tối — mừng một ngày lao động trên rẫy chứ không phải vì những nghi lễ tang ma — tạo nên một không khí hội hè đã mất đi kể từ lúc cột tế được dựng và Truu cùng Bbôong-Mang làm lễ hiến sinh cách đây một tháng.

Ngày 4 tháng 12

Nhịp điệu đã nhanh hôm qua, hôm nay trở nên gần như cuồng nhiệt. Người ta muốn đóng kho toàn bộ thóc lúa thu hoạch ngay tối nay và có thể bắt đầu những nghi lễ kết thúc vụ thu hoạch — cũng tức là ăn mừng hết năm — vào ngày mai. Trong số chín hộ gia đình chưa vận chuyển hết số thóc, vẫn còn bốn hộ chưa gặt xong. Ngay cả những hộ nghèo nhất cũng cần nhờ người giúp đỡ: Kroong-Chột đã từ Sar Lang tới để sáng nay giúp chị mình là Aang-Kröng vận chuyển thóc, còn buổi chiều thì giúp em trai mình là Bbaang-Chột suốt lúa. Những người đã đem được hồn Thóc về đi làm thuê cho những người giàu như Kröng-Jôong hay Bbaang-Jieng-Bụng phệ. Song chính Truu lại là người thu hút số lượng nhân công rảnh rỗi nhiều hơn cả: hai mươi bảy người lên làm việc trên rẫy của ông ta; cộng với vợ, cô con gái nuôi và chính ông ta nữa tất cả là ba mươi người; và chính sự di chuyển của đám người này đã tạo nên cảm giác cuồng nhiệt đặc biệt trong ngày hôm nay.

Từ sáng sớm, Truu đã dẫn nhóm người của mình lên rẫy: lúa chín còn phủ khắp một khoảnh đất lớn. Người càng đông, công việc càng nhanh. Đến giữa trưa, toàn bộ rẫy đã suốt xong. Mọi người dừng tay, Ngee, vợ của chánh tổng, cùng Jaang Bibuu dọn cơm mời những người lao động. Mười hai giờ rưỡi, hai mươi tám gùi mới suốt sáng nay cộng với hai gùi khác đã đổ ở rdae được vận chuyển về làng, trong số đó tám gùi được đổ vào chiếc bồ nan nơi lúa sẽ được giữ ở chỗ thoáng: đây là số thóc giống; tất cả các gùi khác được đổ vào kho. Hai giờ chiều, sau lần vận chuyển thứ ba, Truu trả công làm việc cả ngày: hai mươi mốt gùi thóc mà những người nhận được lập tức đem đổ vào kho ở nhà mình[55]. Vợ chồng Bbaang-Hươu không nhận trả công: họ đã vay thóc của chánh tổng vào lúc giáp hạt: hôm nay họ làm thuê để trả nợ bớt một phần. Vợ chồng phó tổng và hai người láng giềng thuộc dòng họ Rjee cũng không nhận trả công; dù họ bảo là do quan hệ họ hàng với chủ nhà, nhưng chắc có thể là họ làm để trả nợ. Truu trả công cho cả ngày trước khi công việc trong ngày kết thúc vì nếu chờ đến vòng vận chuyển cuối cùng thì có thể không còn đủ thóc để trả, và hôm nay người ta kiêng không được leo lên kho thóc lấy thóc ra để cho người khác.

Kraang-Răng nanh, xong việc ở nhóm của mình, đến vòng vận chuyển thứ tư đã sang tham gia nhóm của cha nuôi. Trong số ba mươi mốt gùi thóc đã được mang về, Truu cho đổ mười một gùi vào kho thóc tập thể, là tổ chức do người đại diện mới lập lại. Viên chánh tổng trả nợ cho cộng đồng: biết rằng người ta đã báo với tôi con trâu được giết trong lễ “cầu chúc cho cơ thể ông” là do ông mua bằng số tiền bán số thóc dự trữ của cộng đồng, Truu đã đến khẳng định với tôi rằng ông ta chỉ “mượn” số thóc ấy thôi và ông ta sẽ trả lại vào vụ thu hoạch. Vậy nên ông chánh tổng đã lại tỏ ra rất hùng hồn khi chỉ huy việc nhập kho số thóc được trả mà ông ra sức quảng cáo, tự lấy làm say sưa về lòng trung thực cao cả của mình.

Chuyến vận chuyển cuối cùng chỉ còn mười bốn gùi. Truu chưa về làng ngay, ông một mình quay trở lại rẫy với hai chiếc khiu để tuốt nốt những bông lúa trên ô đất thiêng ông đã gieo dưới cây tre tế dôong ngay vào ngày làm lễ trồng cây Gun Baa. Ông ta suốt hết chỗ lúa, trừ những bông được buộc vào cột tế trong ngày mở đầu vụ thu hoạch. Rồi ông ta ngồi xổm xuống, huơ tay tóm lớp không khí bên trên những khóm lúa đã suốt bỏ vào chiếc gùi đeo nơi bụng:

Thóc nơi đầm lầy, Thóc “ánh sáng”,
Thóc jraang, Thóc “mẹ”,
tất cả hãy quay về làng dưới kia.
Con hoẵng sẽ ăn mày đấy, hãy quay về đi;
lợn rừng sẽ ăn mày đấy, hãy quay về đi;
khỉ, vẹt sẽ ăn mày đấy, hãy quay về đi;
Đừng sợ gì hết,
đừng có chạy đi
……

Ông ta lấy chiếc khiu thứ hai nhỏ hơn và đút vào trong chiếc thứ nhất để nhốt Thóc lại:

… Tao nhốt mày vào trong chiếc gùi đeo bụng,
tao lèn chặt vào trong chiếc gùi đeo bụng,
tao để vào vựa thóc,
tao để ở trong nhà.
Mày đừng có chạy về phía thượng lưu,
mày đừng có trốn mất tăm,
đừng có ngủ lại ở những làng xa lạ,
……

Miệng vẫn khấn, ông buộc nhiều lợn lúa đã suốt hết hạt vào nhau và quay về rdae của mình; tại đó, ông mở chiếc giỏ đựng những hạt thóc thiêng và huơ tay tám lần hốt lớp không khí bên dưới kho thóc dựng tạm bỏ vào chiếc gùi nhỏ đeo ở bụng, nút nó lại theo cùng kiểu như trước, và gắn chiếc gùi thiêng nằm ngang trên gùi lớn chứa số thóc cuối gom được ở rdae. Về đến làng, ông ta đưa tất cả lên kho, đổ chỗ thóc trong gùi lên đỉnh đống thóc mênh mồng của mình, rồi vừa khấn vừa đổ nốt lên đó chỗ thóc thu hoạch trên ô rẫy thiêng mang về trong khiu. Bà vợ ông đặt trước cửa kho một bát Mnông muối và một chiếc bầu đựng cháo gạo. Ông ta rót một ít cháo từ chiếc bầu lên đỉnh đống thóc đã được đóng kho, đặt chiếc bầu và cái bát vẫn trên cái đỉnh đống thóc ấy; ông ta còn đặt lên đó cả chiếc khiu. Sau đó ông tụt xuống để đổ nốt những gùi thóc cuối cùng vào kho.

17. Những người khóc quanh thi hài bên trên có “sợi dây nối với hồn diều hâu”.

18. Ở chỗ bắt đầu con đường mòn dẫn đến nghĩa địa, người ta cúng cháo ngay sát quan tài.

19. Mhoo-Laang suốt những bông lúa cuối cùng trên rẫy của mình.

20. Đổ thóc vào kho tạm.

Vụ thu hoạch ở Sar Luk đã kết thúc — Bbaang-Chột là người duy nhất chưa vận chuyển hết số thóc của mình trong ngày hôm nay. Trong tất cả các gia đình — chỉ trừ một nhà — các lệ kiêng cữ trong vụ thu hoạch đã được dỡ bỏ bằng lễ dôop Hêeng Baa. Vậy nên tối nay rất đông người tụ tập trong ba ngôi nhà nơi người ta làm lễ mpan Baa (lễ chít khăn lên đầu cho lúa), là nghi lễ hoàn thành lễ “Lượm hồn Lúa” đã nói; người chủ nhà trèo vào kho thóc của mình và cắt tiết một con gà trên đỉnh đống thóc — toàn bộ số thóc thu hoạch trong năm, trừ số thóc để riêng làm giống — ngay ở chỗ ông đã đổ cháo và đặt chiếc bầu cháo cùng cái bát muối, ông ta để cho tiết gà chảy ròng ròng xuống Thóc đã đóng ở kho — nguồn thức ăn và thức uống cho cả gia đình. Rồi ông ta trở xuống cúng một ché rượu ở chân chiếc thang trèo vào kho. Bây giờ ông ta đã có thể nghỉ ngơi chẳng còn gì phải lo ngại; lúa của ông ta đã thu hoạch hết; ông ta có thể vui chơi và uống rượu; đối với ông ta mọi điều kiêng kị bó buộc những người suốt lúa đã được dỡ bỏ.

Từ tối hôm nay, cả buôn làng có thể vui chơi thoải mái: chẳng còn lúa để suốt cũng chẳng phải vận chuyển thóc, Bbaang-Chột không thuê một người hàng xóm nào. Nên người ta có thể uống rượu tại nhà của ba kuang đang làm lễ Lượm hồn Lúa mà không phải lo đi ngủ sớm. Truu lôi bộ chiêng phẳng của mình ra còn Wan-Jôong thì lôi ra bộ chiêng có núm. Có thể nói lễ hội lớn nhất trong năm đã bắt đầu ngay từ tối nay.

Tuy nhiên Kröng-Jôong đang than vãn về việc thú rừng tàn phá hoa màu: đêm trước lợn rừng đã dẫm nát một khoảng lớn hoa màu chưa kịp suốt hết trên rẫy của ông ta và sáng nay sau khi đã vận chuyển hết số thóc cất trong rdae của mình, nhóm của ông chỉ suốt được tất cả có năm gùi. Nhưng rồi rượu và những câu chuyện phiếm chẳng mấy chốc đã làm ông quên đi tai họa của mình, và lại kho thóc của ông là một trong những kho đầy nhất trong làng.

Tại nhà Truu mọi người uống dữ, tôi trốn ở nhà Wan-Jôong (thuộc dòng tộc Mok, là chồng của thầy cúng thứ ba): từ tối hôm qua, ông ta đã bắt đầu hát cho tôi nghe “Bài ca của cồng chiêng” và tôi định tận dụng tâm trạng hồ hởi của ông. Càng thuận lợi là tối nay ông đã mở một ché rượu ăn mừng Thóc và mọi người vội kéo nhau đến đây rất đông. Nhưng vào lúc đã khá khuya, Truu bỗng bất thần xông vào nhà này, theo sau là Bbôong-Mang phó của ông ta và Bbaang-Hươu, một trong những “người liên lạc” của ông. Trông cái lối ông ta chào tôi theo kiểu nhà binh không chê vào đâu được, có thể thấy ngay là ông ta đang say. Ông chủ nhà của chúng tôi dừng câu chuyện và khiêm nhường trao cần rượu cho viên chánh tổng đang ngồi trước ché. Chỉ còn nghe thấy Truu nói. Ông đề nghị Wan-Jôong bán cho mình thuốc hút, ông trả ba đồng cho một bó lá thuốc đã sấy khô như đã trả cho người hàng xóm cùng “thềm” với mình là Troo-Jôong. Wan trả lời ông ta rằng rất tiếc là mình không còn thuốc. Truu đáp lại “mặc kệ” và bắt đầu kể cho tôi nghe chuyện ông chủ nhà. Theo như lời ông, khi mới tới định cư ở Sar Luk Wan-Jôong rất nghèo. Ông ta rời làng Dung Jii nơi ông ta là trưởng làng nhưng chẳng có gì để ăn cả.

— Yoo, ông nghĩ mà xem, ở đó ông ta là khoa bboon thế mà chỉ có thể cúng tế mỗi một con trâu trong một lễ cúng Đất.

Và ông chỉ cho tôi đôi sừng trâu cắm xuyên ở hai gờ kho tóc. Jôong-Wan chữa lại:

— Không phải là trong lễ Nyiit Döng mà là trong ngày lễ Bôi máu cho Lúa.

Truu nhắc lại:

— Trong ngày lễ Bôi máu cho Lúa.

Và bà chữa lại, thấp giọng hơn:

— Đôi sừng trâu cúng trong lễ Nyiit Döng đuợc gắn phía trên cửa.

Nhưng Truu không nghe và tiếp tục nói:

— Năm nào cũng đói, chẳng có gì ăn; chẳng có thóc. Wan đến định cư ở đây, cạnh nhà tôi, ông ấy đã có những vụ thu hoạch tốt, có thóc… Năm nào cũng vậy. Ông ta đã đủ ăn và còn có thể mua cả những chiếc ché nữa. Ông ta đã trở thành một kuang.

Từ chuyện về Wan-Jôong, ông chuyển sang chuyện làng mình:

— Trước kia Sar Luk chỉ có một ngôi nhà duy nhất, là một làng bé tẹo. Ngày nay đã trở thành một làng lớn. Tôi thường khuyên đám “cu-li”. Tôi nói với họ: “Đừng có lên rẫy để mà ngủ, hãy cố gắng làm việc, phải xới cỏ, khai phá đất đai, không đốt chói[56], suốt lúa…” Trong cả làng, chỉ có ba người là không sản xuất được gì cả, đó là Yôong-Điên, Wan-Thỏ (ông ta quên mất tên người thứ ba)… Năm tới, những ai không chịu làm gì cả, tôi sẽ tống cổ vào tù…

Truu thổ lộ với tôi rằng mình có hơi bị say, tôi bảo ấy là vì ông đã uống alak (rượu gạo của người Việt mà người châu Âu gọi là “chuom-chuom”). Ông vội la lớn — ông ta đã bao nhiêu lần nghe tôi cảnh báo những người châu Âu về sự độc hại của loại rượu lậu này, mà hơn nữa họ lại còn không hề quen uống.

— Tôi chỉ uống rượu trong ché của tôi thôi. Rượu đậm và nặng kinh khủng.

Thấy tôi bĩu môi tỏ vẻ nghi ngờ, ông sai Bbieng, con trai của Bbaang-Bụng phệ hút hộ một chai. Tôi uống một ngụm: thứ rnööm này chẳng hề quá nặng. Tôi đưa chai rượu cho Jôong-Wan, bà uống một ngụm và nhăn mặt khủng khiếp. Đến lượt chồng bà uống, ông ta cũng làm như vậy. Ồng đưa trả chai rượu cho vợ, bà lơ đãng nhấm nháp và quên cả nhăn nhó.

Theo yêu cầu của tôi, Wan lại kể tiếp câu chuyện về Jieng-Laang, người phụ nữ ở giữa trời. Mọi người im lặng. Nhưng rồi một lúc sau, Truu lại bắt đầu nói chuyện với người ngồi bên, mà vẫn theo rõi câu chuyện. Khi Wan kể đến đoạn người anh hùng đã sợ đi lên trời cùng với các Nữ Thần như thế nào, Truu cắt lời ông:

— Thế tại sao ông ấy không đi máy bay?

Song ông để cho Wan tiếp tục câu chuyện. Khi ông này kể gần hết, Truu bảo Wan:

— Tên người đàn ông đó là (Wan cho rằng người ta không biết tên người anh hùng) Ddöi-Naang; Naang-người đàn bà lợn rừng. Còn câu chuyện về Jieng-Laang, đó là câu chuyện về Nduu Buat, con trai của Dlaang.

Và ông ta bắt đầu kể lại chuyện ấy một cách lạ lùng, ông ta thổi vào câu chuyện một sức sống khác thường, làm cho nó trở nên hiển hiện trước mắt mọi người. Bao giờ cũng vậy, khi say rượu, Truu trở thành một người kể chuyện không ai sánh nổi. Ông ta đưa vào truyện kể của mình những ám chỉ liên quan đến hiện tại. Điều đã khiến ông nghiêng sang chuyện những người Pháp ngày trước, những nhà thám hiểm đầu tiên đã đến vùng đất này:

— Một người trong số họ nằm trên một loại chiếu được bện bằng dây treo lên một chiếc đòn dài có người khiêng ở mỗi đầu. Một ý tưởng lạ lùng! ông ấy bắt người ta khiêng như vậy, trên vai, cho đến Yön Dlei… Ông ta có bốn cậu con trai; có một đứa tuyệt đẹp!… thời đó, người ta gọi người Pháp là Pötoo (một cách nói chệch của một từ tiếng Chàm có nghĩa là “vua”), còn người Việt gọi họ là Tây (từ người Việt dùng để gọi người châu Âu; người Gar ở Đồng Nai Thượng hiện nay vẫn sử dụng từ này theo nghĩa đó). Khi có một người Pháp xuất hiện ở làng, người ta bảo trẻ con: “Coi chừng đấy, Vua sẽ bắn chúng mày” và bọn trẻ trốn chạy hết. Người ta rất sợ. lớp ông ngoại ông nội chúng ta thật ngu ngốc. Khi một người có được ba cái yang dâm, một thanh sắt, vài gùi lúa, người ta đã coi ông ta là một kuang rồi. Người Việt đòi cả đống đồ mới chịu bán cho chúng ta một cái áo màu đỏ. Khi một người Pháp tới làng, người ta vội tìm mọi cách để lột sạch mọi thứ của ông ta.

Rồi câu chuyện xoay sang chiều hướng khác và tắt lịm. Đã khuya, ai về nhà nấy, sau khi đã uống hết phần rượu của mình.

Ngày 5 tháng 12

Từ vài ngày nay, một ngọn gió cực mạnh từ hướng đông thổi tới, đó là “gió thượng nguồn” vẫn thường thổi về mùa này.

Bao giờ cũng vậy, vào hôm trước một ngày lễ tế lớn, những người đàn ông bỏ cả buổi sáng để phát quang bụi rậm sát quanh làng. Khi công việc này đã xong, Bbaang-Thiếc nảy ra ý kiến nhờ Maang-Gầy cắt tóc, thế là cả một cơn dịch cắt tóc thực sự tiếp diễn, không chỉ trong đám thanh niên mà nó còn lan sang cả trưởng làng và chánh tổng. Một việc nhỏ đã xảy ra khi mọi người đang cắt tóc: có ba bức thư của Bbaang-Học trò từ Buôn Ma Thuột gửi về, khôi phục lại cho tôi trong một lúc cái vai trò là người đọc thư công cộng. Bbaang, thuộc dòng họ Bboon Jraang, dàn xếp — bằng chữ Gar — một vụ bất đồng giữa người yêu của anh ta là Aang-Góa (con gái Taang-Còng) với “chị ruột” của mình là Aang-Sa mí mắt, người đã đóng một vai trò không hay lắm trong vụ này. Trong lá thư thứ ba — viết bằng chữ Ê Đê, anh học trò xin “anh trai” mình là Can gửi cho một ít thuốc hút.

Một ngày thư giãn thoải mái đối với Sar Luk nói chung — chỉ có mỗi Bbaang-Chột bị chậm còn phải lo vận chuyển thóc — suốt ngày người ta lo chuẩn bị cho ngày lễ lớn nhất trong năm, “lễ Bôi máu cho Lúa” (Mhaam Baa), đánh dấu kết thúc một năm. Thực ra thì lễ này đã được bắt đầu từ tối hôm nay bằng một nghi lễ chuẩn bị: lễ Lấy Rơm (Sok Rhei) trước khi có thể cầu phúc cho Thóc, việc đầu tiên là phải đi tìm nó và giá trị cùng tầm quan trọng của một Sinh Thể như vậy đòi hỏi người ta xúc tiến việc tìm kiếm đó thật rạng rỡ và thận trọng. Lễ “Lấy Rơm” nhìn chung là lặp lại một cách trang nghiêm hơn lễ “Lượm hồn Lúa” dành cho ô rẫy cuối cùng, nơi có những bông lúa thiêng. Cho nên ta có thể ngắm lối ăn mặc kiểu cách của những người làm lễ đầu tiên khi họ đi lên miir vào lúc năm giờ chiều. Người nào cũng đem theo một chiếc khiu và một tấm chăn đẹp. Truu khoác một chiếc sơ-mi màu xanh da trời rất sạch và đội một chiếc mũ nồi, còn NDür-Què mặc một chiếc may ô sáng màu mới tinh; nhưng chính Can, năm đầu tiên trồng một rẫy riêng, đã quyết định hộ tống hồn Lúa trong trang phục thật huy hoàng: anh ta khoác một chiếc áo vét màu trắng, đầu quấn một chiếc khăn sa tanh lớn màu đen và đeo thanh gươm của cha, lại còn bắt cậu “em” là Maang-Gầy[57] mặc một chiếc áo lót dệt kim phủ lên trên một chiếc sơ-mi bằng vải ka-ki và đội một chiếc mũ ca-lô nhà binh, phải chú ý mang theo chiếc khiu và tấm chăn là những thứ cần thiết cho nghi lễ.

Đến rẫy của mình, việc đầu tiên Truu làm là bứt những lá hay ngọn ớt, thuốc lá, bầu, bí, đậu. Rồi ông đi về phía ô rẫy thiêng, nhổ ở đấy một gốc Lúa ma thuật và rút con dao quắm thiêng nhỏ ra khỏi những bông lúa được buộc quanh cột tế vào ngày lễ mở đầu vụ thu hoạch. Ông nhổ cây cột này lên và tháo ra khỏi “căn nhà của Thóc” chiếc ống tre bé xíu mà hồi lễ cúng Cột người ta đã đổ rượu và cho vào đấy một ít thịt gà. Ông lấy cây dao phạt gọt đầu ống tre thành hai gờ vát làm thành một chiếc sáo. Rồi ông nhổ cây dôong dlei trồng lúc gieo mạ đầu tiên, đem vứt đi cùng với chiếc cọc đỡ. Và ông suốt những bông lúa cuối cùng của “lễ Buộc Lúa”, bỏ hạt vào chiếc giỏ nhỏ đeo ở bụng vừa cầu xin hồn Lúa đừng bỏ di, mà hây theo về nhà ông ở làng. Sau đó ông nhổ một cọng rạ đem nhập chung với các thứ cây lá mà ông đã hái lúc mới đến đây.

Cuối cùng, ông đua chiếc ống tre lên môi và thổi một hơi dài, một lần, hai lần… đến lần thứ tám thì ông đứng dậy, dùng thắt lưng đeo lên vai chiếc khiu trong đó có đựng thóc suốt ở cây cột thiêng và chiếc liềm thiêng và bọc nó lại trong chiếc chăn của ông trông nhu ông ta đang dịu một đứa bé, rồi gom lại thành bó tất cả các lá và ngọn cây — gồm cả cái cọng rạ — mà ông đã bứt, và cuối cùng vác chiếc cột tế và con dao phạt lên vai. Mọi việc xong xuôi, ông thổi vào chiếc sáo tế một hơi dài, bước đi và gọi:

Này Lúa còn rạ,
Này Lúa chín sớm,
hãy đứng đắn và mạnh mẽ lên.
Tao đưa mày về từ đất bỏ hóa, từ rẫy hẻo lánh,
tao đưa mày về từ lau, từ sậy,
tao đưa mày về từ sân chim sẻ, từ sân các loài chim,
tao đưa mày về từ đất bỏ hóa, từ rẫy hẻo lánh,
tao đưa mày về từ dây buộc bù nhìn quay,
tao đưa mày về từ dây buộc bù nhìn kêu.
Hãy về ở hẳn với làng,
tao lôi mày như Sieng Nôor từng làm,
tao bắt mày như Sieng Nung từng bắt,
tao vác mày trên vai từ đỉnh rừng rậm về
ơi Thần Lúa,
Lúa từ trên Trời xuống, tao bắt mày phải mọc rễ;
Lúa từ dưới Đất, tao bắt mày phải chui lên;
lợn trong chuồng, tao bắt mày phải vỗ béo nó;
Lúa trong kho, tao bắt mày phải giữ cho mẩy;
Tôong Nhím, tao bắt mày giúp tao tóm được ác thú;
bụng đã no nê, tao bắt mày giúp tao có được những của cải có giá trị.
Lúa đến từ chỗ người Ê Đê,
Gạo đến từ chỗ người Rlâm,
Súc vật, chum ché, đến từ chỗ người Kudduu,
Hãy chạy đến đây…

Vừa đi thỉnh thoảng ông lại thổi sáo và lặp lại một trong các đoạn khúc ấy. Mỗi khi gặp một vũng nước phải vượt qua, hoặc chỉ bằng một bước hoặc phải đi qua trên một thân cây, ông đều cắt một cọng tre hay một cọng cây sậy tieng kau — lấy ngay tại chỗ — và đặt lên vũng nước nhỏ làm cầu cho hồn Lúa. Vừa làm ông vừa thổi sáo và gọi:

Lúa còn Rơm,
Lúa chín sớm…

Suốt dọc đường, ông luôn thổi ống tre và cầu xin Lúa hãy trở về làng. Trên đường ông nhổ một rễ cây krae (memecylon scutellatum) gộp vào bó lá của mình, nhưng không được sờ tay vào loại cỏ “sừng trắng”. Cuối cùng, ông còn về tới làng, tới nhà; trước khi bước qua cửa chính vào nhà, ông còn thổi thêm tám hơi sáo nữa và gọi Lúa. Truu bước vào nhà, đi ngay tới kho thóc, để cây cột tế Thóc dọc theo chiếc thang, buộc bó lá và cỏ thiêng vào một trong các bậc thang trước khi trèo vào kho. Ông leo lên đống thóc to sù và ở đấy ông cởi bỏ chiếc chăn cùng cái giỏ đeo ở bụng, đổ những thứ trong chiếc giỏ lên trên đống thóc vừa bắt đầu đọc một lời khấn dài: ông xin hồn Lúa hãy ở lại làng và trong kho thóc, “xin đừng sợ gì hết và đừng bỏ đi”, rồi ông liệt kê tất cả những con vật và những hành vi có thể làm cho Lúa hoảng sợ (như cướp phá gà, lợn, thức ăn của người và gia súc, tiếng động của chày cối và của các cuộc chè chén…) và cứ mỗi lần nhắc một thứ, ông lại đưa ra tấm gương của tổ tiên như là để xin lỗi. Ông kết thúc bằng cách thổi tám lần vào cái ống sáo tế cũ mà ông cắm trên đỉnh đống thóc, miệng ống hướng lên trên, đổ cháo lên thóc nhưng tránh không để cháo rót vào lỗ của cây sáo, rồi đặt trái bầu đựng cháo và bát muối vừa cầu xin hồn Thóc hãy ở lại nhà mình.

Khi ông từ trên kho thóc tụt xuống, một ché rnööm đã được Kraang-Răng nanh buộc sẵn vào chân chiếc thang. Truu rút một tàu lá cọ thiêng sraa từ dưới bụng kho thóc đem buộc vào bó lá đã được cột vào một bậc thang.

Truu ngồi hút tẩu, giao cho cậu con nuôi đổ nước đầy ché rượu. Khi ché đã đầy, ông đi ra phía cửa huýt sáo bảy lần, đến lần thứ tám thì đọc một lời khấn dài xin hồn Thóc đừng bỏ chạy. Rồi ông lại trèo vào kho thóc, đổ lên đỉnh đống thóc một ít rượu mới hút từ ché ra một trái bầu có cán:

Hãy ăn chỗ cháo gạo này lấy từ đầu hòn đá,
hãy ăn chỗ cơm này lấy trên đầu nồi,
hãy uống rượu cần này, nước từ đầu ché.

Và bây giờ Truu uống rượu. Hầu như chẳng ai còn ở lại với chúng tôi, tôi lợi dụng cơ hội này để moi ông ta kể cho nghe câu chuyện về Nduu Buat, con trai của Dlaang, và những mối tình của anh ta với các nàng tiên trên trời. Nhưng rồi, người bạn kết nghĩa của ông là Bbaang-Bụng phệ lại có mặt và ông quá thích thú lái câu chuyện sang hướng khác: chuyện về việc những người dân ở Dam Roong tới báo với tôi ngày mai họ sẽ làm lễ Bôi máu cho Lúa và tôi không thể đi dự được; nhưng nhất là chuyện về ông anh trai của ông là Baap Can. Ông thổ lộ với một sự thích thú mà ông khó lòng che giấu rằng ông ấy nợ đầm đìa: ông ta nợ tất cả đến sáu con trâu — nhưng ông chỉ kể ra được có bốn người mỗi người là chủ nợ một con — trong khi chính ông, Truu này, ông ta chẳng nợ ai chút gì hết.

Đêm nay, trăng rằm. Thời điểm thật thích hợp cho việc tổ chức Lễ tế lớn: những ngày trăng hạ tuần không tốt cho việc tổ chức một lễ như vậy: người ta lo rằng gạo cũng sẽ suy giảm và biến mất đi giống như vầng thiên thể nọ vào giai đoạn ấy. Lúc mười một giờ đêm, Bbôong-Phó đang giã bột gạo trắng dùng để vẽ các hình trang trí theo nghi lễ. Người ta bỏ vào trong chiếc cối giã để cạnh chiếc cột nơi cửa riêng (kiêng không làm công việc này ở bên ngoài nhà) bột gạo đã lên men — dùng để làm rnööm, một ít lúa thiêng, các loại cỏ thiêng (như krae, “sừng trắng” và “xương chim cay”). Ông giã rất lâu cái mớ trộn lẫn đó — có pha thêm rượu vào — cho đến khi thành một thứ bột nhão màu trắng rất dẻo. Rồi chẳng cần cầu khấn gì cả ông cắt tiết một con gà mái để cho tiết gà chảy vào chỗ bột nhão mà ông giã nhuyễn một lần nữa; tiết gà thêm vào không làm chất màu thay đổi bao nhiêu.

Đêm đã khuya và cuối cùng cả làng đã chìm vào giấc ngủ.

Ngày 6 tháng 12

Vào lúc bốn giờ sáng, những tiếng còi của Baap Can đã đánh thức tôi dậy. Tôi vội đi tới nhà ông. Ông già đang khấn, ngồi vắt vẻo trên đống thóc, trong kho của ông. Dưới đất, già Krah cầm một chiếc bát Mnông (trong một chiếc bát nhập, bằng sứ, gạo sẽ trôi mất, chẳng còn dùng được) đựng bột vẽ nghi lễ, đã bắt đầu bôi màu bằng tay lên tấm ván sàn to tướng của kho thóc. Ông vẽ những hoa văn hình học đơn giản bằng hình chữ triện lớn nối tiếp nhau, rồi quét màu trắng lên tất cả xà lớn và xà nhỏ của kho thóc, xong lại quệt lên từng dụng cụ nấu ăn trong nhà.

Sau khi đã thổi ống sáo tám lần, Baap Can tụt xuống nền đất nện của căn nhà. Đáp lại câu hỏi của tôi, ông già nói cho tôi biết thành phần chính xác của thứ bột của ông — nó cũng giống như thứ bột tôi đã thấy Bbôong-Phó pha chế — ông giải thích cho tôi rằng rnööm thay thế cho nước-thuốc, có thể gọi là nước ma thuật, lấy từ chỗ xoáy của thác nước. Nó sẽ giữ chặt lúa lại: lúa sẽ không ngừng quay lại giống như nước ở thác luôn luôn quay vòng tại chỗ và không trốn đi mất… Ông nói thêm rằng người ta chọn những loại cây sống rất dai để cho thóc lớn nhanh và có sức chịu đựng tốt, giống như chúng. Nhưng Kröng chen vào:

— Tất cả các lời giải thích đó chẳng có giá trị gì hết. Chúng tôi làm như vậy là bắt chước theo những gì mà tổ tiên đã dạy cho chúng tôi.

Phần mình, Kröng đã tự vẽ lấy tấm ván đỡ kho thóc của mình, ông kẻ một đường răng cưa liên tục, trên đó những chỗ trũng xuống được trang trí bằng các hình chữ nhật nhiều kiểu khác nhau và các dấu chấm; ông còn bôi màu lên cả các thanh ngang của chiếc thang, lên các cột, xà, vách đan của kho thóc, lên tất cả dụng cụ nấu ăn trong nhà, lên ché, gùi và nồi. Cuối cùng, ông trèo vào kho thóc, tay cầm một khúc gỗ nhựa soi sáng. Ông rút ống tre nhỏ thiêng được cắm trên đống thóc, đứng ngay ở cửa kho thóc mà thổi tám hơi. Rồi ông khấn lại cái bài khấn dài vẫn đọc trong các ngày này: “Bây giờ xin Thóc hãy ở lại làng, ở trong kho, đừng có lang thang sang nhà người khác; các tiếng động thường ngày, các hoạt động của con người và súc vật sẽ không làm Thóc sợ, xin Thóc hãy ngoan ngoãn ở lại cùng ta, ta sẽ cho mày uống và ăn; mày đừng lo sợ gì hết và đừng trốn đi”. Sau đó ông leo lên đỉnh đống thóc, đứng trên đó thổi ống tre nhỏ hai lần, nhắc lại một vài câu khấn, rồi tụt xuống đất. Ông gỡ một ché rượu lớn treo trên tường phía trong xuống và đem buộc vào trong những chiếc cột ở mặt trước của kho thóc. Ông bôi một ít chất màu thiêng lên cổ họng từng người trong nhà, không quên bôi cả cho mình, vừa khấn:

Xin cho chúng tôi không bị nghẹn khi húp cháo và ăn cơm.

Tại nhà hai anh em cọc chèo mọi thứ đã sẵn sàng cho lễ lớn Bôi máu cho Lúa, nghi lễ kết thúc năm chúng tôi ăn rừng Đá-Thần Gôo. Ngay từ sáng nay, hai ông người thiêng này đã hoàn tất mọi công việc sớm hơn nhiều lần so với những người khác trong làng. Baap Can ra gọi Bbaang-Bụng phệ lần đầu. Khi quay trở về, Baap Can thông báo rằng Bbaang-Bụng phệ sẽ tới. Mọi người ngồi chờ… Nhưng rồi chẳng thấy ai đến. Baap Can lại quay đi gọi. Lại ngồi chờ; Baap Can không hài lòng chút nào, ông cáu gắt với người giữ Rnut đã làm phiền mình tới hai lần mà vẫn chưa chịu tới, trong khi mọi thứ đã sẵn sàng. Rồi ông đổ giận lên đầu Bbaang-Chột và Krae-Drüm hôm qua đã không chịu tham gia phát quang bụi rậm trong khi chính ông đã đi làm. Chờ đã chán, ông đề nghị ông em rể cứ bắt đầu nghi lễ không cần có Bbaang-Jieng nữa, nhưng Kröng không chịu: “Tôi không muốn cắt tiết gà mà không có mặt Bbaang-Jieng. Ông ấy là “ông người thiêng giữ Củi lửa”, ông ấy phải dẫn dắt chúng ta”. Vậy là phải chờ. Cuối cùng thì croo weer Rnut tới, rất tươi cười. Baap Can không hề trách ông ta một lời nào. Lúc này là sáu giờ hai mươi phút: người ta bắt đầu lễ tế đầu tiên trong chu kỳ của làng.

Baap Can dẫn hai người đàn ông vào kho thóc của mình. Bbaang-Bụng phệ leo lên đó, tay cầm chiếc nắp ché trên để ít men rượu, còn Kröng-Jôong thì cầm một con gà mái và một con gà trống. Ba người đàn ông dừng lại trên “đầu của Thóc”, trên đỉnh đống thóc đã đóng kho. Baap Can cầu khấn Thần Thóc trong khi Kröng giữ chặt hai con gà đầu kê trên nắp ché để Bbaang dùng dao chặt đầu. Rồi hai ông đến ngồi xổm ở cuối kho thóc và Bbaang cắm xuống ở đó cái đầu con gà trống, Kröng thì cắm cái đầu con gà mái, vừa khấn:

Nếu tao có ăn, xin mày đừng vơi đi;
tao có xới, xin đừng trũng lỗ nào;
tao có xòe bàn tay, xin đừng rơi xuống đất.
Tao cắm xuống như người ta trồng,
…… Hãy cuộn mình như con rắn,
hãy sinh sôi như chó cái,
xin mày cho tao cái đó ở đây, ơi Thần Thóc.

Baap Can và ông em rể tụt xuống đất còn Bbaang-Bụng phệ thì ngồi ở cửa kho, nơi đặt đầu chiếc thang. Trước khi rời kho thóc, Baap Can tay cầm con gà mái đã bị chặt đầu, tuyên bố với ông bạn của mình là Bbaang-Bụng phệ:

— Trong này có mười gùi (tức một trăm gùi nhỏ đã được thu hoạch).

Nhưng như ta sẽ thấy trong lời khấn của ông, người giữ Củi lửa cho rằng con số đó thấp hơn thực tế.

Hai tay cầm con gà trống đã bị chặt đầu, Bbaang-Jieng cầu khấn Thần Thóc:

Xin đừng sợ,
đừng bỏ chạy đi,
Hãy gọi trâu,
hãy gọi ché của người khác tới đây;
hãy gọi sắt
hãy gọi những chiếc rìu của kẻ khác tới đây;
hãy gọi cuốc dùng giẫy cỏ,
hãy gọi dao dùng để gọt,
hãy gọi những chiếc bát của người Việt để dùng ăn cơm.
Một trăm bảy mươi, không giấu gì hết.

Rồi từ trên đầu chiếc thang ông ném con gà trống xuống, nhưng con vật rơi không đúng cách. Người ta nhặt con gà và đưa lại cho ông người thiêng vẫn ngồi nguyên tại chỗ, ông lặp lại lời khấn và lại ném, lại hỏng, nhiều lần tiếp theo vẫn thế. Bbaang-Bụng phệ cho rằng con số đọc lên còn chưa đủ, bèn tiếp tục cuộc thử của mình bằng cách tuyên bố người ta đã đóng hai trăm gùi. Các Thần chấp nhận, con gà trống rơi đúng tư thế trước chân chiếc thang và hai chân hướng về phía chiếc thang. Đám đông hoan hô chúc mừng thành công và người giữ Rnut quay mặt về phía đống thóc kết luận:

— Chính xác, đúng là có hai trăm gùi thóc[58].

Theo tác giả-bói toán bằng cách quăng con gà này gọi là rla’ier. Khi từ kho bước xuống, Bbaang-Jieng nhận từ tay Baap Can một ống rượu mà ông này đưa cho ông uống và đọc một loạt câu cầu khấn. Phần mình, Kröng đã cầu khấn xong. Người ta uống rnööm đựng trong ống và trong những chiếc cốc múc ra từ một cái nồi, rnööm, trong nồi này là rượu được hút từ những chiếc ché buộc ở cột kho thóc.

Tại nhà Kröng-Jôong, người ta chọc tiết một con lợn bốn gang tay, lấy một ít tiết trộn với men rượu để trong một chiếc bát Mnông. Chủ nhà đưa chiếc bát này cho Bbaang-Bụng phệ trước khi cùng ông này trèo vào trong kho thóc mang theo một con gà mái. Người giữ Rnut nói với Baap Can:

— Ông hãy mời các Thần ở dưới đất, còn tôi sẽ gọi cho các Thần ở trên cây.

Baap Can ở lại bên dưới. Bbaang-Jieng cắt tiết gà cho chảy vào cái bát Mnông đặt trên đỉnh đống thóc và chôn chiếc đầu gà vào cuối kho thóc, vừa khấn và có ông chủ nhà cùng khấn theo. Kröng tụt từ trên đống thóc xuống, tay bưng chiếc bát và đưa cho em vợ mình sau khi đã mời ông ta uống một ống rượu cần. Baap Can đi “mời gọi các Thần ở bụng Thóc” trong khi người giữ Củi lửa từ trên đầu chiếc thang ném con gà đã bị chặt đầu xuống cho tới khi thành công hoàn toàn. Xong việc ông này hãnh diện trèo xuống và đón nhận một ống rnööm từ tay chủ nhà. Cuộc rượu bắt đầu.

Bây giờ người ta đi sang hộ bên cạnh, hộ của Tôong-Jieng — con trai của Jôong-Kröng với người vợ cả — anh này có chung phòng khách với Mbieng, người chồng thọt chân của Grieng, em gái của mẹ anh. Tôong-Jieng giết một con lợn nhỏ hơn hai gang tay. Kôony của anh là Baap Can cùng Bbaang-Bụng phệ leo vào kho thóc để vùi chiếc đầu con gà mái; còn ông bố dượng Kröng-Jôong thì đi mời gọi các Thần ở bụng thóc.

Kröng kể cho tôi nghe tối hôm kia, ít lâu sau khi tôi ra về, Wan-Jôong (thuộc dòng tộc Mok) đã nhờ Mbieng-Grieng “bôi máu” cho ông như thế nào vì hôm trước ông đã mơ thấy một cơn ác mộng bi thảm.

Kröng nói rõ với tôi:

— Phải bôi máu vào các cây dùi trống, bôi máu để trao đổi, chứ không phải bôi máu bình thường, lễ này phải trả bằng các của cải có giá trị. Đây là một lễ Tâm Bôh, chứ không phải là một “lễ quay lợn do các mẹ và các chị làm”.

Tôi quay về phía Mbieng-Grieng và năn nỉ ông làm lễ bôi máu mở đầu chu kỳ các lễ hiến sinh đưa đến cuộc kết nghĩa cho tôi có dịp được chứng kiến: tôi bảo ông tôi sẽ rất sung sướng được tham dự một nghi lễ như vậy. Nhưng Mbieng la lớn:

— Tao không có ý định làm một lễ Trao đổi Hiến sinh. Thân thể tao chưa lớn (tao không phải là kuang), tao từ chối. Giả như tao là người bình thường, đằng này tao thọt chân, mà bảo sao tao đi kiếm được một con trâu!

Nói xong ông kéo các ông người thiêng vào vựa thóc của mình để cắt tiết hai con gà mái.

Những người dân ở Đồng Nai Thượng đã đến mời tôi ngày hôm qua, lại đến tìm chúng tôi ở nhà Mbieng-Grieng. Câu chuyện xoay quanh những đồn điền và vai trò của các quan cai trị làm việc mộ nhân công. Con số ngày lao động phải cung cấp cho vùng bên ngoài xứ Gar thật đáng báo động. Truu nhận thấy những câu chuyện này tác động tôi, bảo những người khách lạ:

— Các ông sợ các kuang của các ông hơn là sợ người đại diện đấy.

Mọi người đều la lên bất bình.

— Vậy sao các ông không đến kêu với ông ta đi!

Bực mình vì cái giọng hạ cố như thánh trên trời đó, tôi trách Truu:

— Ông mà cũng có thể nói như vậy à? Viên trưởng hạt vắt kiệt sức đám phu, ông chẳng mở miệng nói một lời. Nếu chính tôi không thấy tận mắt thì sẽ chẳng ai biết tí gì cả!

Dừng một lúc, tôi lại tiếp:

— Đã thế ông ta còn tham gia vào cả các vụ phù thủy ở Phii Dih và Bboon Dlaang.

Mọi người kêu lên:

— Ông ta biết hết, ông ta biết điều đó mà (Người ta tin tôi nên đã cho tôi biết việc Bbaang-Dlaang tham gia vụ này trong khi mọi người cứ tưởng tôi chưa biết gì).

Viên chánh tồng nhận thấy chẳng còn gì để giấu cả nên đã bật mí cho tôi:

— Về vụ tàn sát ở Phii Dih, ông ta thích nhận một con trâu đực to khỏe hơn là nhận một chiếc chum cổ rluung mà người ta dự định biếu ông. Ông ta còn nhận cả “rau để ăn” (tức con vật sẽ bị giết sau khi việc mua bán đã thỏa thuận xong và được đem ăn ngay tại chỗ) -và một con lợn dài năm gang tay; nhưng kỳ thực có ai ăn thịt con vật đâu, Bbaang đã giữ con lợn này để nuôi.

Rồi Bbaang cho tôi biết chính người đốc công này đã cầm đầu một nhóm người tham gia cuộc tàn sát tại Bboon Khaang:

— Chính ông ta cùng hai người Choong, với sự trợ giúp của Njruung, đã giết những người dân. Chính Mboong là người đã thừa hưởng bộ chiêng phẳng.

Để biện minh cho sự im lặng của mình về cuộc tàn sát ở Phii Dih, viên chánh tổng nói với tôi rằng những kẻ chủ mưu cuộc tàn sát đã không nhắc nhở mà dọa ông ta:

— Đừng quên rằng những người thuộc dòng họ Rjee, những ông cậu Kôony của mày cùng với Ddôol Bbaang đã bị dòng họ Ntöör và Cil và cả dòng họ Nduu và Ryaan giết vì đã làm trò phù thủy ở Nyôong Rlaa. Tôi rất sợ và vì thế đã nín lặng, tôi chỉ mới tới Phii Dih vào sáng hôm đó. Bbaang-Hươu đã chạy trốn khỏi Phii Ko’ và tới nhà tôi trốn tạm và sáng hôm sau chính ông ta đã dẫn tôi tới Phii Dih.

Bbaang-Jieng-Bụng phệ và Wan-Jôong có quen biết anh em nhà Ddôol Bbaang; tất cả bọn họ vào thời kỳ đó đều là những đứa trẻ.

Về việc này người ta còn kể cho tôi biết rằng trước đây đã lâu lắm các làng Bboon Dlei, Bboon Sar và một số buôn khác đã kéo đi diệt các phù thủy ở Dam Roong. “Một trăm người đã tới giết toàn bộ dòng họ Nduu”.

Truu nằm dài trên sạp vì uống quá nhiều. Phòng khách chung của Tôong-Jieng với người cô mình đã chật ních người đến như muốn vỡ tung ra, hai gia đình này đã chuẩn bị bữa cơm với biet coot mời mọi người ăn (“bữa cơm có rượu cần”). Người ta đem buộc ché rượu thứ hai trong ngày vào chân chiếc thang của kho thóc. Bên cạnh chiếc thang, phía phần nhà của Tôong-Jieng, là chiếc nia trên đặt một cái nồi đựng rnööm được hút từ chiếc ché buộc nơi chân chiếc thang, một giỏ cơm nếp còn đương bốc khói, một cái nồi đựng món pae lah tuh (món này được chế biến từ thịt lợn, đỗ và gạo tấm rắc lên trên) cùng một số thứ khác trong đó chủ yếu là những chiếc bánh cuốn làm bằng một chiếc lá tloong (Dipterocarpus obtusifolius) đựng thức ăn được coi gần như là đồ ăn nghi lễ trong những ngày này: cơm nếp, gừng và pae lah tuh.

Các ông người thiêng cùng với chủ nhà ngồi quanh chiếc nia, chủ nhà nâng cốc rượu tận miệng từng người mời uống. Baap Can được mời uống đầu tiên, tiếp theo là Kröng rồi đến Bbaang-Bụng phệ (cuối cùng là nhà dân tộc học, còn Truu đã thiu thiu ngủ từ chối không uống). Baap Can lấy chiếc sừng trâu cũ trên chiếc nia, đổ rượu cần vào đó cho đầy; ông bỏ một ít cơm nếp, một ít pae lah tuh, vài lát gừng thái nhỏ, vài miếng thịt gà và tim lợn vào trong chiếc sừng. Sau đó ông leo lên vựa thóc, theo sau là Bbaang-Bụng phệ trong tay cầm chiếc lá cuốn hình sâu đựng thức ăn, tiếp đến là Tôong-Jieng. Phần mình, Kröng cầm lấy một bát Mnôngãầy coot trộn tiết và cũng có một chiếc lá nhỏ cuộn lại đựng món pae lah tuh: ông đi mời gọi các Thần ở bụng Thóc trong khi hai người đồng hành đang cho chính Thóc ăn.

Baap Can moi một lỗ nhỏ trên đỉnh đống thóc rồi đổ từ từ những thứ trong chiếc sừng vào đó, còn người đi cùng để chiếc lá cuốn hình tổ sâu đựng thức ăn xuống bên cạnh cái lỗ. Jieng-Tôong, bà chủ nhà, vội chui xuống phía dưới vựa thóc đem theo chiếc chăn và một nắm cơm nếp. Ba người đàn ông đứng phía trên cầu xin:

Mày đừng sợ gì hết
đừng bỏ chạy đi
hãy ăn thịt gà để trong này
hãy ăn thịt lợn để trong này
hãy uống rượu ở trong này
Đừng đi tìm cháo ở nhà khác
đừng đi tìm cơm ở nhà khác
đừng đi tìm nhà khác để trú chân
đừng đi tìm vựa thóc khác.

Cuối cùng rượu đã thấm qua đống thóc to tướng nhỏ xuống dưới kho thóc; Jieng-Tôong ở dưới giăng chiếc chăn để hứng lấy chỗ rượu đó. Các ông người thiêng được báo rằng công việc đã thành công. Bà chủ nhà vừa cầu khấn vừa dùng cơm nếp nhét kín chỗ rượu vừa chảy xuống, ba người đàn ông từ trên kho thóc tụt xuống, Bbaang-Bụng phệ cắm chiếc cần hút vào ché rượu buộc ở chân chiếc thang. Toong-Jieng biếu hai người đàn ông thiêng mỗi người một chiếc bát của người Việt đầy rượu và biếu kôony Baap Can của mình một bát gạo Mnông trên úp một chiếc bát nhập (người được biếu bao giờ cũng phải trả lại chiếc bát Mnông). Sau khi khấn xong, Kröng cũng được mời uống rượu.

Tôong-Jieng đưa cho những croo weer (ông người thiêng) chiếc lá cuốn hình tổ sâu đựng thức ăn trong khi họ đang chuẩn bị sang làm lễ ở nhà Mbieng-Grieng. Sau khi mời những người lớn xong, Tôong bảo bọn trẻ con rằng giờ chúng đã có thể vào ăn uống được rồi. Chỉ chờ có thế, đám trẻ con đổ xô tới nhặt những chiếc lá tloong cuốn thức ăn dành cho nghi lễ.

Tại nhà người đàn ông thọt chân, Bbaang-Bụng phệ là người đổ rượu từ chiếc sừng xuống đống Thóc. Ông đã đổ gần hết những thứ có trong sừng mà chưa thấy kết quả. Ông kêu to:

— Thế nào, đã hứng được tí gì chưa?

Nhiều giọng nói cùng cất lên:

— Chưa thấy gì hết.

Ông sợ rót nhiều quá sẽ ngập hết bên dưới kho thóc, ông rót từ từ:

— Được chưa?

— Chưa được — mọi người đồng thanh trả lời.

— Trời ơi… Thần linh đang tức giận! (Tôi nghe giọng ông ta rất nghiêm túc).

Ông đã đổ hết chỗ rượu trong chiếc sừng xuống đống thóc, ồng đưa chiếc sừng qua cánh cửa kho để người ta đổ đầy thêm lần nữa. Cuối cùng thì rượu cũng đã nhỏ xuống chiếc chăn do Grieng hứng bên dưới và người giữ Rnut giờ đã có thể cắm chiếc sừng còn phân nửa rượu lên đỉnh đống thóc. Từ trên kho thóc bước xuống, Bbaang-Bụng phệ cùng cắm cần hút vào chiếc ché của Mbieng-Grieng. Chủ nhà đã biếu Bbaang-Bụng phệ chiếc bát Mnông đầy gạo trên úp một chiếc bát nhập. Mbieng bưng rượu đi mời từng ông người thiêng sau đó đưa cho họ những chiếc lá cuốn hình tổ sâu đựng thức ăn. Hai chàng thanh niên đi lại phục vụ, một người bưng chiếc khiu cơm nếp còn người kia bê nồi măng nấu với thịt gà và gừng.

Bao giờ cũng vậy, rượu vào thì lời ra. Những gì mọi người nói với nhau lúc uống lắm khi đề cập tới những vấn đề đã được nhắc đi nhắc lại nhiều lần hoặc nói về những sự việc nhỏ mọn mới xảy ra và rồi một câu nói vô vị, vu vơ đã là ngòi nổ cho một câu chuyện lịch sử xa xưa. Và chính như vậy đó mà Choong-Kôong-Lính đã đi đến chỗ kể cho chúng tôi nghe câu chuyện cha anh đã thu lại được bốn chiếc chiêng phảng như thế nào: trong một chuyến đi buôn, cha của Choong-Kôong-Lính đã để lại bốn chiếc chiêng phẳng cho Yaang-Dae, cha của Ngkoi, hiện nay đang là cố vấn của huyện tại Phii Gür. Khi đó, Yaang chưa quyết định việc mua những chiếc chiêng này, ông ta đã tạm giữ chúng tại nhà mình và chưa trả tiền cho cha của Choong-Kôong-Lính. Sau đó không lâu, cha của Choong mất. Khi cha mất, Choong đang là tân binh ở tiểu đoàn 1 đóng tại Cam Ranh. Trong thời gian Choong vắng nhà, ông chú của Choong là Bbaang-Mae đã cùng hai người bà con ở Paang Döng nơi cha Choong sinh sống trước đây tới Phii Gũr để đòi lại của cải của người quá cố: Yaang đã đánh hai trong sô người đi đòi nợ một trận toi bòi và chỉ có một người chạy thoát, không hề hấn gì.

Một hôm, viên đại úy Boutelleux(?) đã gọi cho Choong-Kôong tới và đọc cho anh này nghe một bức thư: “Cha mày chết rồi, của cải của mày đã bị những kẻ lạ cướp mất”. Anh chàng tân binh xin nghỉ phép 20 ngày và được chấp nhận.

Vừa về đến nhà, chàng tân binh liền đi tìm chú mình để hỏi ngọn nguồn câu chuyện. Bbaang-Mae “đổ cho anh này một ché rượu nhỏ tròn” và sau khi đã giải thích mọi chuyện, ông chú nói với cháu: “Nếu mày lấy lại được những chiếc cing, chúng ta sẽ chia nhau. Còn nếu không thì phải đành vậy thôi”.

Choong-Lính nhờ ông chú họ là Bbôong-Phó và các bạn là Can, Bbür, Tlam ra sức giúp mình một tay; cả đoàn lên ngựa phi về phía Phii Gür. Khi đi qua Rhaang, Choong-Jieng thuộc dòng họ Rjee đã mời đoàn người ăn cơm, song lại từ chối đi cùng.

Tại nhà Yaang-Dae: chẳng thấy chiêng phẳng đâu cả. Tuy nhiên ông kuang già mời đoàn người uống ché rượu ngoong lâu năm và mọi người ngồi bàn bạc. Ông chủ nhà từ chối trả lại những chiếc cing, ông bảo rằng ông đã mua chúng rồi: Choong đối lại rằng ông chưa trả tiền, ông ta lại bảo là đã. Bộ chiêng bị đem giấu, những người khách không làm sao nhìn thấy được chúng.

Họ ngủ lại tại nhà Yaang-Dae. Sáng hôm sau, Can lay Choong để đánh thức anh ta dậy: dân làng Phii Gủr đang chuẩn bị giết một con lợn và đã lôi sẵn một ché rượu ngoong khác ra. Choong bật dậy, ném năm đồng trả tiền rượu cho chủ nhà và giơ cho họ thấy năm mươi đồng khác rồi tuyên bố:

— Nếu dân làng nhận số tiền tôi trả mua con lợn thì tôi xin chấp nhận để dân làng giết nó, còn nếu không tôi sẽ không để dân làng giết nó đâu.

Dân làng không chịu, song trước sự cương quyết của anh chàng tân binh, cuối cùng họ cũng nhượng bộ.

Một người trong đám khách đã phát hiện ra bốn chiếc chiêng phẳng được giấu dưới sạp. Anh liền lôi chúng ra và đưa cho những người đi cùng “đánh cho vui và chỉ nhảy múa theo nhạc chiêng’’. Họ vác chúng lên vai và đánh theo nhịp. Hết một làn điệu, Yaang đặt những chiếc chiêng phảng vào đúng chỗ của nó dưới sạp. Một lúc sau, các chàng trai trẻ lại xin được đánh chiêng lần nữa và rồi khi đánh xong, Yaang lại đút chúng vào chỗ cũ. Trò này diễn đi diễn lại nhiều lần. Cuối cùng, Can, Bbür và Tlam lại lôi những chiếc chiêng ra (Tlam lôi ra những hai chiếc) nhưng rồi thay vì đem ra đánh, họ gói chúng vào trong chiếc chăn và ra khỏi nhà. “Yaang nổi trận lôi đình, ném những chiếc chiếu dứa và những đồ dùng của đám thanh niên vào nồi nước tiểu”, ông ta gào thét, và khoác chiếu vào người, giắt chiếc kiếm vào suu troang vầ đe dọa. Choong chống lại và tuyên bố:

— Ông có thể đánh và giết tôi. Song ông hãy nhớ rằng tất cả các vật dụng của tôi, ông phải đem trả chúng cho tiểu đoàn 1.

Ông già nhận thấy lời đe dọa của mình chẳng có tác dụng gì nên vội xin Choong:

— Mày hãy lấy những chiếc ché thường của tao, những chiếc ché cổ của tao, nhưng xin mày hãy để lại đây bộ chiêng phảng…

Nhưng đám thanh niên đã nhảy lên lưng ngựa, phi nước đại. Choong-Lính và ông chú họ Bbôong-Phó của anh ta bảo vệ cuộc rút lui của họ.

Để kết thúc, Choong-Lính nói với tôi rằng:

— Thế ông tưởng Bbaang-Mae đã chỉ trả tôi một ché rượu rnööm và một con gà à? Chẳng có gì hết, ông ta chỉ chia phần thôi.

Tự hào về ấn tượng của câu chuyện, Choong-Kôong — trưởng làng của chúng tôi — bây giờ cố thuyết phục chàng trai Ngee (bố cậu này đang ngồi tù tại trại giam ở Lac) tới Lac tham gia việc xây dựng cung điện cho “Hoàng đế Việt Nam”; mặc dầu tiền lương thật hấp dẫn, tới 100 đồng kèm theo hai mét vải bâu trắng, song chàng trai trẻ chẳng tỏ ra hào hứng chút nào.

Đã đến lúc phải đánh thức Truu dậy để tham dự buổi biet coot tại nhà anh trai Baap Can và anh rể Kröng-Jôong của ông.

Ông chánh tổng tỉnh giấc, đã thấy khỏe khoắn trở lại, sẵn sàng tiếp tục câu chuyện đã được bắt đầu về những cuộc phiêu lưu của Nduu Buat, con trai của Dlaang. Mọi người càng thấy khoái khi vừa được nghe chuyện lại vừa được mời ăn và uống: cả bốn hộ đều ở chung một nhà, người ta bày ra bốn chiếc nia bày đồ ăn và tám chiếc ché của bốn gia đình, chỉ chừa một ít khoảng trống để có thể đi lại từ chỗ này sang chỗ kia. Rượu làm người ta nói nhiều nhưng cũng khiến người ta rối trí: Bbaang-Bụng phệ vui hẳn lên, ông muốn có nhạc nên liền đến cắt lời Truu, đòi mượn của ông ta chiếc chiêng phảng lớn và bộ chiêng có núm. Ông nằn nì ông chánh tổng mãi cho đến khi ông này chịu đồng ý và hát lên một bài hát khi uống rượu. Quay lại chỗ mình, người giữ Củi lửa bảo cậu con trai Bbieng-Dlaang, lúc này đang mải mồi lửa châm tẩu thuốc, phải về nhà Truu lấy bộ chiêng. Cậu con trai vốn hiền lành và dễ tính như cha khi chưa uống tí gì, nhưng tối hôm đó do đã nốc quá thể nên cậu đáp lại rất cộc cằn:

— Tại sao cha lại bắt tôi đi lấy những thứ ấy?

— Này, đừng có nói với tao cái giọng như vậy. Phải đi lấy chiêng để tối nay còn đánh.

Một chú chó tới quẩn chân cậu chàng không phải lúc, cậu cầm chiếc nùi lửa đang có trong tay ném luôn vào nó, rồi nện cho nó một trận khiến con chó rống lên vì đau. Già Bbaang-Jieng, vốn là người đàn ông duy nhất tôi thấy trước nay biết quý chó, rất bất bình, ông mắng con:

— Đồ mất dạy!… Mày đối xử với chó như thế à, một con chó bé tí!

Ông tức đến nghẹn cổ. Còn Bbieng vốn đã bí tỉ rượu thì bật khóc:

— Tại sao cha lại chửi mắng tôi như vậy… Tôi đi chết đây, tôi sẽ treo cổ tự tử như Tieng đây!

Và rồi cậu ta lao ra cửa.

Bà mẹ nãy giờ vẫn lo lắng theo dõi tất cả, vội chạy đuổi theo, van nài con trai đừng làm như vậy. Người bạn jôok của Bbieng là Tôong-Wan (vừa là cháu vừa là con nuôi của Mbieng-Grieng) vội đuổi theo và thật may đã tóm được cậu ta lại. Tôong dìu bạn và cả ba người quay về nhà Mbieng-Grieng chứ không phải về nhà Kröng. Lúc này Mbieng chưa phải đã say xỉn, nên ông này tiếp đón hai chàng trai một cách bất ngờ:

— … Có lẽ vì tao thọt chân nên chúng mày mới đối xử với tao như vậy… Mày là cháu tao, mà mày lại đi chuốc rượu cho nó say đến thế… Nếu nó tự tử, tao sẽ giết mày…

Chàng trai Tôong, vốn tính hiền lành, không hay gây chuyện, đã hoảng hốt về cách cư xử của cậu bạn thân nhất và cả những câu chửi mắng của ông chú họ vốn là người chín chắn. Vậy nên anh ta muốn mở thêm ché rượu để mời Bbieng-Dlaang, mong muốn xí xóa đi hết những chuyện vừa rồi, nhưng Bbieng-Dlaang từ chối:

— … Tao say quá rồi.

Để an ủi Mbieng, tôi bảo:

— Thật là tuyệt, ông và cháu ông sẽ cùng làm lễ Tâm Bôh của mình: ông với Wan-Jôong còn Tôong-Wan thì với Bbieng-Dlaang.

Nhưng Mbieng đáp lại:

— Beng! Người ta kiêng! Làm chung như vậy không tốt đâu: các Thần không muốn nhìn nhiều chỗ cùng một lúc. Chúng tôi làm kẻ trước người sau, kể cả đứa cháu làm trước kôony, cũng chẳng sao cả. Nhưng cùng một lúc thì không thể được.

Tuy nhiên, gọi ý của tôi về việc tổ chức hai lễ Tâm Bôh cùng một lúc trong cùng một gia đình đã làm cho những người khác buồn cười và chí ít cũng làm cho hai chàng trai bối rối.

Người ta cho rằng tối hôm đó rượu đã đặc biệt cố tình làm cho những người vốn dĩ rất bình tĩnh đều trở thành say khướt. Như cả Mang-Tôong — vợ của người đầu bếp — mọi khi vốn ít nói và chưa bao giờ thấy than vãn điều gì, thế mà tối hôm đó đã đặt lại vấn đề chia của cải thừa kế. Cô ta hăng hái khẳng định rằng Taang-Jieng-Còng đã có ý muốn để lại chiếc vòng cổ hạt cườm rbaal cho con trai mình là Tôong-Mang sau khi ông qua đòi:

— Ông ấy đã trả 5 đồng cho chiếc vòng đó… Nhưng sau khi ông ấy qua đời, các chị và các mẹ của ông ấy đã lấy lại mất chiếc vòng đó.

Ngày 7 tháng 12

Trong ngày hôm qua, chỉ có bốn hộ gia đình làm lễ Mhaam Baa. Sáng nay, toàn thể dân làng tập trung tại nhà Bbaang-Jieng, người mở đầu cho đợt lễ tế lần thứ hai. Bbaang-Jieng giết con lợn bốn gang và một con chét tay[59]. Chỉ bằng một nhát kiếm, Wan-Jôong đã đâm trúng tim con lợn do Kroong-Sraang, con trai út của ông người thiêng, đang giữ chặt. Sau khi đặt bát rnööm vào cuối nhà để mời các Thần, Bbaang-Bụng phệ mời hai người bạn mình cùng Wan-Jôong và Troo-Jôong uống rượu. Kröng-Jôong là người đi “mời các Thần chui vào bụng Thóc”, còn Baap Can, người sẽ làm chủ tế cùng chủ nhà trèo vào kho thóc. Rượu cúng Thóc đã thấm qua đống thóc trong kho và đã được Jieng-Bbaang hứng ở dưới. Baap Can ném con gà đã chặt đầu bay qua đầu chiếc thang, miệng khấn rằng chủ nhà đã nhập kho hai trăm gùi thóc. Ngay lần ném đầu tiên, các Yaang đã chấp nhận lời khấn. Baap Can ngạc nhiên vui mừng reo lên:

— Các Thần đã thông báo hai trăm! Các Thần đã thông báo hai trăm!

Bbaang-Jieng biếu Baap Can gạo vì đã giúp “rót rượu” và sau khi Kröng-Jôong cầu khấn xong chủ nhà mời hai người uống rượu. Đợt uống rượu thứ nhất bắt đầu. Đám đàn ông ngồi quanh những ché rượu nhỏ ngắn cổ đựng rnööm được hút từ chiếc ché buộc ở cột kho thóc. Đám phụ nữ ngồi lại phía dưới kho thóc. Bà chủ mang cho mỗi người một bát rượu lớn được hút ra từ những chiếc ché nhỏ. Mọi người uống rượu và chuyện trò cho đến khi Bbôong-Mang tới giục các ông người thiêng đi và kéo họ về nhà mình. Kraang-Drüm, con rể và là hàng xóm sát nách của Bbaang-Bụng phệ đã lui lễ cúng của mình lại: anh ta dự định cúng một con dê.

Vào cuối buổi sáng, chúng tôi tập trung tại ngôi nhà nhỏ xíu của Poong-Góa sau khi đã uống rượu tại nhà Choong-Lính và Troo-Jôong, ông này đã nếm rượu ở tất cả các ché, có vẻ cởi mở hơn cả. Tôi đã lợi dụng chỗ này để lái cuộc nói chuyện sang các vụ tàn sát những người phù thủy và chính tự miệng Troo-Jôong đã kể cho tôi nghe về cuộc thử mà ông đã tham gia ở Romen sau cái chết của Jieng-Chaar, mẹ của chánh tổng Broong-Dür. Đối với tôi, câu chuyện nghe thật sinh động, mặn mà; Baap Can và những người khác (thật may là số người ở nhà Poong-Góa khá ít vì bà quá nghèo không thể tiếp đón chu đáo được) chẳng hề tỏ ra thú vị gì về chiến công của Troo-Jôong.

Sau đó chúng tôi sang nhà Bbaang-Chột. Nhưng người hàng xóm của ông này là Tôong-Biing không hề mở một ché rượu nào, khiến Can chửi cho ông ta một trận (Bboon Jraang cũng như vợ của Tôong), bảo rằng người hàng xóm và là bạn của anh ta cũng nghèo như anh, thế mà đã cố gắng để có rượu mời.

Vào đầu buổi chiều, những gia đình làm lễ tế buổi sáng tiến hành lễ biet coot hay còn gọi là bữa cơm chung. Lần này không phải là Bbaang-Bụng phệ mở đầu nghi lễ mà là Troo-Jôong. Ông này uống liên miên và rượu khiến ông ta trở nên lắm lời, đã khơi dậy lòng kiêu hãnh của ông. Troo đã có một thời niên thiếu rất khốn khó. Sau một vụ thảm sát các phù thủy, mẹ anh ta đã bị bán làm nô lệ; anh đã phải sống trong những điều kiện tủi hổ ấy tại nhà các ông chủ tàn bạo và keo kiệt. Bấy giờ anh mong muốn thoát khỏi kiếp nô lệ bằng cách lao động cật lực, nhưng rồi sự độc ác của các ông chủ đã buộc anh ta phải bỏ chạy tới trốn tại nhà những người “anh em” của mình là Taang Truu (Rjee và Rlük là hai dòng họ liên kết với nhau). Nết chăm làm mà Troo và vợ có được thời niên thiếu đã giúp họ, khi được tự do, năm này qua năm khác, tăng nhanh được số của cải. Vì thế Troo-Jôong đã có thể làm lễ tế trao đổi lợn với bạn mình là Tôong-Jieng.

Trên đường tới nhà anh này, tôi nghe thấy một tiếng động rất to: Troo-Jôong bị ngã trong kho thóc khi cùng với những người đàn ông thiêng leo lên. Sáng nay, các Thần “đã thông báo rằng số thóc trong vựa là tám mươi gùi”, Troo-Jôong, tin chắc ở mình, còn bình luận:

— Năm nay là 80 gùi, sang năm sẽ là 100 và tôi sẽ giết một con trâu.

Vợ anh, có lẽ khôn khéo hơn chồng, sợ cơn lôi đình của các Yaang, vội quát:

— Này, người ta kiêng nói như vậy đó.

Troo đáp lại:

— Khiep! Chẳng sao hết. Trước tiên, tao sẽ đem bán cái ché trắng của mày để mua trâu làm Lễ tế Đất, sau đó tao sẽ bán bộ chiêng phẳng to để làm lễ Bôi máu cho Lúa… Con tao chúng sẽ tự lớn; tao còn sống thì chúng sẽ có thịt trâu để ăn…

Có thể đó là những lời nói của nguời say; song đúng là đầy niềm tự hào của một người đàn ông mạnh mẽ cả về thể chất lẫn trí tuệ.

Troo-Jôong không phải là người duy nhất uống nhiều. Truu giờ đây cũng bắt đầu nói những lời thô tục mà tôi chưa từng nghe thấy từ miệng một người Mnông Gar. Ở người Mnông, “điều kiêng kị nghiêm khắc đối với mẹ chồng” (hay mẹ vợ) còn được mở rộng sang cả đối với những người đàn anh của chồng hay vợ (gọi là quan hệ tâm köih) Cần phải hiểu rằng những người đàn anh đây là gồm có: không chỉ “những chị và anh” (tức các anh chị họ) lớn tuổi hơn người chồng (hay người vợ) của người có liên quan, mà là tất cả những người thuộc thế hệ cha mẹ, ông bà của họ… với những người này, ta không được có bất kỳ quan hệ nào hay có những lời nói không đúng phép. Khi muốn trêu ai một phen thật đích đáng, chỉ cần nói là anh ta định cưới mẹ vợ hay chị vợ của mình (hay nếu là trêu một người phụ nữ, thì bảo là chị ta muốn cưới ông bố chồng hay anh trai chồng của mình), anh chàng Mnông bị trêu đó lập tức như bị tước hết mọi vũ khí và không còn biết trả lời ra làm sao, điều duy nhất anh ta có thể nói là:

— Mày nói dối, mày nói dối! (Trong khi đó là một lời nói đùa cực kỳ cũ mèm!)

Ngay cả một người đàn ông thông minh như Kroong-Biing, nhanh trí đến vậy, cũng chẳng tìm được cách đối đáp nào khác. Và tất nhiên mọi người đều cười. Ngày hôm nay, Truu — có thể là do ông ta quá say chăng — đã phát triển câu đùa ấy, thêm mắm, thêm muối vào như trước nay chưa hề nghe thấy ở miệng một người Mnông. Ông ta nói với Can, giọng khê đặc vì bụng còn chưa ăn chút gì lại thêm đần đi vì số lượng rượu đã nốc vào:

— Có một bức thư từ Lac mới chuyển tới ra lệnh rằng trong dịp lễ hội mà Yoo sẽ tổ chức tại đây, mọi “kẻ chạy thư” đều phải hoàn toàn cởi trần truồng cùng với những người phụ nữ mà họ tâm köih để đón chào vị đại diện.

— Ông nói đùa, ông nói đùa.

Nhưng Truu vẫn tuyệt đối điềm nhiên:

— Tao không hề đùa tí nào. Mày cứ đi hỏi Yoo xem, chính ông ấy đã dịch bức thư này cho tao đấy. Những kẻ chạy thư sẽ đi về phía những tâm köih của mình và họ sẽ nắm lấy cái đó của anh ta như thế này này.

— Tôi không muốn như thế, tôi sẽ cứ nằm ở nhà.

— Đây là mệnh lệnh, mày phải đến cùng với những người khác. Người ta sẽ buộc cái đó của mày bằng hai sợi dây, một sợi do chị vợ mày dắt đi trước, sợi kia do em vợ mày nắm đi sau. Còn mày, mày sẽ đi ở giữa và mày sẽ đá hậu như thế này này.

Can đã nổi giận thật sự:

— Nhưng tao không muốn, không thể thế được. Tao sẽ giả ốm… Tao sẽ nhờ Ndoong cho vào nằm tại trạm xá… Tao sẽ trốn vào rừng. Với những tâm köih! Với những tâm köih! Hoàn toàn trần truồng…

Tiếng cười ầm ĩ, nhưng không thật thẳng thắn, cần phải làm cho Can người đi và phải bảo cho anh ta biết đó chỉ thuần túy là chuyện đùa do ông chú anh ta bịa ra, mới khiến anh được yên tâm.

Mọi việc đã trở lại bình thường. Người ta tiếp tục uống rượu. Nhưng rồi Kraang-Drüm lao vội ra ngoài để nôn, tiếp theo sau là Can.

Phần lớn đám đông uống rượu giờ đã chuyển sang nhà Bbaang-Jieng-Bụng phệ, là người đầu tiên sáng nay đã mời mọi người tham dự phần đầu của lễ tế nhưng lại là người cuối cùng mời rượu trong phần hai của nghi lễ. Nghe tiếng dàn chiêng phảng chơi khúc “vòng quay của dàn cing” đang tới gần, Bbieng-Dlaang đến ngồi xổm phía bên trong cửa chính căn nhà cha mình, chứ không đi ra ngoài (tuy nhiên những người đánh chiêng đang đi vòng trong nhà). Khi Maang-Gày, người đi đầu đoàn chiêng và là người mang chiếc chiêng “mẹ” (chiếc chiêng to nhất và là chiếc cầm nhịp) đi ngang qua chỗ Bbieng đang ngồi, anh này vội giơ tay nắm lấy mép chiếc cing, và vừa cất tiếng hát một “bài ca của cồng chiêng” anh vừa cố kéo anh bạn chơi của mình ngồi xuống. Mọi người hoan hô ầm lên chào đón đoạn khúc trữ tình đó. Nhung Maang-Gầy vẫn loay hoay tại chỗ, không trả lời; Bbieng bèn quay sang phía người đánh chiêng đi tiếp sau nhưng rồi những anh chàng này cũng chẳng can đảm gì hơn. Krae-Drüm bước đến thay chỗ cho người đánh cing mẹ, nhưng rồi cũng chịu không hát nổi được một khúc. Can lúc này đã can đảm lên hơn vì ngấm rượu, liền đánh liều xông vào cuộc đấu hát thiêng này; nhưng mới chỉ được tới câu thứ hai, anh đã hát nhịu cả đi khiến mọi người cười ầm lên.

Sau cuộc thất bại kép đó, đoàn chiêng lại họp lại gồm chính những người cũ và lần này chính Kroong-Sraang, anh trai của Bbieng-Dlaang là người dẫn đầu và cầm trịch. Bbieng nắm mép chiếc cing mẹ kéo cậu em trai ngồi xuống và cất tiếng hát kể về sự tích Bbieng Coh Lêe, người đã hướng dẫn những con người đầu tiên chui ra khỏi Thế giới Âm phủ. Anh được đám người uống rượu hoan hô, cũng như Kroong-Sraang lúc này đang quỳ và hát đáp lại anh ta. Cậu em không tự tin và khí thế cũng không bằng người anh, vậy mà cậu vẫn thành công được đến thế, có phải vì cậu thật đẹp trai hay là vì cậu đã dũng cảm lao vào cuộc đấu mà cả hai nhân vật vốn nổi tiếng thông thạo nhất đều đã thất bại?

Sau màn trình diễn vừa trữ tình vừa mang tính tôn giáo này (những bài tụng ca thiêng liêng và cổ xưa theo lối cổ truyền mỗi khi được hát lên bao giờ cũng khiến bầu không khí thay đổi hẳn đi), mọi sự trở lại yên tĩnh. Người ta đã uống quá nhiều và có vẻ đã muốn thiu thiu ngủ. Theo yêu cầu của người bên cạnh muốn khuấy động lễ hội, tôi đã đề nghị Bbür (anh em với Kroong-Rốn lồi đến từ Nyôong Brah), Bbaang-Hươu và Can họp lại dàn cing và chơi lên để đánh thức mọi người. Bbaang-Hươu lấy chiếc chiêng “mẹ” và bắt đầu đánh theo nhịp điệu, nhưng rồi Aang-Còi, vợ ông ta xuất hiện và mắng ông. Khuôn mặt xấu xí lại thêm cái tính quàu quạu của chị vợ trái ngược hẳn với vẻ mạnh khỏe, trẻ trung, vui tính của anh chồng, khiến chẳng ai ưa được chị ta. Bbaang-Hươu lại nhíu mày đúng như mỗi lần anh ta say, ngừng đánh chiêng, mà chẳng đáp lại những điều mắng mỏ của con mụ khó tính lấy một lời. Còn Can khi đó đang vui vẻ, vội đứng ra bảo vệ bạn mình:

— Tại sao mày không để nó đánh chiêng?

Câu nói khiến cho cơn tức giận của mụ vợ ác mó tăng lên tới chục lần:

— Chẳng việc quái gì đến anh!

Câu đáp khiến Can lại nổi cáu:

— Thế tao nuốt mất của cải của mày à?

— Còn tao ăn trâu của mày à?

— Đúng, mày ăn trâu của tao đấy!

Và Can mặt như gà chọi, lại lôi cái vụ đã gây thù địch giữa người Cil với dòng họ Bboon Jraang; câu chuyện này vốn đã cắn rứt Can như một khối ung thư. Anh ta nhắc lại chuyện Krae-Góa đã giết anh trai cùng dòng họ Cil với mình như thế nào, anh này đã lấy “mẹ bé” của Can là Joong thuộc dòng họ Bboon Jraang; nhưng anh ta không chỉ giết người chồng bị kích động mà còn bất chấp mọi luật lệ đã đem bán người vợ xuống tít tận vùng nam. “Mẹ bé” của Can hiện vẫn phải làm nô lệ do tính tham lam của một người Cil, trong khi đó chẳng ai trách được Krae-Góa lấy một lời. Rượu đã làm Can trở nên hung dữ và kích động, anh chàng gân cổ kể lại mọi sự, còn thêm thắt nhiều chi tiết và lặp đi lặp lại nhiều lần khiến câu chuyện không sao kết thúc được. Chàng thanh niên thì mặt mũi đỏ bầm, đứng lên ngồi xuống không ngừng bên bậu vách, miệng gào thét; còn bà ta thì đứng tựa vào cột cửa chính, ánh mắt giận dữ như muốn giết chết phắt anh ta đi, những nếp nhăn trên khuôn mặt xấu xí càng hằn sâu xuống, đôi dái tai căng ra, đung đưa lên đôi vai mỗi lần bà tuôn ra một tràng những câu chửi rủa.

Nhưng hai kẻ địch thủ đã không còn đơn độc nữa, những người ngồi xung quanh đã bắt đầu xen vào cuộc đấu khẩu. Ngee, dáng vẻ rất bà lớn, đã can thiệp vào câu chuyện một cách chẳng lấy gì làm khôn ngoan, đơn giản chỉ là vì cô cháu của bà đồng thời cũng là con gái nuôi của ông này tên là Jaang Bibuu vốn thuộc dòng họ với Aang-Còi. Nhưng Can đã kịp bịt miệng bà ta. Aang-Sa mí mắt, hoảng sợ vì sự nổi giận của ông anh, cố nắm lấy cánh tay anh ta mà lôi và van anh nên thôi đi, và để xin lỗi Ngee, cô bảo với bà ta rằng Truu chẳng biết rõ câu chuyện, hồi ấy ông còn đang ở lính bảo an mà; nhưng Ngee ừả lời một cách xảo trá:

— Không sao, tao biết những người Rjee nghĩ gì trong đầu…

Và khi tôi nói với cô ta:

— “Tại sao cô lại nói như vậy?”, thì cô ta chẳng nói gì.

Bà già Troo, vị lão trượng của những người “Rjee”, lấy tay bịt miệng thằng cháu trai lại. Nhưng cũng chẳng can được. Can trút cả một con giận dữ lên đầu chúng tôi. Cha cậu ta đang ngồi uống rượu ở phía đầu kia ngôi nhà dài nhảy tới, giơ tay tát một cái thật mạnh vào má thằng con trai cao to hơn mình nhiều, rồi bỏ chạy luôn. Can đi tới giơ cái má chỉ cho tôi xem cái tát vẫn còn hằn trên đó, nhưng vừa đi vừa tiếp tục chửi Aang-Còi, ví bà ta như cái âm hộ thối và lặp lại:

— Bây giờ mày còn làm cho cả chính cha tao đánh tao.

Rất may, Bbür đang ở đó, anh ta cầm lấy chiếc chiêng phẳng lớn và đã lôi được Can, Bbaang-Hươu và ba chàng trai khác cùng đi. Tiếng nhạc làm dịu không khí. Aang-Còi cùng với Ngee — người bênh vực bà ta — tới nhà Bbôong-Phó. Sau khi chơi xong bốn làn điệu, đám thanh niên bỏ những chiếc chiêng xuống và để trêu Bbaang-Hươu, Bhür đã hát chẳng mấy chính xác bài hát Bbaang vốn rất thích, và cũng do chính bài hát này mà anh ta có cái biệt danh của mình:

Con Hươu sống trên núi, dù cho cán giáo có nhanh đến đâu, như Bbaang, con trai của Mang từng nói.
Con Hươu ngâm mình trong nước, dù cho cần vó có nhanh đến đâu, như Bbaang,
con trai của Mang, từng nói.
Gió thổi mạnh, như Bbaang, con trai của Mang từng nói…

Nhóm người uống rượu thưa dần, đã khá khuya. Tiếng nói chuyện cũng nhạt dần đi. Từ “nhà” của Bbôong-Phó vọng lại những tiếng khóc nức nở, sụt sùi của Laang-Mhoo:

— … Nghèo khổ… xấu hổ… Nhớ chuyện đó ta buồn lắm… con ta chẳng có mỡ mà ăn… Ta có chết đi, cũng chẳng sao cả. Nhưng còn các con ta, Sraang, Kroong, Mang…

Truu ngồi bên ché rượu, cách “em gái” mình có vài bước chân. Bên cạnh Truu còn có cả những người “Rjee” khác, chủ yếu là đàn bà gồm cụ bà Troo, Sraang, Mang-Răng vẩu cùng chồng Bbôong-Phó. Tôi hỏi người bên cạnh điều gì dã khiến Laang đau khổ đến vậy, họ trả lời tôi:

— Là vì chảng có ai chửi nhau với bà ấy. — Và họ cười.

Tôi gọi hỏi Laang:

— Laang oi, cố điều gì không hay thế?

— Chẳng có ai chửi nhau với tôi cả. — Câu trả lời càng làm cho mọi người cười thêm.

Tôi tiến lại gần chỗ mọi người đang ngồi. Truu kín đáo tránh ra. Tôi chưa bao giờ nhìn thấy Laang say rượu đến như vậy. Bà khóc mỗi lúc một to hơn, khóc rống lên và kể lể những điều thầm kín. Tôi cố làm cho bà cười bằng cách lay cằm bà ta và bà ấy đã mỉm cười; bà kể cho chúng tôi nghe những nỗi khổ cực của mình, đôi lúc câu chuyện bị ngắt quãng bởi những tiếng khóc thút thít. Chính là bà giận ông “anh trai cả” là Truu: mỗi lần uống rượu ở các nhà khác hay ở bên ngoài về, ông lại thóa mạ các “chị và mẹ” của ông. Vợ ông là Ngee cũng hệt như thế:

— Bà ta bảo chúng tôi: Bọn chúng mày chỉ là một lũ “mồ côi”, một lũ nghèo khổ. Ta ấy à, chồng ta là một kuang, ông ấy làm việc với những người da trắng, ông ấy là chánh tổng, là trưởng khu. Chồng mày chỉ là một tên mồ côi.

— Bà ta khoe miếng thịt bà ta cất giữ trong các ché; còn chúng tôi, chúng tôi chẳng hề có thịt. Bà ta khoe rượu của mình; họ uống và khinh bỉ nhìn chúng tôi; chúng tôi xấu hổ quá chừng. Tôi buồn vì chuyện này lắm… Chồng tôi bị đầy những nấm, ông ấy không biết “nói chuyện”; ông ấy chẳng có chị em, cũng chẳng có mẹ… điều này làm tôi buồn… bà ta mắng chửi chúng tôi… tôi, tôi chẳng còn anh trai nữa, giờ đây ông ấy đã chết rồi…

Cứ mỗi lần Laang than vãn: “Điều này làm tôi buồn”, mẹ bà là cụ Troo lại giải thích cho tôi:

— Đó là vì nó đã mất anh, người bạn jôok Kraang của ông đó (thực ra tôi không quen người này lắm và chỉ gặp trong chuyến đi thực tế đầu tiên của tôi ở vùng người Gar).

— Tuy nhiên, không dám vay thóc của bà ta! — Laang còn nhấn mạnh thêm.

Bbôong-Mang liền bình luận:

— Không ai dám hỏi vay thóc vì sợ bị bà ta từ chối. Người ta ngại hỏi vay một người là kuang vì sợ ông ấy từ chối, khi đó sẽ rất xấu hổ (Những gì Laang nói đều đúng cả, bà ta chưa bao giờ vay thóc của Ngee-Truu mà chỉ vay của Mang-Răng vẩu.)

Laang vừa sụt sịt khóc vừa nói tiếp:

— Tôi càng thêm xấu hổ… tôi buồn và tôi khóc. Con gái Sraang của tôi không có mỡ để ăn, con trai Kroong-Thoát vị của tôi không có mỡ để ăn… Tôi sống quá khổ… Truu muốn Kroong lấy Jaang Bibuu làm vợ để được thừa hưởng những chiếc ché, những chiếc chiêng phảng và thóc của cô ta. Tôi thì chẳng muốn thế. Chúng tôi sẽ nghèo khổ… Ngee cứ chửi chúng tôi hoài. Và Truu cũng làm theo vợ…

Lúc này, Laang đã hoàn toàn bình tĩnh, kết luận:

— Tôi say nên đã nói ra hết — khi tỉnh, chắc tôi sẽ không dám nói ra điều gì đâu; nhưng khi tỉnh tôi cũng thấy xấu hổ lắm vì thái độ khinh miệt của Ngee và Truu đối với chúng tôi.

Rồi, sau khi đã làm cho tôi nhận ra là Truu đã lặn đi mất lúc tôi bước lại gần họ, bà trở về nhà mình cùng với mẹ. Tôi ở lại một mình với vợ chồng Bbôong-Phó và Mang-Răng vẩu.

Đôi vợ chồng này đã uống khá nhiều nên cũng muốn giãi bày tâm can. Bbôong nói với tôi:

— Truu là người kiêu ngạo nhưng không đến nỗi nghiệt ngã như Baap Can. Tất cả những người Rjee đều hung dữ (Mang, vợ của Bbôong cũng là một người Rjee nhưng thuộc chi khác với anh em Taang Truu).

Rồi, ông kể tôi nghe câu chuyện vợ mình là Mang-Răng vẩu.

Những người Mnông Rlâm đã bán toàn bộ máy dập cá cho cha mẹ Mang. Ít lâu sau, cha của Mang đã trả lại bằng một con dao phạt. Nhưng khi những người này biết tin cha của Mang qua đời, họ liền đến đây và “khởi kiện”, nói rằng họ chưa hề nhận được con dao phạt. Những người Rjee liền trả cho họ: một chiếc khăn, một chiếc áo màu đỏ ngoại nhập và một thanh kiếm. Chủ yếu là Taang, chủ gia đình, là con trai của Mbrii-Guu đã cung cấp những thứ này; Ddoong-Mang, cha của Truu và Baap Can, chỉ góp vào đó một phần rất nhỏ. Những người Rlâm chấp nhận những thứ trả nợ này. Khi kẻ thù đã ra đi, Taang-Mbrii-Guu liền tuyên bố với mẹ của Mang rằng bà ta phải trả nợ cho họ. Người đàn bà góa nghèo khổ này chảng còn gì để mà trả nợ nên đã bị người Rjee đem bán cho người Paang Pê’ Nâm để đổi lấy năm chiếc chiêng phảng. Những người Rjee này còn đem bán cả em gái mẹ Mang là Jrae, lúc đó còn là một cô bé, cho những người Mnông Laac ở Bboon Dồng để lấy mười hai con trâu. Jrae lấy chồng là một người Laac và anh chồng sau đó đã khiếu kiện tới người đại diện ở Đà Lạt, đôi vợ chồng này đã được người đại diện trả tự do. về sau người chồng đã trở nên giàu có. Hiện nay ba người con trai của họ vẫn còn sống, đó là Broong, Wal và Krieng, còn họ thì đã chết[60].

Những người Rjee đã đem bán riêng từng đứa con của Joong (mẹ của Maang): đứa con trai đầu Ndoong được bán cho những người Kudduu để đổi lấy mười hai con trâu. Em trai út của Maang được dòng họ Diing Jrii ở Sar Lang mua bằng năm chiếc chiêng phảng. Của cải thu được qua tất cả các vụ bán những đứa trẻ này đều về tay Tang Mbrii Guu; cha mẹ của Baap Can chỉ được nhận có một hoặc hai con trâu.

Còn Mang-Răng vẩu thì bị những người Rjee ở Sar Luk giữ lại làm nô lệ. Cô ta bị những người ở Phii Kroec bắt đi khi còn rất bé rồi sau đó lại được những kẻ bắt cóc trả về. Một câu chuyện phức tạp đã đối địch làng này với làng của ông chủ Chaar và trong chuyện đó Sar Luk chỉ đóng một vai trò trung gian đã được áp đặt.

Những người Rjee ăn ở độc ác với Mang-Răng vẩu đến nỗi một hôm Mang đã phải chạy trốn tới nhà Mbaam — một người Rjee ở Phii Jjôt và người này đã đồng ý mua lại cô ta với giá hai con trâu. Chính tại đây Bbôong đã quen Mang và cưới cô làm vợ. Nhưng rồi cho tới lúc chết Mbaam vẫn chưa trả hết nợ hai con trâu như đã hứa. Baap Can và Taang-Mbrii-Guu bèn tới Phii Jjöt đòi lại người nô lệ của mình. Họ đã bắt Mang-Răng vẩu và cả chồng cô ta, bảo rằng: “Mày lấy con nô lệ của chúng tao làm vợ tức là mày cũng trở thành thằng nô lệ của chúng tao”. Đôi vợ chồng đã bị trói và kéo về Sar Luk. Tại đây, Baap Can và Taang-Mbrii-Guu đã cúng một con gà và một ché rượu cần để làm lễ “chấp nhận”. Bbôong ở lại Sar Luk cả năm đó. Sau đó, lấy cớ đi cùng một số người mua lưỡi dao phạt và những chiếc áo bằng vải dứa, anh ta mang theo một chiếc gùi nhỏ đầy gạo và đã chạy trốn tới Đà Lạt. Tại đây, anh ta đã nhập lính bảo an. Những người Rjee không dám ngăn Mang tới sống với chồng. “Còn hơn thế, từ đó, họ không dám đả động tới chuyện Mang là nô lệ của họ nữa. Họ sợ tôi nhưng tôi lo khi tôi chết đi, họ sẽ lại đến đòi cô ấy về. Trước mặt tôi họ sợ đấy, nhưng khi tôi chết, tôi lo họ sẽ quay trở lại lấy đi của cải, trâu, ché của tôi. Chính vì thế, tôi đã bán bộ chiêng phẳng của mình để mua trâu mà tôi sẽ giết và như vậy tôi có thể trả những món nợ thịt của mình. Có tiền, tôi sẽ mua vải, quần áo. Tôi không muốn để lại bất cứ thứ gì cho họ”. Và để cho an toàn hơn ông ta muốn giữ một khoảng cách giữa mình với người Rjee bằng việc “quay về nhà chị gái mình” ở Bboon Dlei Daak Rhiu.

Người mà Bbôong-Phó ghét nhất chắc chắn là Baap Can. Trong câu chuyện ông ta tiết lộ với tôi, Baap Can cho rằng bộ chiêng phảng của Sieng-Dee-Đầu bếp là của ông ta; trong cuộc tấn công vào Phii Ko’, Baap Can đã tới đó lấy cắp bộ chiêng này và giữ nó cho đến khi những người ở buôn Phii Dih tới đòi lại. Cả Bbaang-Hươu cũng cho rằng những chiếc cing này thuộc quyền sở hữu của mình.

Lợi dụng nỗi bất bình của Bbôong-Phó đối với Baap Can, tôi cô gắng tìm hiểu xem trong những điều kiện nào Baap Can đã tham gia vào một cuộc tàn sát ở vùng người Rlâm trước khi quay trở về đây làm lễ hiến sinh trâu đầu tiên của mình. Bbôong-Phó cải chính:

— Không! Không phải ở vùng người Rlâm mà là ở vùng người Ndee.

Nhưng tôi chẳng biết thêm chút gì nữa. Lúc này đã là hai giờ sáng. Tôi chia tay đôi vợ chồng khốn khổ này, những con người sau một thời khởi đầu cực kỳ khó khăn, cuối cùng đã trụ lại được và có được một chỗ đứng vững chắc trong vùng “thung lũng”, để rồi, buồn thay, chỉ trong một lúc mất đi hết toàn bộ con cháu của mình: con gái, con rể và cháu ngoại, trong đại dịch giáng xuống làng Sar Luk vào năm ngoái.

Ngày 8 tháng 12

Sáng nay, những nghi lễ Mhaam Baa đã bắt đầu lại: ngày hôm nay, còn chín gia đình phải tổ chức nghi lễ này, gồm bốn nhà nằm ở nửa phía bắc của Sar Luk. Nhưng làng thức dậy một cách thật khó nhọc, do mệt mỏi vì cuộc rượu hôm qua, lại là tiếp liền theo hai ngày lễ hội. Giai đoạn cuối cùng của vòng quay nghi lễ được bắt đầu từ bốn nhà giàu nhất, nhà nọ kế tiếp nhà kia: Truu, Mhoo-Laang, Bbaang-Hươu và Jieng, bà góa của Taang-Còng. Rượu uống ở bốn nhà nàytuy vậy chẳng gây được chút hào hứng nào khi các ông người thiêng bước sang năm nhà còn lại, trong số những nhà nghèo nhất làng. Có một đoạn khuây khỏa ngắn ngủi: một số người ở Ndut Lieng Krak tới mời tôi tham dự lễ Bôi máu cho Lúa của họ. Một ngày buồn tẻ, các nghi lễ tiếp theo nhau, hết ché rượu này sang ché rượu khác.

Thế rồi buổi chiều bỗng xảy ra một sự kiện náo động: một phân đội lính sơn cước, tất cả đều nói tiếng Mnông, do hai viên hạ sĩ quan và hai người lính Pháp chỉ huy xuất hiện tại làng. Viên chỉ huy của họ ở Đà Lạt muốn họ thực hiện một chuyến tuần tra vùng người Mnông, cố gắng đi cho tới tận nơi có được nhiều làng bản địa của họ càng tốt.

Sar Luk bỗng bừng tỉnh. Nyaang, con trai của Wan-Jôong, là lính thuộc đại đội này, không tham gia chuyến tuần du, nhưng các bạn của cậu ta là Par và Bbaang-Cai là những người rất quen biết với dân làng ở đây. Đám lính đóng ở nhà viên chánh tổng và đi lại trong làng Sar Luk. Trong khi chính tôi đang lúng túng tiếp đón những người Âu cho phải phép, thì ở cuối đường mòn xuất hiện một đoàn người khuân vác những chiếc hòm. Ông đại diện gửi cho tôi mấy chữ nói rằng ông và ông bác sĩ bị mắc kẹt lại ngay tại chiếc cầu đầu tiên, nên họ phải nhờ một làng ở gần đấy nhất lo hộ việc tiếp tế cho tôi.

Cuối cùng, khoảng năm giờ chiều, viên chánh đội người Pháp chỉ huy phân đội hiến cho làng một lễ hội: đánh cá bằng lựu đạn. Tất cả đám lính và toàn bộ dân làng, đàn ông, đàn bà, người già, con trẻ đều chạy ra sông, phía hạ lưu Sar Luk. Phải ngăn những người nhanh chân muốn nhảy xuống nước ngay từ tiếng nổ đầu tiên. Cá chết nổi lên trên mặt nước. Lặn ngụp, hò reo, kêu gào, xô lấn, chen đẩy nhau vì ai cũng muốn nhặt được nhiều cá nhất trong cái cuộc đánh cá kỳ diệu này.

Buổi tối, như mỗi khi có một sự kiện tạo cho ông cơ hội, Truu tỏ ra là một vị chủ tiệc thượng hạng. Tại nhà ông ta rượu rnööm và alak không thiếu; quả thật alak là loại rượu chủ yếu do những người lính giàu hàng nhập khẩu cung cấp và luôn tự hào được trưng ra. Hai hộ gia đình khác là Kraang-Drüm và Wan-Jôong mỗi hộ tiếp đón một kahan thuộc dòng họ Rtung (mpôol của hai bà chủ nhà, do đó “anh và con trai” là của hai người này).

Năm chúng tôi ăn rừng Đá-Thần Gôo đã kết thúc thật tốt đẹp. Ngày cuối cùng của năm đã khắc sâu trong tâm trí mọi người vì nó đã kết thúc một cách đặc biệt: một phân đội lính đã tới uống rượu tại chỗ chúng tôi vào ngày cuối cùng của lễ Mhaam Baa, tạo nên ánh hào quang chói lợi quá sức mong đợi đối với lễ hội lớn nhất trong năm.

Ngày 9 tháng 12

Một lúc sau khi phân đội lính ra đi, một cảnh tượng không thể nào quên đối với Sar Luk, bỗng nghe một tràng tiếng súng vọng đến chỗ chúng tôi. Baap Can sẽ sôi nổi kể cho chúng tôi nghe các chi tiết của chiến công ông được tham dự. Gặp hai đàn công, đám lính đã xả súng bắn, chỉ có hai hay ba con nhanh nhẹn nhất bay thoát. Họ cũng đã bắn chết cả một con khỉ. Có thêm bao nhiêu gia vị cho cuộc trò chuyện sắp tới.

Ngee, con trai của Rieng-Chaar chia tay chúng tôi ra đi, anh đã bị ông trưởng làng thuyết phục và cùng với See-Aang ở Paang Döng đi xây cung điện cho Hoàng đế An Nam trên một quả đồi nhìn xuống đồn Lac.

Năm chúng tôi ăn rừng Đá-Thần Gôo đã kết thúc cùng với ngày cuối cùng của lễ Mhaam Baa. Hôm nay đã là năm mới, năm Sar Luk sẽ tổ chức lễ cúng Đất lớn. Phải long trọng nhắc nhở cho dân làng lời họ đã hứa với các Thần. Chính vì lẽ đó, đầu giờ chiều nay, toàn bộ dân làng đã tới tập trung tại nhà người giữ Củi lửa là Bbaang-Jieng-Bụng phệ. Tại đây, mọi người phải làm lễ “Bôi máu cho những chiếc chiêng phẳng và cho chiếc trống” (Nhaam cing Mhaam nggör).

Ông chủ nhà của chúng tôi ngồi bên chiếc ché nhỏ màu tím đã mở sẵn, bên cạnh là Wan-Jôong, người môi giới và người phụ tá của ông này là Bbaang-Huơu. Ông bảo con là Bbieng-Dlaang đi tìm một chiếc tù và, cắt tiết một con gà mái bên trên một chiếc bát Mnông đựng coot trên đó có đặt vài mẩu than; tiết gà sẽ thấm vào những mẩu than này và thấm xuống cả men rượu. Rồi ông chuyển chiếc cần hút cắm trong chiếc ché cho Wan-Jôong vừa cúi hôn tay ông ta và trong một diễn từ ngắn gọn, kể câu chuyện về Nyiit Döng sắp tới: trong năm làng ăn rừng Daal Rmüt (“Suối cây Nghệ tây”), tức năm 1946, người ta đã quyết định cúng Thần Đất một lễ hội tập thể lớn. Trong quá trình làm lễ cúng Cột, khi các ông người thiêng đang uống rượu tại nhà Bbaang-Bụng phệ thì Wan-Jôong, hồi bấy giờ cùng sống chung một nhà với ông và ở phía bên kia của Kraang-Drüm, đuợc mời tới; bấy giờ nguời ta đã yêu cầu Wan làm người môi giới (ndraany) trong lễ cúng Đất. Sau đó lễ “bứng gốc cây mây” (Pok reh) đuợc tiến hành và đây là thời điểm để thực hiện lời hứa của “năm chúng ta ăn rừng Suối cây Nghệ tây”.

Nguời giữ Rnut kết thúc câu chuyện, Wan-Jôong đua chiếc cần hút để Bbaang-Huou sờ vào vì ông này đuợc cử làm người môi giới thứ hai với tu cách là ông chủ Đất ở Phii Ko’; và vừa cắm gut vào chiếc ché vừa cầu xin cho sự vụ này đuợc thành công tốt đẹp nhất. Tiếng tù và ngân vang mạnh mẽ, kéo dài và ngừng lại khi người môi giới chính kết thúc lời cầu khấn và đến luợt mình bắt đầu nói.

“Hõi các người, cả cộng đồng làng. Nay đã đến lúc làm Lễ tế lớn rồi. Những người nghèo bảo “họ bắt ép chúng tôi”. Nhưng không, chính tổ tiên, ông bà đã nêu gương cho chúng ta; chúng ta, chúng ta chỉ bắt chước làm theo mà thôi. Chúng ta không bắt ai phải chi phí tốn kém nhiều, nhưng truyền thống đòi hỏi chúng ta phải làm Lễ này… Đây là năm thứ ba tôi nói với mọi người nên tổ chức Lễ này, phải đi tìm trâu và chuẩn bị ché rượu. Mỗi năm, lại phải hoãn lại sang năm sau. Năm nay không thể trì hoãn được nữa, chúng ta cần phải làm cho phải phép với các Thần. Người ta bảo chúng tôi: “Chúng mày hãy cứ bắt đầu đi tìm trâu đi đã, chúng tao, chúng tao sẽ theo chúng mày”. Được rồi, tôi đây, tôi sẽ đi tìm một con trâu cho lễ cúng Đất năm nay…”

Bbaang-Bụng phệ hạ chiếc nia thiêng đựng Củi lửa và những dụng cụ cúng lễ khác xuống. Người môi giới cầm lấy nắm than thấm máu gà đưa lướt qua trên những thứ ấy để trừ ma; sau đó ông ta làm đúng động tác ấy trên chiếc trống của chủ nhà và toàn bộ nhạc cụ kim khí của cả làng được tập trung tại đây trong dịp này: hai bộ chiêng phẳng mỗi bộ sáu chiếc, một bộ ba chiếc chiêng có núm và một chiếc chiêng phảng lớn. Rồi ông bước ra khỏi nhà đem nắm than để trên con đường dẫn tới nghĩa địa xin chúng cầu những người dưới Âm phủ đừng nổi giận và hãy bảo vệ dân làng.

Khi Wan quay trở lại, ba người đàn ông cùng nhau lấy men rượu trộn tiết gà bôi lên Củi Lửa, lên cây Mây và toàn bộ những thứ đựng trong chiếc nia thiêng; rồi Wan một mình cầu phúc cho những chiếc chiêng có núm, những chiếc cing, chiếc chaar và cái trống. Hai chàng thanh niên mỗi người tay cầm một đôi dùi ngồi xổm đối mặt nhau ở hai đầu chiếc trống, gõ lên chiếc trống từng hồi hai nhịp lệch nhau, vang rền.

Kröng-Jôong uống tiếp ché rượu Bbaang-Bụng phệ (tôi đã bắt đầu uống rượu trước trong khi Wan-Jôong còn chưa kết thúc bài khấn của ông). Giờ đến lượt Baap Can lên tiếng: “Kẻ nào có của cải có giá trị, thì hãy đi tìm trâu; kẻ nào có thể đi tìm trâu, thì hãy đi tìm trâu đi; kẻ nào chỉ có thể tìm lợn, thì hãy đi tìm lợn đi… Nhưng chẳng ai bắt buộc chúng mày phải làm việc này cả. Ta là người thiêng sống trong rừng và trong làng; ta giảng giải những điều cần làm theo lời tổ tiên; nhưng không muốn sau này mọi người lại trách ta đã ra lệnh cho họ phải đi vay mượn!…”.

Kröng-Jôong đã nhường chỗ cho người môi giới, đến lượt mình lại thuyết giáo:

“Chúng ta nói rằng theo lời chỉ bảo của tổ tiên cần đi tìm trâu. Người nghèo nói với chúng ta rằng: “Các ông có thể đi tìm trâu được vì các ông giàu”. Nhưng nếu chúng ta giàu, ấy là do chúng ta thức dậy từ rất sớm, chúng ta rời làng lên rẫy gieo trồng, làm cỏ, trông rẫy… Có như vậy chúng ta mới có muối và thóc. Còn những người nghèo đó là do họ chẳng chịu làm gì cả và chẳng có thóc. Họ để mặc cho cỏ, chuột, công, lợn rừng, hươu nai phá rẫy; họ chẳng chịu động đậy chân tay nên trong lúc ấy chim công, lợn rừng đã phá hoại miir của họ… ”

Sau khi nhường cần hút rượu cho Bbaang-Hươu, Wan-Jôong chia những chiếc chiêng của hai bộ chiêng cho đám trai trẻ. Rồi, dẫn đầu đám rước ông đi diễu qua khắp làng, kéo theo hai dàn cing cùng hòa nhịp. Họ đi vào từng nhà bằng lối cửa riêng đầu này và đi ra bằng lối cửa riêng đối diện đầu kia. Trong mỗi “nhà” đoàn chiêng đi qua, những người có mặt trong nhà lấy nước sạch ít ra cũng vẩy lên cho được vào những người dẫn đầu của mỗi đoàn cing “để cho thân thể được tươi mát, không mắc nợ, không bị ốm đau chết chóc”. Khi gặp nhà có trống, hai người nhạc công sẽ tách khỏi dàn nhạc trong khi dàn chiêng tạm ngừng đánh để cho hai người này dùng dùi đánh từng hai hồi lệch nhau lên chiếc trống. Wan-Jôong đã dẫn đầu hai dàn chiêng của mình đi khắp mọi nhà trong làng như vậy, không trừ nhà nào, người ta gọi đó là cuộc “diễu hành của dàn chiêng phảng” (rok cing).

Khi chúng tôi quay về, Baap Can đã uống rượu sau Bbaang-Hươu và đã nhường chỗ cho Bbôong-Phó, trách đám thanh niên đã không đánh hết tất cả các chiếc trống có trong làng. Chuyện này đã gây ra một cuộc tranh luận ngắn. Thu hút được sự chú ý của mọi người đối với mình bằng cách ấy rồi, ông người thiêng này bắt đầu lao vào cuộc tự biểu dương “sức mạnh ăn trâu” của mình. Sau khi liệt kê chi tiết hai mươi con vật hiến sinh có sừng ông đã từng giết kể từ ngày ông sống thành hộ riêng, ông mô tả tiếp đến bốn con vật ông đã bán trong suốt thời kỳ ông làm kuang.

Người ta vẫn nối tiếp nhau uống rượu. Bbieng-Dlaang đi từ chỗ người này sang chỗ người khác, tay bưng chiếc bát của người Việt chứa thịt gà giã nhuyễn trộn với lá bầu, lá ớt và muối, mỗi người nhón lấy một nhúm.

Giờ đến lượt Kraang-Drüm, con rể và là hàng xóm sát nách của Bbaang-Bụng phệ, lần lượt đi qua từng người trong nhà để làm một việc khác hẳn: anh ta đưa quả bầu có cán trong đựng nước và một vài hạt gạo tới trước mặt từng người. Mỗi người lần lượt nhúng ngón tay vào đó rồi bôi lên bụng mình,… cứ như vậy bảy lần, đương nhiên vừa làm vừa cầu khấn, và cuối cùng họ tự bẻ các ngón tay kêu răng rắc. Sau khi đã đi qua hết chỗ người này đến người khác — bởi người ta ngồi nguyên tại chỗ để “bôi thuốc” (mboong gun), Kraang-Drüm đến bôi thuốc cho thằng con trai của mình giống như những người khác đã tự bôi. Người ta giải thích hành động mang tính ma thuật này như sau:

“Trâu-mẹ của chúng tôi (ở đây ta hiểu trâu-mẹ là linh hồn của một người đã trưởng thành, trâu-con là linh hồn của đứa trẻ bị ốm) đang gặm cỏ, thì trâu con tới tranh ăn từ mõm trâu mẹ; trâu mẹ hất trâu con, trâu con bị ngã đau. Chán nản, trâu mẹ hất trâu con ngã. Vì thê người ta trích nước từ trâu mẹ đang chửa bôi lên trâu con để trâu con lành bệnh. Thứ nước trích từ bụng trâu mẹ được gọi là gun[61]”.

Nhân thể tôi liền hỏi rõ thêm về gun mà viên chánh tổng “tham ăn” ở Dam Roong vùng Đồng Nai Thượng đang có. “Đó không phải là gun lấy từ những con trâu đang húc nhau, tranh nhau ăn muối. Mà là gun “ăn thịt” người do Bbaang-Jrae (xin chớ nhầm với con trai của già Troo) trồng. Y dùng tay vò nát gun này và khi y đánh ai, y sẽ giết chết người đó.

Nhưng vừa uống rượu vừa chuyện trò, thời gian trôi đi và Wan-Jôong đi bê chiếc nia thiêng đựng Củi lửa, sợi mây, chiếc bát Mnông đầy men rượu trộn tiết gà bước ra ngoài, theo sau là dàn cồng chiêng đi thành hàng một, vừa đi vừa đánh. Người môi giới, miệng ngậm tẩu thuốc, trịnh trọng rước chiếc nia thiêng về nhà mình trong tiếng nhạc của dàn cồng chiêng và đem đặt nó lên vách ngăn, ông cùng đám con trai chuẩn bị ché rượu chờ những kuang khác rời nhà Bbaang-Bụng phệ. Cuối cùng, họ đã đến. Bbaang-Bụng phệ và Bbaang-Hươu bước vào ngồi bên cạnh chủ nhà ở chân ché rượu nơi chủ nhà đã để sẵn chiếc bát Mnông đựng coot trộn tiết gà lấy từ chiếc nia thiêng. Sau khi cắt tiết chú gà choai trên chiếc bát, Wan đưa cần rượu cho người giữ Củi lửa, ông này chỉ cắm vào ché sau khi đã đưa cho người môi giới thứ hai cầm lấy một lúc. Sau khi đã kể tên các lễ vật hiện được dâng cúng, ba người khấn cầu các Thần phù hộ. Rồi, mỗi người cầm lấy một nắm hèm rượu bôi lên các thứ đặt trong chiếc nia thiêng, đặc biệt chú ý bôi kỹ lên chỗ Củi lửa và các sợi Mây. Cuối cùng, trong lúc người giữ Rnut uống rượu, người môi giới lấy men rượu trộn tiết cũng bôi như thế lên chiếc trống treo và những chiếc chiêng phẳng. Thực ra, Bbaang-Jieng không uống rượu, ông ta chỉ nếm qua chút rnööm và thấy nó chua quá, ông bỏ chạy luôn trong tiếng cười giễu cợt cùa mọi người.

Rõ ràng hôm nay là ngày thực hiện các chăm sóc theo cách mà chúng tôi có thể gọi là các “kháng thể”. Tôong-Biing mang tới một quả bầu dài đựng nước và thóc, một cái bát của người Việt đựng cơm và một mẩu sắt. Anh bị đau mắt nên muốn nhờ Bbaang-Hươu chữa cho mình. Cách đây vài năm Bbaang-Hươu cũng mắc bệnh này. Bệnh nặng đến nỗi Bbaang-Hươu phải mời bà thầy cúng ở Paang Pê’ tới và cuối cùng đã được bà chữa khỏi. Hiện nay, Bbaang-Hươu đã có trong tay loại gun chữa bệnh đau mắt đó và Tôong-Biing tới xin thứ thuốc này: Bbaang-Hươu lấy một nhúm bông nhúng vào nước trong quả bầu có cáng, bôi lên mắt mình, sau đó bôi lên mắt người bệnh, làm xong lại nhúng tiếp lần thứ hai vào trong nước có hạt thóc… làm như vậy tới lần thứ bảy và cộng thêm một lần nữa. Mặc dầu công chữa bệnh Tôong-Biing trả cho Bbaang-Hươu chỉ là một bát cơm và một mẩu sắt mà mãi Bbaang-Hươu mới chịu nhận những thứ này. Tôong vẫn đứng đó, vẻ mặt đau khổ, mắt sưng húp và tôi khuyên anh ta sáng mai nên dậy sớm tới trạm xá mà khám. Anh trả lời:

— Weer! Phải kiêng.

Bởi, trong ba ngày tới, Tôong-Biing không được tiếp xúc với người lạ (theo cả hai nghĩa: không được đến nhà họ và cũng không được tiếp họ tại nhà mình), với những góa bụa và với chó (cấm không cho góa bụa và chó bước chân vào nhà); không được ăn ớt chín (nhưng ăn ớt xanh thì lại được); không ăn rau pae sei (một loại gnetum khi chín có màu nâu đỏ như ớt)…

Không ai muốn ở lại nhà Wan-Jôong lâu, rượu của ông không ngon. Vài người hy vọng kết thúc ngày hôm nay một cách thoải mái hơn tại nhà Bbaang-Hươu, ông này vừa là người môi giới phụ vừa là người giữ Củi lửa ở Phii Ko’, hẳn phải làm lại ở nhà mình lễ hiến sinh giống như Bbaang-Bụng phệ và Wan-Jôong đã tổ chức. Nhưng ông tuyên bố rằng mình chưa chuẩn bị rnööm và mọi sự đành kết thúc tại đây.

Ngày 10 tháng 12

Sau một đêm mưa gió, đợt mưa cuối cùng của mùa ẩm ướt, cả làng trở mình thức dậy bước vào một ngày mới vẫn còn lơ mơ, và bị một trần mây thấp che tối. Thời tiết chẳng hề thuận lợi như vậy, nhưng làng vẫn thức dậy thật vui, ngay cả khi đám phụ nữ còn chưa giã xong gạo, một bọn thanh niên đã bắt đầu “cuộc diễu hành của dàn cing”, làm vang lên trong mỗi căn nhà tiếng nhạc mạnh mẽ của sáu chiếc chiêng phảng, còn các nhà có trống thì rung chuyển cả lên vì nhịp điệu kép mãnh liệt của chúng.

Khoảng tám giờ sáng, Kröng, Joong và cô con gái của họ mang gùi và dao phát đi Nyôong Brah, họ sẽ ở lại ở đó vài ngày, chủ yếu là để giúp Bbür-Aang, con trai của Jôong-Thầy cúng với người chồng trước, vận chuyển thóc từ rdae về kho thóc trong làng.

Sar Luk giờ đang thư giãn trong một chặng nghỉ mới tìm lại được, không còn bị khuấy động bởi một nghi lễ nào đặc biệt nữa: một nhóm phụ nữ đi hái rau dại, một vài người nay lần đầu tiên sau suốt một tháng mới lôi khung cửi ra dệt ở sân.

Dàn chiêng thực hiện chuyến “diễu hành cing” lần thứ hai vào giữa buổi chiều và một chuyến thứ ba vào cuối ngày. Người ta vẫn lôi kéo sự chú ý của các Thần và nhắc nhở dân làng nhớ lời đã hứa với các Thần.

Trong ngày hôm nay, trừ việc một số người từ Paang Dong tới mời tôi dự lễ “Lấy Rơm”, còn không thì chẳng có chuyện gì xảy ra ở Sar Luk cả.

Ngày 11 tháng 12

Hôm nay nữa, làng thức dậy trong tiếng nhạc của đoàn “diễu hành chiêng phẳng”. Một vài phụ nữ ngồi dệt, số khác thì quanh quẩn làm việc nhà, đàn ông cũng ở lại trong làng. Vào khoảng chín giờ rưỡi sáng, tất cả các ông chủ gia đình tập trung tại nhà Bbaang-Hươu, ông người thiêng của Phii Ko’, ông ta đã mở một ché yang dâm rượu cần và đặt ở giữa phòng khách: chính tại nhà ông sẽ diễn ra phần đầu của lễ Riwaang Brii lễ “đi xem rừng”, bởi năm nay chúng tôi sẽ phải ăn rừng Phii Ko’. Mỗi ông chủ gia đình mang đến một cái bát Mnông thường đựng đầy gạo trắng và vừa đặt vào chiếc nia lớn bên cạnh chiếc ché nhỏ không có cổ vừa lên tiếng báo: “Đây là gạo của tôi”, rồi đến ngồi xuống. Baap Can là người duy nhất trong số các ông người thiêng có đem bát gạo tới, còn Truu là người duy nhất không phải là croo weer thì không làm điều đó. Toàn bộ số gạo để trên nia sẽ được đem chia cho các ông người thiêng. Tất cả những người muốn có phần đất trồng trọt để nuôi sống gia đình đều đã có mặt, trừ Kröng-Jôong đã đi Nyôong Brah hôm qua sau khi đã thông báo cho Bbaang-Hươu và đã cử Kroong-Rốn lồi, con trai ghẻ của mình tới đại diện.

Bbaang-Hươu chuyển cần rượu cho Baap Can, anh rể mình, ông này chuyển tiếp cho Bbaang-Jieng-Bụng phệ để ông ta cắm vào ché; ba ông người thiêng cùng khấn:

Ngày hôm nay, tao dẫn cả cộng đồng làng,
cả cộng đồng có cùng một cánh rừng
Tao dẫn con gái, hai đứa,
tao dẫn thanh niên, một, hai
Cây Gôih, xin mày đừng gãy
Cây Chah, xin mày đừng chửi,
Chạc Cây Tloong, xin đừng quở mắng chúng tao
đừng nhiếc móc chúng tao thậm tệ
Tránh ra sao cho chúng tao đừng bị gãy chân gãy tay
không bị nguy khốn.
Hãy xua đuổi dịch bệnh,
hãy xua đuổi phủ hầu
hãy xua đuổi bọng ong
Ngọn lửa, Thần lửa, xin hãy thiêu hủy.

Rồi Baap Can rút từ trên mái nhà hai cọng rạ, ngắt chúng thành những đoạn nhỏ có chiều dài bằng nhau và đem xếp thành hàng song song trên mặt đất tượng trưng cho từng ô đất. Trong trường hợp này cùng lúc Baap Can thực hiện hai vai trò, một mặt là người thiêng của Sar Luk — vì là người đứng đầu dòng tộc Rjee — và mặt khác là người thiêng của Phii Ko’ — do ông ta lấy Aang-Người dài, chị gái của Bbaang-Hươu. Ông xếp những cọng rạ vừa bẻ thành ba hàng song song tượng trưng cho những ô đất được dự kiến chia cho các ông chủ gia đình cách đây hai năm khi Sar Luk quyết định “ăn” cánh rừng ở Phii Ko’; nhưng rồi dự định này bị hủy bỏ chỉ gần một tháng sau lễ rwaang brii. Đường cọng rạ liền sát chỗ ông già ngồi thực ra chỉ là dãy cọng chỉ phần đất sinh lầy không ai muốn nhận; ông sẽ rút ở chỗ đó một vài cọng rạ còn thiếu đem xếp thêm vào dãy quan trọng nhất là dãy chỉ phần đất ven sườn đồi, dãy trung gian chỉ phần đất chân đồi gần khu đất bùn.

Baap Can dựa vào sơ đồ phân chia trước đây và bắt đầu từ phần rẫy phía trên cao hơn cả, hỏi ý kiến mọi người có đồng ý như trước đây không. Việc nhắc lại này là tuyệt đối cần thiết bởi hồi bấy giờ có một số người vắng mặt (như Choong-Lính chỉ mới được ra tù từ năm ngoái) hoặc những người vào thời điểm đó còn chưa tách ra trồng trọt riêng (như Tôong-Wan) nhưng năm nay lại cần có một miếng đất; ngược lại một số khác đã mất (như Ndêet, chồng của Aang-Loạn luân) hoặc một số đã chuyển đi nơi khác (như Taang-Góa sau khi vợ mất). Cũng có trường hợp những người mới kết nghĩa bạn bè và muốn có mảnh rẫy liền kề nhau như Bbaang-Chột và Tôong-Biing, vốn đã sống chung một nhà từ mùa hè năm nay.

Sau khi xếp đi xếp lại nhiều lần trên cái sơ đồ ứng biến đó, Baap Can ra hiệu lên đường. Lúc đó là vào khoảng mười giờ rưỡi sáng. Mỗi người mang theo dao phạt và một chiếc gùi nhỏ đựng một củ mài (buum lô’), các loại cỏ dành cho nghi lễ, một chiếc cuốc nhỏ. Trong cái ngày đẹp trời đầu tiên sau một tuần gió và mưa phùn này, không khí vẫn còn chưa khô hẳn, cây cỏ sáng rực lên xanh mướt, bầu trời quang mây dường như sâu thẳm hơn và cao hơn. Chúng tôi đi theo con đường do người Pháp vạch. Bbaang-Hươu ngắt một chiếc lá rkôong ven đường, vừa đi vừa thổi vào đó bằng cách đưa qua đưa lại trước miệng, cầu xin con nai chớ tác, cầu cho chuyến đi được tốt đẹp, rồi ông ngồi xuống vệ đường buộc chiếc lá cầu phúc của mình vào trên đầu một túm cỏ tranh. Chúng tôi đi qua khu đất Paang Döng, bỏ qua con đường mòn dẫn tới Bboon Dlei, đi tiếp con đường cũ chạy dọc theo con sông khoảng mấy chục mét. Chúng tôi vượt qua con Lạch của Ruộng muối-hình-cổ-rắn trên chiếc cầu một nhịp, sau đó là chiếc cầu lớn hơn bắc qua Suối Nghệ. Cuối cùng, vào lúc mười một giờ mười lăm phút, vẫn dưới sự hướng dẫn của Bbaang-Hươu, chúng tôi rời con đường để đi sâu vào khu rừng rậm nhằm chính hướng bắc. Chúng tôi đi trong một khu rừng khá rậm, có điểm những cây cao trong khoảng nửa giờ và cuối cùng đã tới được ven chân ngọn đồi trên đó là miếng đất vị quân sư của chúng tôi đã chọn. Mảng thực vật ở đây khác hẳn: cũng dày rậm gần như khu vực chúng tôi vừa đi qua, song lại dễ chui vào hơn: chúng tôi vượt qua một vùng cỏ cao cứa đứt cả da thịt mọc trên một vùng đất bùn, bước vào một khu rừng thưa gồm những cây nhỏ; mặt đất ở đây chắc hơn cũng làm cho bước đi dễ dàng hơn, các cây to mọc sít vào nhau thật nhiều. Khu rừng hai mươi tuổi này hứa hẹn một vùng đất phì nhiêu; cách đây hai năm, người ta đã quyết định sẽ để lại khai phá chỗ này sau vì nó quá xa làng. Nhưng đến hôm nay, tất cả đều nhất trí rằng nó quả là đẹp. Bbaang-Hươu chỉ mảnh đất của mình, rồi chỉ cho Kraang-Drüm miếng đất của ông ta: một đường thẳng tường tượng theo hướng tây bắc-đông nam chia đôi hai mảnh đất này. Ông người thiêng của Phii Ko’, có sự trợ giúp của hai “đồng sự” ở Sar Luk, chỉ định từng lô đất dành cho từng người. Chẳng dễ gì tìm đúng được trên thực địa những đường vạch thảng đã được Baap Can chỉ ra bằng những chiếc que. Đúng ra đây không phải là việc hình dung sơ đồ tổng thể của miir, mà mới là chỉ ra vị trí nối tiếp nhau của các rẫy để lần lượt đi thăm qua hết cái này đến cái khác. Và cũng chưa thật là chính xác lắm. Theo đường vạch hướng tây bắc chia cắt mảnh đất tương lai của Bbaang-Hươu với rẫy của bạn anh ta, chúng tôi đi tới mảnh đất của Yôong-Điên; chúng tôi đi qua mảnh đất này và các ông người thiêng chỉ cho Choong-Lính mảnh đất sẽ thuộc về anh ta, nằm về phía tây mảnh đất của người đàn bà góa này. Chúng tôi quay trở lại chính giữa rẫy của Yôong-Góa. Sau khi làng Sar Luk dừng chuyện phát khu rừng này, người dân ở làng Phii Dih đã xin Bbaang-Hươu cho họ thuê. Những người này cũng đã bắt đầu phát rừng, nhưng rồi làng bị một trận dịch, họ đành phải bỏ khu rừng có nhiều cây cao này, đi tìm một khu đất có những bụi rậm nhỏ dễ phát quang. Tông-Biing đánh dấu ngay quyền sở hữu mảnh đất của mình, phía bên đông của Yôong: ông chặt ngang chừng một cái cây và dưới gốc cây vừa bị chặt ngọn, ông đem chôn một củ mài rồi dùng khuỷu tay lèn bảy lần lên chỗ đất tơi xốp. Ông đút bó cỏ cúng vẫn mang theo vào kẽ hở nơi gốc cây và lấp vào đó một mẩu cây nhỏ nhặt tại chỗ, nhưng mọi người bảo rằng kiêng không được làm như vậy. Ông dồn đống những cành nhỏ lên chỗ mình vừa trồng củ mài, sau đó ném hai đoạn cây về phía đông và tây.

Việc “đi xem rừng” lại tiếp tục. Từng chủ sở hữu đất được chỉ định “chặt một gốc cây” trên mảnh đất của mình; những người khác, theo gương Tôong-Biing, cũng làm ngay lễ nhận sở hữu đất của mình. Người ta đánh dấu ranh giới phần rẫy tương lai bằng cách chặt vài cây con, từ một điểm chuẩn nào đó — một cây to, một tảng đá… — do các ông người thiêng chỉ định; công việc chẳng cần phải làm, chẳng hạn ở chỗ chỉ cần một rãnh nước cũng đã đủ làm đường ranh giới phân chia rồi. Trên mảnh rẫy của Kröng-Jôong có một cái cây khổng lồ nằm đó, một cây nggoer (hopea adorata Roxb), loại gỗ xây dựng rất quý, đã được xẻ đi một phần. Bbaang-Hươu không giấu nổi phẫn nộ; dân Phii Dih đã đốn ngã cây này và chỉ cho ông ta biết sau khi đã khoét lấy đi một chiếc thuyền độc mộc. Khi có những việc kiểu này, Thần Đất sẽ tấn công ông người thiêng. Nếu những người dân này biết lẽ, đúng ra họ phải xin phép Bbaang-Hươu bằng cách mang biếu ông một bát gạo trắng, và khi thuyền được khoét xong, nếu ông chủ đất còn giữ cây, thì phải mang cho ông một con gà để cúng, và biếu kèm một ché rượu cùng một yang dâm. “Như vậy mới là phải lẽ, nhưng những người này lại tự ý làm mà không hỏi ai lấy một câu!”

Hai giờ chiều, lễ “đi xem rừng” kết thúc. Những người buộc phải ở lại cùng với nhóm các ông người thiêng tản ra đi về phía miếng đất của mình để làm lễ “đào gốc và trồng củ” (sreh ngguu tâm buum). Tôi đi theo Bbôong-Phó tới mảnh rẫy của ông. Tới nơi, ông quỳ xuống ở chân cái gốc cây vừa chặt ngọn và đào hai cái lỗ bằng cái cuốc giẫy cỏ của ông, trong cái lỗ nhỏ hơn, ông “trồng cỏ và cây tre ngör” song thực tế không có cây tre mà chỉ là hai cây cỏ nghi lễ ul tlaa (carex indica) và rboo (cây có lá mọc so le), sáng nay ông đã “nuôi” cả bó bằng lớp “cơm trên mặt nồi”. Trong lỗ thứ hai sâu hơn nhiều, ông ta chôn một củ mài vẫn nổi tiếng là sẽ to lên khi được mùa, còn nếu nó teo đi thì tức là năm ấy thất thu. Trong chiếc lỗ thứ hai này, ông còn bỏ thêm những mảnh nồi vỡ, những mảnh vỏ sò kiep mêem có tác dụng trừ tà. Củ gừng (caa) bốc mùi rất gắt bám theo chúng cũng có chức năng như vậy; ông lấy miếng gừng quét lên lưỡi dao phạt để tránh tai nạn, nhai một ít gừng rồi nhổ xuống đất để trừ phủ hầu bởi nó mà xuất hiện trong lúc phát rẫy thì người chủ phải bỏ rẫy mà đi. Sau khi chiếc lỗ được lấp đầy đất, Bbôong còn dùng cùi chỏ nện bảy lần để hoẵng và lợn rừng không tới phá rẫy. Vừa thực hiện những nghi lễ này, Bbôong vừa đọc những câu khấn nói rõ vì sao phải làm như vậy: ấy là để tránh những tai nạn xảy ra khi đốn cây, tránh thú dữ hoặc những kẻ tham lam phá hoại mùa vụ. Khi đã hoàn thành nghi lễ “đào gốc và trồng củ” (sreh ngguu, tâm buu), nghi lễ đánh dấu sự sở hữu mảnh đất, mọi người quay trở về, chẳng chần chừ, theo từng nhóm nhỏ. Đến bốn giờ chiều, người chậm chân nhất, là Kraang-Drüm cũng về tới nhà.

Giờ đây, Sar Luk đang bước vào những ngày duy nhất thực sự rảnh rỗi trong năm: đàn bà dệt vải, đàn ông đi tìm những chiếc cán dao phạt và rèn công cụ. Đôi ba công việc cần thiết này còn để lại khá nhiều thời gian rảnh rỗi mà người ta tận dụng để du ngoạn và tiệc tùng. Cho đến ngày mùa khô sẽ lại đưa những người dân làng trang bị rìu và dao phạt đi tới khu rừng mới mà họ phải khai phá, bắt đầu trở lại một chu kỳ thường niên lao động và gian khó. Lúc bấy giờ chúng tôi sẽ ăn rừng Phii Ko’.

Rừng Đá-Thần Gôo đã cho tất cả những gì lao động của con người có thể lấy ra được từ nó, bây giờ người ta bỏ nó. Nó sẽ còn sống trong ký ức của họ như một điểm mốc để ghi dấu những biến cố đã xảy ra trong cái năm mà nó được “ăn”. Cho đến, một số năm nữa, sau khi đã phát hết lãnh địa của Sar Luk và Phii Ko’, người ta lại sẽ quay trở lại chặt phát, đốt cháy nó, gieo trồng trên mảnh đất mà nó đã hồi sinh và gặt hái những hạt lúa do đất đai của nó sản sinh ra. Bao nhiêu sự cố khác sẽ diễn ra trong suốt những công việc lao động rộn ràng đó, và người ta cũng sẽ nói về chúng rằng chúng đã diễn ra “trong năm chúng tôi ăn rừng Đá-Thần Gôo”…

Chú giải các từ và từ ngữ Mnông đã được sử dụng trong cuốn sách này

Aê Diê (từ mượn của người Ê Đê) = Thần, Chúa trời, Chúa đền của người Ê Đê. Từ này được các mục sư sử dụng để chỉ Chúa của đạo Cơ đốc.

Alak = rượu (trắng) của người Việt (đối nghĩa với từ rnööm).

(Tlaang) Ayaa = chim đại bàng ayaa, một loại chim săn mồi lớn trong thần thoại.

Ba’= địu (một đứa trẻ) trên lưng, được quấn trong một tấm vải. Nghĩa mở rộng = sinh ra (nghĩa này của từ được dùng trong phả hệ học), nuôi nấng một đứa trẻ.

Baap = bố (của ai đó). Ví dụ: Baap Can = Bố của Can.

Beng — việc cấm theo tín ngưỡng, điều kiêng kị; Beng nyiim! = “kiêng khóc!”, xem giải nghĩa từ weer.

Biet coot = “bữa họp uống rượu cần” — đây là một bữa ăn chung trong một vài nghi lễ.

(Yaang) Boec = Thần (chỉ tất cả các thần) cai quản âm phủ (phaan). Các thần này sống ở âm phủ.

Bôh sür baap in = “thui một con lợn để mừng lễ bố của mình”. Lúc đó ông bố cũng phải tặng lại quà để đáp lễ. Đây là một nghi thức gia đình tương ứng với lễ Tâm Bôh (lễ này chỉ có thể diễn ra giữa những người không phải họ hàng). Xem giải nghĩa từ: jôok.

Böt daak — “ (đánh cá bằng) đập chắn dòng nước”. Ở trên sông, cả làng tham gia vào công việc này để đánh bắt.

(Yaang) Brieng — Thần chết (chỉ tất cả các thần) chuyên cai quản những cái chết xấu[62]. Các thần này chỉ sống ở trên trời.

Broo — dẫn (một ai đó) đến khắp các nhà trong làng (đặc biệt là để giới thiệu hàng bán); Broo Rnôom = lễ thăm chung của những người phục vụ lễ hiến sinh trong suốt đêm Nyiit Döng trước khi đâm chết con trâu.

Cae trôo’ = “nhựa trời” mà những njau (thầy cúng) dùng để xông hơi chữa bệnh.

Caak = ma lai, tức một loại phù thủy ăn hồn; caak ddoong — phù thủy ở trong rừng giống như các hung thần Mâp Mang, Phöt Puu…; caak nêet nêet — một loài chim ăn đêm được coi như một phù thủy chuyên đi tìm kiếm xác chết.

Chaar = một loại chiêng lớn. Xem giải nghĩa từ: cing, goong.

Choh Jöng = “nhổ vào chân” — một cách trả tiền theo nghi lễ, thường xảy ra sau khi đã chôn cất.

Chuu (=suu) ntôih = “đốt cánh rừng đã được khai hoang”.

Cing — bộ chiêng phẳng gồm 6 chiếc kích cỡ từ to đến nhỏ dần dùng làm nhạc cụ. Xem giải nghĩa từ: chaar, goong, rok cing.

Coop môoc — “thăm nghĩa địa” (vào dịp lễ bỏ mả, bảy ngày sau khi chôn cất).

Coor jöng ier= “chặt chân gà” — Đây là một nghi lễ kỹ thuật (lê đốn cây rất to).

Coot = (nước men gạo) rượu cần; men rượu được làm bằng bột gạo (ndrii), trộn với nhiều cám; tất cả sẽ được đổ vào một cái chum đậy kín trong một vài ngày hoặc thậm chí là trong một tháng hay hơn. Để có được rnööm, chỉ cần đổ đầy nước vào chum. Nhưng trước đó, người ta múc vào một bát (kroo) một ít nước men gạo, lấy một nhúm để xoa vào người và cầu khấn; (kroo) coot; coot mhaam — “rượu cần được pha máu” — ở đây là máu của vật hiến sinh. Sự xoa rượu vào người biểu hiện hai lễ vật căn bản của những nghi lễ tôn giáo miền núi: Lễ rưới rượu cúng — coot đại diện cho một chum rượu — và lễ hiến sinh bằng máu — máu tượng trưng cho con vật hiến tế.

Croo weer tööm brỉu tööm bboon = “người thiêng trong rừng và trong làng”. Họ gồm ba loại: Rnoh là người có trách nhiệm về việc phân chia những vùng đất để canh tác; Rnut là người giữ củi lửa, cuối cùng là “người thiêng trong làng” còn gọi là Rnööp, là người quyết định những vấn đề liên quan đến việc dời chỗ ở và lựa chọn vị trí cư trú. Ở Sar Luk, ba vai trò này do ba người riêng biệt đảm nhiệm, đó là: Baap Can, Bbaang-Bụng phệ và Kröng-Jôong.

Cum tii = hôn tay nhau (trong thực tế, họ thổi lên tay của người bạn). Việc này chỉ diễn ra ở bên cạnh một chum rượu lễ hoặc xung quanh một cái nia nơi họ trao đổi quà theo nghi thức.

Daak = nước, dòng nước, một vùng nước rộng; (được đặt trước tên của nguồn nước hoặc các hồ: Daak Mei, Daak Laak…); daak mpaa — nơi lấy nước ngọt.

Ding = ống tre (nói chung, dùng để chỉ ống đựng nước uống, thường được khắc bằng lưỡi sắt nhọn nung đỏ); dingpaa — ống tre khắc nung đựng da trâu và măng. Trong số những ống này, hai ống quan trọng nhất có miệng ống mở rộng kéo dài theo hình gậy, không thể thiếu được trong lễ đính hôn và đám cưới.

Dok reh = “bứng gốc cây mây” — đây là một nghi thức tập thể, bắt đầu một chu kỳ mới của Nyiit Döng (lễ cúng Đất).

Dôih = “ vụ việc xét xử”, vụ kiện; ví dụ như: gah dôih, noongoidôih, kuangdôih.

Dôok braak! — “con khỉ chim công” — một lời rủa rất thô tục và nếu nhằm chỉ một ai đó thì có ý xúc phạm.

Dôong = dlei dôong = dôong dlei = cột nghi lễ bằng cây tre dlei và được cắm trong một ô hình vuông linh thiêng khi bắt đầu gieo mạ.

Dôop hêeng (böh Yaang böh caak) = “lượm hồn” (do các thần linh và các phù thủy); dôop hêeng baa = nghi lễ ruộng đất để lượm hồn lúa.

Dööm mbuu — “mùa ngô” (tháng 8-tháng 9). Xem giải nghĩa từ: jiik.

(Yang) drang= tên một loại ché cổ.

Ê’loeh = “xỉ sắt — xỉ ở lò rèn” — có vai trò che chở ma thuật.

Esoo geh dôih = “không có việc gì cả”.

Goec hêeng — “buộc vòng quanh cổ của hồn” (một ngọn cỏ tranh). Một cách phòng ngừa ma thuật để bảo vệ linh hồn của những người đào huyệt.

Goong = chiêng có núm ở giữa (chúng tôi còn gọi là chiêng lồi), bộ chiêng này gồm ba chiếc, đuợc chơi với phần đệm của chiêng chaar; noo goong — “bài ca của cồng chiêng”, đó là một bài hát linh thiêng gắn với Nyiit Döng và đuợc biểu diễn duói dạng những bài hát dặm.

Gô’uiny = “ở gần lửa”; thành ngữ này dùng để chỉ việc ở cữ và những nghi lễ diễn ra xung quanh việc đó.

Grôong- một loại yên cương có lục lạc bao gồm vòng tay, vòng cổ và những cái lục lạc (trong tiếng Kudduu grôong có nghĩa là “cái nhạc”) đuợc sử dụng trong lễ saman (phù phép).

Gun — Để chỉ những chất có đặc tính kỳ diệu bên trong, vừa gây ra bệnh và vừa có khả năng chữa khỏi bệnh. Chúng vừa là “thuốc chữa bệnh”, vừa là “thuốc độc”. Những người mắc phải chứng bệnh nào đó thì lại có sức lực (gurn) để chữa khỏi bệnh đó. Xem giải nghĩa từ: mboong gun, sam gun. Tuy nhiên, có một số gun luôn luôn lành tính, đó là các cây curcuma. Chúng tôi dịch gun nôm na “cây thuốc thần diệu” (Xem phần chú giải tên các loại cây).

gut — ống sậy cắm vào trong chum để hút ruựu.

Hêeng = những linh hồn (mỗi nguời có nhiều linh hồn, những linh hồn này tồn tại ở những dạng khác nhau). Xem giải nghĩa từ: dôop hêeng, goec hêeng, (tlaang) kuuleel, mhö’, naar, tau bung.

Hii saa brii… = “chúng tôi ăn rừng (của)…” (tiếp theo là địa danh):

- - Chỉ phần lãnh thổ mà họ đang làm rẫy ở đó.

- - Để chỉ các năm (mỗi năm không đuợc gọi bằng các con số mà bằng tên của cánh rừng nơi dân làng khai phá, đốt rẫy và trồng vụ mùa).

Hih nâm — “nhà kho”, phần nhà dành cho một cặp vợ chồng và con cái ở trong ngôi nhà dài, cả những cô gái đã đi lấy chồng nhưng chua có nhà riêng cũng ở đó.

Hôol cae trôo’ = “sự xông hơi chữa bệnh (của người bệnh) từ nhựa trời” — đây là một hoạt động mở đầu cuộc hành trình của thầy pháp đi xuống cõi âm. Hoạt động này cũng có thể được tiến hành ngoài lễ saman (mhö’) (lễ phù phép).

ler = gà mái, ier coh rhae — “con gà mái mổ dòi”, tức là gà được cúng cho người chết và được chôn sống theo người chết xuống mồ; ier rnööm mhaam tii — “gà mái và rượu cần dùng để xoa máu vào tay” — đây là lễ hiến sinh đầu tiên cúng người chết; cách gọi khác về con vật hiến tế này là ier iâm troong Phaan = “con gà dẫn đường (cho người chết) xuống âm phủ”.

Jiik — “sự giẫy cỏ”. Nghĩa mở rộng là chỉ mùa làm cỏ lúa rẫy — chủ yếu là vào mùa mưa.

Joot mhaam — “dẫm lên máu (của vật hiến tế)”, đã được đổ ra trên những tàu lá dùng trong nghi lễ. Joot mhaam siir mhaam sau — “dẫm lên máu lợn hoặc máu chó” — đây là nghi lễ tẩy uế tập thể của cả làng sau khi xảy ra một cái chết xấu.

Jôok — người bạn kết nghĩa ăn thề mà người ta đã làm lễ trao đổi hiến sinh trâu Tâm Bôh với họ.

Kaa — con cá; kaa jot, kaa laang — nhiều loại cá rất nhỏ sống ở sông; kaa piet = cái nơm; kaa sak = cá được dùng để cúng tế, được treo trên một cái sào tre trong lễ “đốt những cây đã đốn”.

Kahan (từ mượn của người Ê Đê) = lính (chỉ những người lính son cước cũng như lính bảo an).

Khiep!- “Mặc kệ! ổn cả!”

Khiu = một chiếc gùi nhỏ được đeo trước bụng người tuốt lúa rẫy.

Khoa bboon — trưởng làng (khoa là một từ của người Ê Đê).

Khôop = một hộp nhỏ hình chữ nhật bằng kim loại, trong đó có một cái gương. Đây là một mặt hàng nhập khẩu.

Khual yaang = “khấn cầu các thần linh” = những tiết kinh được đọc với giọng ê a (phân biệt với từ “rec”- một phiên khúc thỉnh cầu được học thuộc lòng — khi hát bài này không đòi hỏi phải có máu của vật hiến sinh); khual yaang ndul baa = “lời mời gọi các Thần ở bụng Thóc” — có nghĩa là bôi một nhúm hèm rượu đã được thấm máu vào cột cuối cùng của gian nhà vựa. Cột này được dựng đằng trước cánh cửa riêng.

Kiep mêem — con sò hai mảnh vỏ được dùng trong nghi lễ ma thuật, cầu sự che chở.

Koon = con, con trai (con gái) của (ai đó); koon maa = để chỉ đứa trẻ do một người vừa chết đầu thai vào. Xem giải nghĩa từ: njür koon.

Kôony = em trai út của mẹ; têng koon kôony = “theo đuổi con gái của em trai út của mẹ” — đám cưới được ưa chuộng giữa anh em họ hàng chéo, con cô con cậu (như trong trường hợp của Kroong-Rốn lồi (con trai của Jôong-Thầy cúng) và của Aang-Sa mí mắt (con gái của Baap Can).

- - Chỉ con trai của em trai út của mẹ (sau khi bố nó đã chết).

Kriet = hộp đựng hạt giống, được đan bằng tre hay mây, hình thuôn dài, miệng hẹp lại).

Kuang = giàu sang, có quyền lực (nghĩa đen của từ này là “người nam trưởng thành”); kuangdôih = giàu có nổi tiếng như người làm trung gian trong các cuộc xử kiện (có thể dịch là “quan tòa”).

Kuat (=kat) rsei nang = “thắt nút kết nối các ngày lại với nhau”.

(Tlaang) kuulêel = chim diều hâu; kuulêel = linh hồn diều hâu của một con người (linh hồn này xuất hiện vào lúc người mang hồn chết hoặc sau đó).

Lâm daak yang = “dẫn vào nước ché”. Trong những ngày lễ hội, có rất nhiều cái ché rnööm của nhiều người khác nhau được tập trung lại trong cùng một gian nhà để thưởng thức trong suốt buổi lễ, tất cả những người tham dự sẽ được những người trung gian (hoặc những người thiêng tùy từng trường hợp) dẫn đi theo hàng một đến trước dãy ché của họ và lần lượt nếm những chum rượu đó trước khi những chum rượu này được chủ nhân và khách mời thưởng thức.

Loh (=sreh) ruih = “dọn (hoặc là chặt) những cây đã đốn chưa được đốt hết”. Những công việc trồng trọt sẽ được bắt đầu ngay khi đã đốt vùng rừng được khai hoang (chuu ntôih).

Mae rbaal = hạt cườm lớn, cổ, hình trụ. Vòng cổ được làm từ những hạt cưừm này.

Mâp Mang = các ác quỷ ở trong rừng, chuyên lang thang gần những con đường mòn và gần những nơi đang bị cái chết làm ô nhiễm. Xem giải nghĩa từ: Caak Ddoong, Phöt Puu.

Mboonggun = “bôi một loại vừa là độc dược vừa là thuốc chữa bệnh”. Xem giải nghĩa từ: gun.

Mbuung kriing — “mỏ chim hồng hoàng” — một loại hình chạm khắc trên đỉnh cột hiến sinh, đặc biệt dùng trong lễ đâm trâu khi có người ốm hoặc chết.

Mhaam — máu; nghĩa rộng có nghĩa là hiến sinh, bôi máu cho lúa (Mhaam Baa), vào chân (mhaam jong), vào thân thể của những người tham gia lễ hiến sinh (mhaam rnööm}, vào củi lửa và sợi dây mây (mhaam rnut sei reh), con vật hiến sinh là con lợn dùng cho lễ bôi máu (mhaam sur).

Mhö’ — một buổi lễ saman (phù phép). Trong buổi lễ đó, njau (thầy cúng) đi vào cõi âm để gọi hồn của người bệnh về vì hồn này đang bị các thần linh và phù thủy giam giữ. Xem giải nghĩa từ: njau mhö’, tau bung, dôop hêeng, hôol cae trôo’.

Miir — các khu trồng trọt lưu động trên những vùng cây đã bị đốt cháy (rẫy là tiếng Việt do các nhà địa lý học du nhập). Từ này có thể chỉ vùng đất rộng lớn đã được cả làng khai hoang và trồng trọt, hoặc một thửa ruộng cá nhân, hoặc một yếu tố của toàn bộ rẫy; tum miir — chòi ở rẫy, thường được dựng trên cột rất cao.

Môih = khai hoang, mùa phát rẫy.

Môong= viên đá cuội sẫm màu được sử dụng trong việc thử thách bằng nước sôi để phát hiện những ma lai.

Möng e’jju’ = “que vét xái thuốc”, cái nạo ống điếu được làm từ một que tre rất mỏng, một đầu được chẻ toi mà người phụ nữ rất thích nhai giống như miếng thuốc. Que nạo này được dùng trong những lễ ma thuật.

Mpan Baa = “chít khăn lên đầu cho lúa”, việc đặt lễ vật lên đống lúa đã vào kho — đây là giai đoạn hai trong lễ dôop Hêeng Baa.

Mpôol = dòng họ, để chỉ toàn bộ những người thuộc cùng một tổ tiên ở phía dòng họ mẹ (tên của thị tộc được truyền từ mẹ sang các con). Những thành viên thuộc cùng một mpôol là “anh em và chị em”, khi cùng một thế hệ; “bố mẹ và con cái” hoặc “dì cô, chú bác và cháu trai, cháu gái” khi họ thuộc hai thế hệ kế tiếp nhau; cuối cùng là “ông bà và các cháu” khi thuộc hai thế hệ không kế tiếp nhau mà bị ngăn cách bởi một hoặc nhiều thế hệ khác. Những thành viên thuộc cùng một thị tộc không được phép lấy nhau, không được có quan hệ giới tính giữa họ với nhau.

Mprê’ — phép vẩy máu bằng một que vẩy nước phép (lễ hiến sinh để tẩy uế sau khi có người chết xấu).

Nal = một phần riêng của ngôi nhà (hih nâm); phần nhà đó có kho lúa và có vách ngăn làm chỗ ngủ cho đôi vợ chồng và các cô gái trẻ.

Naang = sàn nhà làm bằng tre đan; naang rah = sàn dùng cho nghi lễ; naang röng — gian nhô của ngôi nhà dùng cho nghi lễ. Hai loại naang này chỉ có thể được dựng trước những ngôi nhà của những người có lễ tế trâu.

Naar = thạch anh thần diệu, một mẩu thạch anh làm bằng chứng cho mối quan hệ giữa tâm nta’ với các Thần (xem giải nghĩa từ: rtee). Các njau sử dụng những hòn đá này để chữa bệnh cho khách hàng của mình; naar book = “hồn thạch anh trong đầu”, linh hồn đá đen ở trong đầu, đằng sau trán.

Ndah = cọc và cột dùng trong lễ đâm trâu; ndah yang = cọc ché (đối với ché cọc này tương ứng như cột cây gạo đối với hiến tế).

ndraany = người trung gian (người môi giới, người mai mối).

Ndrii — bột gạo; khi được lên men, dùng để làm rượu rnööm; ndrii tâm triu — loại bánh tráng có men được người ta trân trọng tặng nhau (người nhận phải đáp lễ) trong dịp lễ trao đổi hiến sinh trâu. Xem giải nghĩa từ: coot, weh phei.

Ndrööng yaang — bàn thờ nhỏ đóng treo ở đòn tay của mái nhà. Bàn thờ này được làm chỉ cho lễ hiến sinh trâu.

Nhaa chu (=sii) = “lá cây”. Bó lá cây được dùng trong lễ đốt rẫy.

Nhaat sôor saa pae = “gửi trả lại (các Thần và) ra lệnh ăn rau quả” — đây là lễ kết thúc một thời kỳ ốm dài.

Nhêel (=toih) kec = “thông báo vụ thu hoạch của mình”; nghi lễ tập thể diễn ra trước mùa gặt; nhêel kec phaan in — “thông báo vụ thu hoạch cho người ở cõi âm” — một dạng tôn giáo của nghi lễ trên (mở đầu cho sự thờ cúng tổ tiên).

Nier = một loại thảm hoặc đệm được làm bằng tre chẻ dọc, được đập bẹp, rồi đặt lên trên vách ngăn.

Njat = đồ cúng tang lễ hay vật được đặc biệt hiến sinh để cúng người chết; njat mhaam boong = “tang lễ hiến sinh để bôi máu lên quan tài”. Lễ này được tiến hành trước khi chôn cất; njat löi laat mbrii — “tang lễ hiến sinh để bỏ người chết trong rừng”[63], lễ này diễn ra sau khi chôn cất; njat rpuh — “đồ cúng tang lễ, cúng cho con trâu”, đặt đồ cúng lên thân con trâu mà họ vừa giết để hiến sinh.

Njau — thầy cúng, được chia làm hai loại: phổ biến nhất là những thầy cúng chữa bệnh (njau proproh), chỉ có khả năng chăm sóc người bệnh bằng xoa bóp (proproh) hoặc bằng những thủ thuật đơn giản; còn những njau mhö’, những thầy pháp saman dẫn hồn thì có quyền lực đi về cõi âm trong những buổi lễ tập thể (mhö’).

Njur koon — “đưa đứa trẻ ra khỏi nhà” = nghi lễ “đưa đứa trẻ ra khỏi nhà” (thường được tiến hành vào ngày thứ bảy sau khi sinh).

Noo = sự việc, bài vè, bài ca, tiếng nói; noo goong- “bài ca của cồng chiêng”; noo ngoi dôỉh — “lời nói của công lý”, (những bài thơ có tính pháp lý) được đọc trong các vụ xử kiện; noo proo — “thi ca”, anh hùng ca.

Nool poec = “nợ thịt”, phần thịt nhận được trong một buổi lễ hiến sinh và người nhận phải trả đáp lễ.

Nôot = sự trừng phạt nếu vi phạm quy tắc trong quan hệ với những người được gọi là tâm köih (có nghĩa là “anh em và chị em” thuộc dòng họ trưởng của chồng và bố mẹ chồng, thuộc thế hệ già hơn chồng). Sự trừng phạt này khiến người ta phải héo hơn gầy mòn.

Nsôom- sự xé tơi.

Ntaang = taang — tên của những loại ché.

Ntöng ndah rlaa — “dựng cột tre lớn”.

Ntuung hêeng= “chiếc thang của hồn” — que được khấc đặt trên đầu quan tài.

Ngkook = loại cây dứa dại. Nghĩa mở rộng để chỉ chiếc chiếu hoặc áo tơi đi mưa được làm từ lá dứa khâu tay.

Ngoong = tên một loại ché cổ.

Nyiit = uống. Nghĩa mở rộng: ngày lễ hội; nyiit döng — ngày lễ cúng Đất; nyiit keep — ngày lễ cái Kẹp; nyiit ndah — ngày lễ cúng Cột (của Thần Lúa).

Pae lah tuh — “rau, tấm, đỗ”. Món ăn này được chuẩn bị nhân dịp Mhaam Baa. Món ăn này được chế biến từ thịt lợn, đỗ và gạo tấm rắc lên.

Paang daak — đánh cá tập thể bằng cách chặn kín một khúc sông bằng hai cái đập từ bờ sông này sang bờ sông kia.

Phaan = nơi ở của người chết ở dưới đất (âm phủ, cõi âm hay địa ngục).

Phit! = thán từ được thốt lên trước khi đọc những lời cẩu nguyện (rec).

Phôt Puu — những hung thần (ác quỷ) gần giống với Mâp Mang (xem giải nghĩa từ này).

Pieng book = “lớp cơm trên mặt nồi” — cơm lấy ở lớp trên cùng của nồi cơm nấu đầu tiên trong ngày để dùng cho một số nghi lễ.

Plaa = keep — một gậy tre mà một đầu được chẻ ra để kẹp những phẩm vật (keep) nhằm chuyền vài phẩm chất vào cây lúa đang tăng trưởng. Cây gậy này được cắm ở trong rẫy vào ngày Nyiit Keep.

Poal book ier = “thuật bói toán bằng đầu gà mái” — đầu gà được chẻ ra làm đôi và được dùng để bói theo mặt sấp và mặt ngửa — đây là nghi lễ cưới xin.

Poec mâp nae nyiim — “thịt (để bảo vệ) những người khóc — những người đã khóc những bài than khóc thê thảm, tránh khỏi ác thần Mâp Mang”. Phần thịt của những vật hiến sinh njat được chia cho từng người đã khóc.

Pool = hoặc là một hành động bói toán thực sự hoặc là một hành động ma thuật để cho điều mình mong muốn được bảo đảm đi đúng đường; pool ding boh = xem bói bằng cách dồn chặt gạo vào “ống đựng muối”; pool ding mhaam — xem bói bằng mặt sấp hoặc mặt ngửa của hai nửa chẻ dọc của một ống tre đã dùng để đựng máu; pool dlei — xem bói bằng hai nửa chẻ dọc của một đoạn tre (dùng trong lễ đốt rẫy); pool gun ik — cùng một cách xem bói hai nửa của một đoạn cây ma thuật mát mẻ; pool taak — “việc xem bói một cây giáo” đuợc cắm theo chiều dọc vào một phiến gỗ mỏng đặt trên một cái bát đựng nước và những hạt lúa; xem giải nghĩa từ: poal book ier, rla’ier; rblaang, rtlup.

Pôong rlaa = cách thức đặc biệt chặt một cây tre khổng lồ đuợc chọn làm cột lễ. Người ta chặt cây tre đó sát đất (chứ không ở trên những mấu tre) và họ rất cẩn thận để cây tre này ngả dần xuống thay vì để cây đổ tự nhiên (vì theo thông thuờng, khi đốn tre người ta để đổ tự do).

Pôtoo = biến dạng từ “vua” của người Chàm để chỉ “vua”.

Prah = hong gió theo nghi lễ; prah sak — “hong gió cơ thể theo nghi lễ”.

Praang = tei — người Pháp.

Praang baal — một bài diễn thuyết yêu cầu sự hòa họp trong buổi uống rượu cần trước khi vào lễ hội đâm trâu.

Proproh uuk = proproh kiek = “cách chữa bệnh của các ông thầy cúng (bằng cách lấy bùn hoặc cát ra)”.

Rbii baa = “vuốt ve lúa” — đây là nghi lễ hôn nhân tức là bố của cô dâu lần đầu tiên mời con rể lên xem vựa thóc nhà mình.

Rblaang (böh any) — “mặt ngửa thuộc về tôi” chỉ cách thích hợp trình bụng nửa thanh tre ra — để cho nửa thanh tre nơi rất gần người đang xem bói bằng mặt sấp hoặc mặt ngửa (pool). Xem giải thích nghĩa từ: rtlup.

Rdae — kho lúa tạm thời dựng ở lối ra vào của miir.

Rla’ier = “bắt con gà mái đi (quanh chân cầu thang của kho thóc)” — hoạt động giả bói toán trong lễ Mhaam Baa. Xem giải nghĩa từ: pool.

Rluung — ché đắt tiền.

Rmuul — gậy gieo hạt. Những người đàn ông dùng gậy này để chọc lỗ và người phụ nữ sẽ bỏ hạt giống xuống đó. Xem giải nghĩa từ: tuuc, kriet.

Rnôom — những người phục vụ trong lễ đâm trâu. Một người thế lực kuang khi có nghĩa vụ tổ chức lễ đâm trâu, phải tuyển chọn trước ngày lễ một tháng một chàng trai và một cô gái trẻ — gọi là rnôom — để họ lo chuẩn bị ngày lễ; đặc biệt chàng trai phải làm ra những đồ dùng và đồ trang trí theo nghi lễ mà một lễ đâm trâu đòi hỏi phải có.

Rnööm — rượu cần. Người ta mở ché rượu để dâng cúng. Họ nhét lá vào ché để cám của coot (xem giải nghĩa từ này) không trào lên, sau đó người ta đổ đầy nước; người ta hút rnööm bằng một ống sậy (gut) mà một đầu được cắm sâu vào ché; rnööm bôôm phei = “rượu đáp lại gạo mời”; rnööm prah rhaaỉ ndraany — “rnööm để quạt mồ hôi của người môi giới”.

Rnut — củi thiêng mà người ta cưa cọ để lấy lửa dùng vào việc đốt những cây đã được đốn vào trong dịp chuu ntôih. Nghĩa bóng để chỉ người chuyên giữ củi lửa.

Rngool = vị trí của làng.

Rok cing = ban nhạc mang chiêng đi đánh khắp các nhà trong làng.

Root = nhà tranh, nhà dài trong đó có nhiều gia đình cùng ở (hih nârrì).

Rplee nnaan = “thay đổi tên họ” sau khi bị một bệnh nặng để làm lạc hướng các Thần linh và các phù thủy.

Rsei siengja’ tlaang kuulêel — “sợi mây dẫn hồn diều hâu” — một loại dây mềm bằng mây to dẫn hồn chim diều hâu được đặt ở đầu mộ trước khi lấp đất và sau đó được rút lên.

Rtee = hòn đá cuội hình quả trứng, cùng với các naar (thạch anh) là bộ đồ ma thuật của mọi người.

(Sum) Rtleh — tên một loài chim (có thể gọi là chim gõ kiến).

Rtlup (böh yaang) — “mặt sấp (dành cho thần linh)”; chỉ cách thuận lợi, hoặc cần thiết — tức đưa lưng nửa thanh tre để cho thanh tre rơi thật xa người đang xem bói theo mặt sấp hoặc mặt ngửa (pool) — Xem giải nghĩa từ: rblaang.

Rwaang brii = “đi xem rừng”. Nghi lễ ruộng đất và buổi lễ tập thể phân chia các phần đất trồng trọt cho những người dân trong làng.

Riuec book = “xoay tròn (của một cái ché nhỏ không có cổ) đặt ở trên đầu”. Sae — người chồng.

Sah — cái gùi; sah kec = “cái gùi để đi thu hoạch lúa”, đây là gùi có kích cỡ lớn nhất.

Sal = trả lại, trả lễ. Nhưng trong sal muu (trả cho gấu), sal yaang (trả cho thần cây) người ta cho rằng nguyên nhân của những trả lễ trên chính là bệnh tật cho nên những lễ hiến này thường kèm theo những hành động thù địch.

Sam gun — “bôi cây phép” (xem giải nghĩa từ này).

Siam ê’ sür siam ê’ sau = “cho ãn phân lợn, phân chó” — câu nói chính trong lễ chuộc tội loạn luân.

Sok Rhei = “Lấy Rơm” — một nghi lễ ruộng đất được thực hiện vào hôm trước ngày lễ lớn kết thúc vụ mùa. Đây là lễ bôi máu cho lúa.

Sreh ngguu tâm buum = “đào gốc và trồng củ” — nghi lễ nhận lấy phần đất được chia trong buổi đi xem rừng (ruaang brii).

Suu troany — khăn che thắt lưng, “khố” (của những người đi đường ngày xưa) — đây là một loại trang phục nam giới ở Đông Dương trước kia, tiêu biểu nhất là: một băng vải dài luồn qua hai chân và buộc ngang vào thắt lưng và một đầu khăn có trang trí đẹp nhất được thả xuống đằng trước; suu troany ding door = khố được dệt dành cho lễ Tâm Bôh.

Tâm 1 = trồng, cắm một cây xuống đất; tâm gun baa = “trồng cây lúa thần diệu”, nghi lễ ruộng đất trong mùa gieo hạt. Xem giải nghĩa từ: tuuc.

Tâm 2 = ý niệm trao đổi về sự có qua có lại; Tâm Bôh = “trao đổi ngọn lửa”, trao đổi hiến sinh trâu; tâm book — “cụng đầu” — một trong những giai đoạn của hôn nhân nhằm chỉ một đám cưới; tâm ge’ — “húc nhau” khi nói về những con trâu); tâm köih = cách xưng hô và cử chỉ phải luôn được tuân thủ, nếu không thì bị nôot (hình phạt bị gầy đi), đối với anh em và bố mẹ thuộc dòng họ trưởng của chồng; tâm nta’ — liên kết với các Thần; tâm nyiit — “trao đổi đồ uống”, hai người lần lượt hướng ống hút của người này vào miệng của người kia; tâm rec ntii nae — “trao đổi lời chúc và dạy cho những người khác”, những lời nói của những người thiêng; tâm Siam — “trao đổi đồ ăn”, hai người lần lượt mời nhau, đặt lên môi người kia một nắm thức ăn; tâm triu — để chỉ toàn bộ những món quà tặng nhau giữa hai người chủ chốt của hai bên trong buổi lễ Tâm Bôh.

Taang = ntaang — tên của những loại ché; taang sôh = loại ché phổ biến nhất (đặc biệt đuợc gọi là Djiring); taang laa = loại ché giá trung bình. Xem giải nghĩa từ: yang.

Tau bung — “rung (lá cây để lượm) hồn nhện”, đây là thủ tục cuối cùng trong lễ mhö’. Người ta thuờng dùng từ này để chỉ một buổi lễ phù phép (saman) hoàn chỉnh. Tau bung có thể đuợc chồng hoặc người bà con gần của người bệnh tiến hành ngoài buổi lễ saman (phù phép) trong lễ phù phép trừ tà ma bệnh tật.

Tei (từ gốc Việt) = praang- người Pháp.

(Sum) Tei = loài chim tei, bị xem là nguyên nhân của bệnh đau vai.

Tereh — những con gián nhỏ (?).

Tlaa kap! = “hổ sẽ ăn thịt mày!”.

Tlaang = chim săn mồi, chim diều hâu; xem giải nghĩa từ: (tlaang) ayaa, (tlaang) kuulêel.

Tling tiör — đàn phiến gỗ để ở ruộng, được làm từ bốn thanh gỗ treo nằm ngang trên hai dây mây nối với một thanh thứ năm đuợc buộc chặt vào một cái cột; hai đầu khác của dây mây đuợc giũ xuống đất bằng hai cái cọc. Những thanh ngang của cái “thang” âm nhạc này do hai người nhạc công đánh: một người dùng hai búa gỗ và một người dùng một búa gỗ.

Tok — nhổ lên, kéo ra; tok mồng — “nhổ những que” — lễ ma thuật để chữa khỏi bệnh, tức là dùng miệng kéo ra từ những chỗ đau, những mũi tên của các thầy phù thủy — tức là những que gỗ nhỏ — nguyên nhân gây ra bệnh; tok yoo — “rút thăm một tên của tổ tiên” để đặt cho đứa trẻ mới sinh.

Tong = hát, khúc hát, bài hát; tong rpuh = “khúc hát của trâu”; tong yang -“khúc hát của ché”, một khúc hát thiêng kể lại những đoạn truyện thần thoại và được hát trong suốt đêm trước ngày lễ đâm trâu.

Tuuc = gieo hạt. Xem giải nghĩa từ: tâm 1.

Tuk mee lööt — “mày đi đâu?”.

Turn nduu — “nhà của Thần Nduu”, là một nhà sàn thu nhỏ được dựng theo nghi lễ giống như các túp lều dựng ở rẫy (tum miir) và được gắn liền với lễ hội nông nghiệp.

Uuk tlaang kuulêel = “nắm đất của hồn diều hâu” = là nắm đất đầu tiên được xúc lên khi đào huyệt. Người ta sẽ đặt nắm đất đó lên ngôi mộ đã được chôn cất hoàn chỉnh trước khi rời khỏi nghĩa địa.

Wah = gian phòng khách chung giữa hai nhà (hih nârri) sát nhau: khoảng không gian phân cách hai kho lúa của họ.

Waih mpôh = “xua đuổi các thần linh ra khỏi rẫy bỏ hoang”, đây là nghi lễ chữa khỏi bệnh.

Weh phei — “đong gạo”, đây là nghi lễ trong đó, những người được mời dự lễ hội đâm trâu dâng một bát gạo để đáp lời mời. Trong lễ Tâm Bôh, lại diễn ra lễ “đong gạo sống” để dâng cúng lần thứ hai do một jôok (có thể gọi là khách mời chính) dâng cho bạn kết nghĩa ăn thề của mình nhận; người bạn này lập tức sẽ đáp lễ lại người bạn kia một bánh tráng đã lên men (ndrii tâm triu). Hai hình thức hoạt động này được lặp lại trong bước hai của ngày lễ hội, nhưng dĩ nhiên lần này hai người chủ chốt sẽ đóng vai trò ngược lại.

Weer = thiêng; điều cấm, điều kiêng kị; xem giải nghĩa từ: croo weer, Beng.

Wiah = con dao có hình dáng điển hình của người Mnông: một cán dao dài bằng tre dlei được uốn cong ở đầu, và người ta tra một lưỡi dao bản vào chỗ cong gồ lên.

Yang = chum, ché…; yang dâm — cái ché nhỏ không cổ; yang drôh — ché có kích cỡ trung bình; yang ke’ it’ = ché không cổ nhỏ hơn yang dâm. Xem giải nghĩa từ: drang, ngoong, rluung, taang; ndah yang.

Yaang = các thần linh. Xem giải nghĩa từ: khual yaang, ndrööng yaang, rtlup (boh yaang).

Yoo — chỉ ông bà ngoại và ông bà nội; và sau đó tổ tiên. Đây là cách xưng hô tỏ lòng tôn trọng đối với những người châu Âu (tên của tác giả bằng tiêhg Mnông là Yoo Sar Luk). Yôh book rpuh = “lễ đặt sọ trâu” — một nghi lễ tập thể diễn ra ba ngày sau khi kết thúc lễ cúng Đất.

Chú giải tên riêng và tên dòng họ[64]

Những tên của dòng họ được viết nghiêng.

Chúng tôi dựa theo cách sử dụng của người Mnông khi đặt tên đệm cạnh tên của người chồng (tức là nối với tên của người có liên quan bằng một dấu gạch ngang) hoặc đặt cạnh tên của người anh (đơn giản chỉ là ghép tên). Đối với những người không sống ở Sar Luk, chúng tôi sẽ chỉ ra tên làng nơi họ sống. Chúng tôi đặt giữa dấu ngoặc đơn, nối bằng dấu gạch ngang, tên dòng họ của đối tượng hoặc người chồng. Xin lưu ý rằng theo phong tục của người Mnông thì tất cả đều theo dòng họ mẹ.

Thứ tự bảng chữ cái được sắp xếp theo cách thông thường. Chúng tôi đã sắp xếp sau phụ âm bình thường là phụ âm sát nếu có, ví dụ như Bbaang được đặt sau Brôong và không đặt trước Baap Can; cũng như vậy, Ddoong được xếp sau Dür. Ng và Ny được phiên âm thành một âm vị duy nhất, những từ bắt đầu bằng những chữ cái này không được xếp cùng chỗ với những tên được bắt đầu bằng chữ N, mà những từ này sẽ được viết tiếp sau đó.

Ae Diê = xem bảng chú giải các từ.

Aang (Rtung) = con gái cả của Kraang (Rjee)-Drüm.

Aang, Rddôong (Cil) = con gái của Rieng, mắc tội loạn luân với anh trai của mình là Mbün.

Aang-Bbaang = xem Aang-Còi.

Aang-Kroong xem Aang-Sa mí mắt.

Aang-Kröng (Daak Cat —Cil) = Chị em của Kroong-Poong-Chột, của Bbaang-Lang-Chột, Nyaang…; vợ của Kröng (anh em của Taang-Jieng-Còng). 136, 139, 369, 397

Aang-Người dài = Aang-Taang (Ntöör-Rjee); vợ của Baap Can; mẹ của Jaang-Srae, Choong-Bụng ỏng, Dür, Kroong; con gái của Kroong (Rlük)-Mang; chị cả của Bbaang-Hươu, “con gái” (cháu gái) của Yôong-Điên. Gốc quê ở Phii Ko’.

Aang-Sa mí mắt = Aang-Kroong (Bboon Jraang — Rjee), con gái vợ trước của Baap Can (Taang-Rjee-Jaang); chị của Can-Groo; chị cùng cha khác mẹ của Jaang-Srae, Choong-Bụng ỏng, Dür và Kroong; vợ của Kroong-Rốn lồi, con trai của Jôong-Thầy cúng, chị cả của bố, ở cùng bố.

Aang-Hôi (Ntöör) = con gái út của Yôong-Điên.

Aang-Sieng, Nyôong Brah (Ryaam — Paang Tiing) = chị cả của Irae-Bbaang (con dâu của bà già Troo), con gái của một người bạn kết nghĩa ăn thề (bây giờ đã chết) của Truu.

Aang-Taang = xem Aang-người dài.

Aang-Còi = Aang-Bbaang (Cil — Ntöör), vợ của Bbaang-Hươu; chị em của Taang-Jieng-Còng, Kröng-Aang, Brôong-Góa.

Aang-Góa (Cil) = chị em của Sieng-Góa (= Sieng-Ôot) và Tôong-Biing; vợ góa của già Ndêet (Oe Daak); người yêu của “anh trai”.

Aang-Góa (Daak Cat) = con gái của Taang-Iieng-Còng (CH); vợ góa của Kraang (Rjee) (con trai của già Troo); mẹ của Jieng.

Baap Can = Taang-Aang = Taang Truu = Taang-Vua diều hâu (Rjee-Ntöör) = là người thuộc dòng họ Rjee có ảnh hưởng lớn nhất ở Sar Luk và cả “Vùng thung lũng”. Em trai út của Jôong-Thầy cúng, anh trai cả của Truu (người đứng đầu của vùng) và của Grieng-Bbieng; “con trai” (cháu trai) của già Troo; “anh em” của Kroong-người ngắn, Laang-Mhoo, Bbôong-Góa, Dlaang-Bbieng, Mang-Răng vẩu (vợ của Bbôong-Phó). Trong cuộc hôn nhân đầu tiên của ông với Jaang (Bboon Jraang), ông có hai người con là Can-Groo và Aang (ông đã cho kết hôn với cháu trai Kroong-Rốn lồi); với người vợ thứ hai Aang-người dài (Ntöör), ông có bốn đứa con: Jaang (đứa mà ông cho phép cưới Srae — con ghẻ của Kroong-người ngắn), Choong-Bụng ỏng, Dür và Kroong. Ông là bạn của Ndêh-Mang (cựu chánh tổng) và của Taang-Brôong (chồng quá cố của Brôong-Góa) thuộc dòng họ Cil.

Baap Nô’ = Y Hial, giáo viên cấp một, người Bih, hiệu trưởng của Trường học Khai Trí.

Biing = một nhân vật thần thoại.

Biing-Kroong, sống ở Ndut Lieng Krak (Bboon Jraang — RJee) = vợ của Kroong-người ngắn; với người chồng đầu tiên thì có đứa con tên Jrae và Srae-Học trò (chồng của Jaang, con gái của Baap Can).

Biing-Tôong (Bboon Jraang — Cil} = con gái cả trong cuộc hôn nhân trước của Mae-Kroong; chị dâu của Aang-Loạn luân.

Blieng = người Ê Đê, Chủ tịch ủy ban tỉnh Đắc Lắc (?).

Boec = một trong những thần linh ở dưới âm phủ — xem bảng chú giải các từ.

Bok sống ở Sar Lang (Ryaam) = con gái của Bbaang-Aang, là Rnut của làng này.

Bo’ = bà tổ của dòng họ Cil.

Brieng = một trong những Thần chết chuyên cai quản những cái chết “bất đắc kỳ tử”[65]; xem bảng chú giải các từ. 151,155,156, 159, 160,161

Broong (Rjee) = con trai của Jrae (“mẹ bé” của Mang-Răng vẩu).

Broong-Dür, Romen (Paang Tiing — Yuuk Rlaa) = kế tục cha (là Chaar-Jieng) làm chánh tổng.

Brôong-Góa (Cil) = là vợ góa của Taang (Bboon Kroong)-Brôong; mẹ của Jôong-Thoát vị; em gái út của Taang-Jieng-Còng, Aang-Còi và Kröng-Aang.

Brôong-Góa (Rjee) = vợ góa của Krae (Daak Cat), có con tên là Sraang-Kroong, Kroong-Hươu, Mang-Lùn và Jieng-Thấp; con gái của già Troo; chị em của Laang-Mhoo, sống cùng với Laang-Mhoo; “chị em” của Truu, Baap Can.

(Ngài) Bbae = tên của con trâu. 101,322

Bbaang (?) = chồng của Dloong, ông tổ của dòng họ Cil.

Bbaang (Ntöör) = tổ tiên của Aang-Nguời dài.

Bbaang (Ntöör) = con trai của Yôong-Điên (và hình như là của Bbôong-Phó).

Bbaang sống ở Sar Lang (Ntöör) = con trai của Lieng (Rjee) và của Jôong quá cố.

Bbaang-Aang = xem Bbaang-Hươu.

Bbaang-Aang = “người thiêng giữ Củi lửa” (Düng Jrii — Ryaam), anh trai cả của Choong-Yôong, người đứng đầu làng này; chú ruột của Dloong (vợ của thầy pháp saman) và là bố của Jôong-Nyaang, Bok, Kaar…

Bbaang-Chột = Bbaang-Lang (Daak Cat — Nduu), anh của Kroong-Chột, Aang-Kröng (người sống ở nhà ông ta), Nyaang…, con trai của Kraang-Laang (Rtung-Daak Cat), bạn của Tôong-Biing.

Bbaang-Cai = bạn của Nyaang-Lính (Rtung).

Bbaang-Hươu — Bbaang-Aang (Ntöör — Cil), em trai út của Aang-người dài (và là kôony của những đứa con mà Aang-Người dài có với Baap Can); “con trai” (cháu trai) của Yôong-Điên. Là người thiêng ở Phii Ko’ và là “người liên lạc” của tổng; chồng sau của Aang-Còi; nuôi dạy một cháu trai của vợ; một người cháu trai khác của vợ đã lập gia đình tên là Wan-Rieng, hiện sống cùng ông ta; bạn của Kraang-Drüm (tháng 4/1949).

Bbaang-Dlaang = trưởng hạt ở Bboon Dlei Laac Yô’ (Daak Cat-?).

Bbaang-Học trò sống ở Ndut Lieng Krak (Bboon Jraang) = “anh em” của Srae-Jaang, Can, Aang-Sa mí mắt, người yêu của Aang-Góa (Daak Cat).

Bbaang-Bụng phệ = Bbaang-Jieng (Düng Jrii-Rtung), bố của Drüm-Kraang, Bbieng-Dlaang, Kroong-Sraang. Bạn kết nghĩa ăn thề của Truu và của Kroong-người ngắn. Người thiêng của những người dòng họ Rnut.

Bbaang-Thiếc (Rtung) — con trai của Wan(Mok)-Jôong. 406

Bbaang-Jieng = xem Bbaang-Bụng phệ.

Bbaang-Jrae, sống ở làng Nyôong Brah (Rjee-Ryaam) = con trai của già Troo; anh em của Laang-Mhoo, Brôong-Góa…; lính bản xứ cũ.

Bbaang-Jrae — chánh tổng Dam Roong (Cil — Paang Tiing).

Bbaang-Lang = xem Bbaang-Chột.

Bbaang-Mae, sống ở làng Paang Döong (Koon Yôong — Paang Tiing) = chú đằng bố của Choong-Lính và là bạn kết nghĩa ăn thề — giết lợn ăn thề — của Mhoo-Laang.

Bbaang-Mang, sống ở làng Ndut Sar = bạn của Wan-Yôong, của Paang Pê’ Nâm.

Bbaang-Poong, sống ở Lac, Sar Lang (Ntöör — Rlük) = con rể Yaang-Dlaang, sống cùng nhà.

Bbieng Coh Lêe = người anh hùng trong thần thoại, đã dắt con người đi khắp mọi mảnh đất.

Bbieng-Dlaang = chánh tổng Laac Döng (Nduu — Rjee), con rể của già Troo.

Bbieng-Dlaang (Rtung — Paang Tiing) = con trai của Bbaang-Jieng sống cùng bố; anh trai của Drüm-Kraang và Kroong-Sraang.

Bboon Kroong = gia đình của Bbôong-Phó; gia đình của Choong-Lính; gia đình của Mbieng-Grieng.

Bbôong-Phó — Bbôong-Mang (Bboon Kroong-Rjee) phó tổng; dân quân cũ; chồng của Mang-Răng vẩu (không còn một nguời con nào của họ còn sống sót); “anh rể” của Baap Can, Truu, Jôong-Thầy cúng, Kroong-người ngắn, Laang-Mhoo,…; “chú ruột” của Choong-Lính — người cùng chung wah. Bạn kết nghĩa ăn thề của Nyaang-Dlaang (ở Nyôong Brah), của Bbôong-Dlaang (ở Sar Lang) và tương lai là bạn của Nhee-Pöt (ở Düng Jrii).

Bbôong-Dlaang = phó làng Sar Lang (Rỵaam — Bboon Jraang), bạn kết nghĩa ăn thề của Bbôong-Phó.

Bbôong-Mang = xem Bbôong-Phó.

Bbür-Aang, sống ở Nyôong Brah (Rjee — Nduu) = con trai của Kraang (Ntöör)-Jôong, có nghĩa là con trai của người chồng thứ hai của Jôong-Thầy cúng (con ghẻ của Krong-Jieng), anh em của Kroong-Rốn lồi; anh em cùng mẹ khác cha với Kraang-Drüm; Toong-Jieng và Mang-Miệng méo; cháu trai ruột của Truu và Baap Can; “người liên lạc”, và là chánh tổng trong suốt thời kỳ Truu bị tống giam.

Can = Can-Groo (Bboon Jraang-Daak Cat), con trai của cuộc hôn nhân đầu của Taang (Rjee)- Jaang (= Baap Can); anh em của Aang-Sa mí mắt; anh trai cùng cha khác mẹ của Jaang-Srae, Choong-Bụng ỏng, Dür và Kroong; “anh em” củaSrae-Jaang, Maang-Gầy,…; “con trai” (cháu trai ruột, con trai của chị) của Mae-Kroong, của Joong; “người liên lạc” của chánh tổng mà anh ta là cháu trai.

Caang-Aang = sống ở Sar Lang (Paang Tiing-Rjee).

Chaar (Rtung) = con trai của Wan (Mok)-Joong.

Chaar-Jieng = Cựu chánh tổng Romen (Rnang-Paang Tiing); con trai của ông tên là Broong-Dür, chánh tổng hiện nay; anh kế tục cha sau cái chết của ông.

Chaar-Rieng (Cil — Rjee) = bố của người Ngee (Rjee); cậu ruột (kôony) của Tieng-Góa mà ông cho sống nhờ ở nhà mình cùng với người con gái của anh ta.

Chaar-Sraang = sống ở làng Ndut Lieng Krak, sau đó di cư đến làng Düng Jrii (Paang Tiing — Düng Jrii), là học trò cũ.

Choong (?) = tổ tiên của Baap Can.

Choong = Chánh tổng cũ của Yön Dlei (Cil).

Hai anh em Choong (Daak Cat) = Choong-Xanh và Choong-Bạc.

Choong-Bo’ (Jaa — Bboon Kroong) = con trai của gia đình Kroong (Rjee) — anh trai của Mang-Răng vẩu và Jôong (-Wan); anh trai của Mhoo-Laang,…; sống ở nhà Bbôong-Phó mà anh đã cưới cháu gái của ông ta; đã bị chết cùng vợ và ba đứa con trong một bệnh dịch xảy ra vào tháng 3 năm 1948.

Choong-Bụng ỏng (Ntöör) = con trai của Baap Can và của Aang-Người dài; anh em của Jaang-Srae, Dür và Kroong; em cùng cha khác mẹ của Can và của Aang-Sa mí mắt; cháu trai (họ đằng bố) của Truu.

Choong-Kôong = xem Choong-Lính.

Choong-Jieng = sống ở Rhaang (Rjee — ?).

Choong-Lính = Choong-Kôong (Bboon Kroong — Ntöör): lính bản địa cũ, được bầu làm trưởng làng Rcae vào ngày 15-9-1949; cháu trai ruột của Taang-Brôong (chồng quá cố của Brôong-Góa của dòng họ Cil); cháu ruột của Bbôong-Phó mà anh cùng chung gian phòng khách.

Choong-Góa, sống ở Sar Lang (Bboon Jraang) = một nhân vật có ảnh hưởng trong dòng họ của mình; bố của Dloong (vợ của Ddöi-Thầy pháp), sống cùng nhà với Dloong. Hiện nay, tạm thời giữ vai trò “người thiêng’’.

Choong-Yôong = trưởng làng Sar Lang (Düng Jrii — Ntöör); em trai út của Bbaang-Aang — người thiêng của làng này; bạn kết nghĩa ăn thề của Kröng-Jôong — người thiêng ở Sar Luk.

Chung (Bboon Kroong) = cháu trai ruột của Bbôong-Phó, người đã nhận anh làm con nuôi sau cái chết của mẹ anh; học sinh của trường tiểu học ở Buôn Ma Thuật.

Cil = một nhóm Ở Paang Döng.

Daang, Paang Pê’ Nâm (Nduu) = kẻ loạn luân.

(Mẹ) Dlaang = Tên của một con trâu cái.

Dlaang-Bbieng, sống ở Laac Döng (Rjee — Nduu) = con gái của già Troo; chị em của Brôong-Góa, Laang-Mhoo…; “chị em” của Truu, Baap Can…; lấy chánh tổng làng bên.

Dlaang (Rjee) = con gái của Bbôong-Mang-Phó, đã chết năm 1948.

Dlaang-Taang (Jaa-Ryaam) = chị em của Jôong-Wan, đã chết năm 1948.

Dlaang-Góa, sống ở Ndut Lieng Krak, (Rjee), chị cùng mẹ khác cha của Kroong-Người ngắn, sống cùng Kroong-Người ngắn.

Dloong = một nhân vật trong thần thoại.

Dloong-Bbaang = Bà tổ của dòng họ Cil.

Dloong-Ddöi, sống ở làng Sar Lang (Düng Jrii — Rlük) = con gái của Choong-Góa (Bboon Jraang) và là vợ của Ddöi-Thầy pháp; cháu gái của Rnut Bbaang-Aang (“láng giềng” của bà ta) và của trưởng làng Choong-Yôong.

Dloong-Miệng méo (Daak Cat) = con gái của Taang-Jieng-Còng.

Dloong-Kroong, sống ở Nyôong Brah (Nduu — Ryaam) = vợ của Baap Caang Siing.

Dloong-Đen (Ntöör) = con gái của Yôong-Điên; chị của Aang-Hôi, Tôong-Nói lắp; “chị em” của Aang-Nguời dài, Bbaang-Hươu…

Dloong-Góa (Bboon Kroong) = cháu gái của Mbieng-Grieng, sống ở nhà của Mbieng-Grieng cùng với con.

Drüm-Kraang (Rtung — Rjee) = con gái của Bbaang-Jieng-Bụng phệ; vợ của Kraang — con trai cả của Jôong-Thầy cúng; chị em của Bbieng-Dlaang và Kroong-Sraang; mẹ của bốn đứa con, trong đó có Aang và đứa nhỏ Wan; là Thầy cúng.

(Ngài) Duung = tên của một con trâu đực.

Düng Jrii = một dòng họ lớn của Düng Jrii (làng của Nhee-Pöt) và Sar Lang.

Dür (Ntöör) = con gái của Baap Can và Aang-người dài; em của Jaang-Srae, Choong-Bụng ỏng và Kroong; em cùng cha khác mẹ của Can và của Aang-Sa mí mắt; cháu gái của Truu.

Dür (Rjee) = mẹ của Kroong-người ngắn và Dlaang-Góa.

Dür (Rjee) = con gái của Mhoo-Lang và cháu gái nhỏ của già Troo.

Ddoong-Mang (Cil — Rjee) = bố của Baap Can, Truu, Jôong-Thầy cúng, Grieng-Bieng.

Ddôol Bbaang, Nyôong Rlaa = hai anh em thuộc dòng họ Rjee, đã bị giết vì trò phù thủy.

Ddôong-Bbaang = nữ saman của Paang Tiing (Daak Cat-Rlük).

Ddöi-Thầy pháp = Ddöi-Dloong, sống ở Sar Lang (Rlük — Dung Jrii); con rể của Choong-Góa (Bboon Jraang), sống cùng nhà; cậu ruột (kôony) của Mang-Tôong — vợ của người đầu bếp. Thầy pháp saman, người làm lễ Nyiit Döng.

Ddöi-Naang = anh hùng trong thần thoại, lấy vợ Lợn rừng.

Dduu-Phaang, sống ở Ndut Lieng Krak (Paang Tiing- Rlük) = phó trưởng làng và là người thiêng của làng này; bố của Taang-Học trò.

“Hoàng đế An Nam” = “Vua của Việt Nam” (Pötoo Yoan).

Grieng, Ndut Lieng Krak (Daak Cat) = nô lệ của Kroong-Biing.

Grieng-Kroong = bà tổ của dòng họ Cil.

Grieng-Mbieng (Rjee — Bboon Kroong) = em gái út của Jôong-Thầy cúng, Baap Can, Truu; “mẹ yêu quý” của Kroong-Rốn lồi, Kraang-Drüm,…

Groo-Can (Daak Cat — Bboon Jraang) = mẹ của con trai cả của Baap Can; con gái của một chị của Jieng-Taang và Wan-Góa; mẹ của đứa trẻ (Jôong).

Gruu Koon Caak = Gruu (một từ vay mượn của người Chàm để chỉ “người cha hoặc người thầy tinh thần”), con trai của thầy Phù thủy.

Jaang = một nhân vật trong thần thoại.

Jaang = người ở của Kröng-Yôong ở Sar Lang và là người yêu, sau đó là vợ của Lieng-Góa (Rjee). 276

Jaang (Ntöör) = Jaang-Srae, con gái của Baap Can và của Aang-Người dài; chị cả của Choong-Bụng ỏng, Dür và Kroong; chị cùng cha khác mẹ của Can và Aang-Sa mí mắt. Jaang làm lễ cưới vào 21 và 22-2-1949 với Srae-Học trò (Bboon Jraang) — con ghẻ của Kroong-Người ngắn.

Jaang (Rjee) = tổ tiên của Baap Can.

Jaang Bibuu (Cil) = con gái của anh trai của Ngee-Truu được gia đình chánh tổng nhận về làm con nuôi sau khi bố mẹ mất (Bihuu là tên đệm).

Jaang-Srae = xem Jaang (Ntöör).

Jaang-Taang (Bboon Jraang — Rjee) = người vợ đầu của Baap Can; mẹ của Can và Aang-Sa mí mắt; chị em của Mae-Kroong và Joong (bị những người Paang Döng — dòng họ Cil bán đi); đã chết.

Jieng (Daak Cat) = con gái của Aang-Góa (con gái của Taang-Jieng-Còng) và của Kraang (Rjee).

Jieng = bà tổ của dòng họ Cil.

Jieng-Bbaang (Rtung — Düng Jrii) = vợ của người thiêng Bbaang-Bụng phệ; mẹ của Drüm-Kraang, Bbieng-Dlaang và Kroong-Sraang.

Jieng-Ngắn ngủn (Rjee) = con gái của Brôong-Góa và cháu gái của già Troo.

Jieng-Chaar, ở Romen (Paang Tiing - Rnang) = mẹ của Broong-Dür, chánh tổng Romen.

Jieng-Laang = nhân vật trong thần thoại (xem Ddöi-Naang).

Jieng-Taang (Daak Cat — Cil) = vợ của Taang-Còng; mẹ của Tôong-Mang-Đầu bếp, Aang-Góa, Dloong-Miệng méo; chị em của Wan-Jôong (Daak Cat — Jaa).

Jieng-Toong (Daak Cat — Rjee) = vợ của con trai út của Jôong-Thầy cúng; chị em của Kraang-Bong bóng; cháu gái của Krae-Drüm — người cùng vợ và con sống ở nhà Jieng-Toong.

(Ngài) Joong = tên của một con trâu đực.

Jôong = Một nhân vật trong thần thoại.

Jôong (Triak) = con gái của Tieng-Góa (người đã tự tử).

Jôong (Bboon Jraang) = chị em của Mae-Kroong và của Jaang-Taang (mẹ của Can và của Aang-Sa mí mắt); bị nhóm người Paang Döng — dòng họ Cil bán ở Phii Srôony.

Jôong (Rjee) = mẹ của Mang-Răng vẩu.

Jôong-Thầy cúng = Jôong-Kröng (Rjee — Jaa), chị cả của Baap Can, Truu và Grieng-Mbieng. Hai lần góa chồng: có hai con với Krae (Cil) là Kraang-Drüm và Tôong-Jieng; có hai con với Kraang (Ntöör) là Kroong-Rốn lồi và Bbiir-Aang; người chồng thứ ba tên là Mang-Miệng méo; cô đằng bố và mẹ chồng của Aang-Sa mí mắt; làm thầy cúng (rijau proproh), học trò của Ddöi-Thầy pháp.

Jôong-Thoát vị (Cil) — con gái của Taang (Bboon Kroong) quá cố và của Brôong-Góa; cháu gái của Taang-Jieng-Còng.

Jôong-Kröng = xem Jôong-Thầy cúng.

Joong-Sieng = là njau của Nyôong Brah (Ryaam — Nduu), là vợ của trưởng làng và là chị em của Kroong-Dloong gọi là Baap Caang Siing.

Jôong-Taang, ở Phii Srôony (? — Cil) = chị dâu của Tieng-Góa ở Sar Luk.

Jôong-Wan (Jaa — Daak Cat) = chị cả của Kroong-Troo và của Dlaang-Taang (đã chết); “chị cả” của Kröng-Jôong; mẹ của Mhoo-Laang, Choong-Bbô (đã chết), Nyaang-Jôong (làm đám cưới ở Sar Lang) và của hai người con trai khác mà bà đã có với Kroong (Rjeé) “anh em” (anh em con cô con cậu) của Mang-Răng vẩu); tái hôn với Wan (anh em của Jieng-Taang).

Jôong-Wan (Rtung — Mok) = mẹ của Nyaang-Lính, Kraang-Dlaang, Chaar, Bbaang-Thiếc, Kroong-Điếc; là thầy cúng.

Jrae (Rjee) = em của mẹ của Mang-Răng vẩu.

Jrae, ở Ndut Lieng Krak (Bboon Jraang) = con gái trong cuộc hôn nhân đầu của Biing-Kroong; chị em của Srae-Jaang.

Jjöt, Jjoot, Jjuu = anh hùng trong thần thoại.

Kaar, ở Sar Lang (Ryaam) = người con gái trẻ nhất của Bbaang-Aang-người thiêng của dòng họ Rnut.

Kêel Kok = con trai của Aang, anh hùng thần thoại của dòng họ Bboon Jraang.

(Ngài) Krae = tên của một con trâu đực.

Krae-Drüm (Daak Cat — Rlük) = cậu ruột (kôony) của Kraang-Bong bóng và Jieng-Tôong; ông sống cùng vợ và các con ở nhà Jieng-Tôong sau khi rời khỏi Paang Döng.

Krae-Góa, ở Pang Dong (Cil) = anh của Taang-Jieng (Cil — Bboon Kroong); trưởng của Bboon Rcae; chết vào tháng 4-1949.

Krae-Góa, ở Ndut Lieng Krak (Rlük)

Krah (Bboon Jraang) = nô lệ của Baap Can (do dòng họ Ntöör).

Kraang = tên đặt ban đầu cho Ngkoi (Phok) — con trai của Sieng-Ôot.

Kraang-Aang (Rjee — Daak Cat) = con trai của già Troo; anh trai của Laang-Mhoo, Brôong-Góa…; chồng của con gái cả của Taang-Jieng-Còng; làm phó tổng ở Bboon Rcae cho đến khi chết là vào tháng 6-1948.

Kraang-Cai (Nduu) = “con trai” (cháu trai) của Ngee-Truu, người đã nuôi dạy Kraang-Cai từ khi bố mẹ của Kraang-Cai chết.

Kraang-Dlaang (Rtung — Daak Cat) = con trai út của Wan-Jôong (Mok -Rtung), sống cùng cha.

Kraang-Drüm (Rjee — Rtung) = con trai cả của Krae (Cil) quá cố và của Jôong-Thầy cúng (con ghẻ của Kröng-Jôong); anh của Tôong-Jieng; anh cùng mẹ khác cha cả Kroong-Rốn lồi, Bbür-Aang, Mang-Miệng méo; con rể của Bbaang-Jieng-Bụng phệ; bố của bốn đứa con, trong đó có Aang và đứa nhỏ Wan; bạn kết nghĩa ăn thề (tháng 4-1949) của Bbaang-Hươu; làm trưởng làng Bboon Rcae sau cái chết của “anh trai” Kraang-Aang.

Kraang-Jieng, sống ở Ndut Lieng Krak (Bboon Jraang — Ryaam) = anh em của Biing-Kroong; cậu ruột (kôony) của Srae-Jaang.

Kraang-Laang (Rtung — Daak Cat) = bố và mẹ của Kroong-Chột, Bbaang-Chột.

Kraang-Bong bóng (Daak Cat) = sống ở nhà chị Jieng-Tôong.

Krieng (Rjee) = con trai của Jrae (“mẹ trẻ” của Mang-Rặng vẩu).

Kroong (?) = chồng của Grieng — tổ tiên của dòng họ Cil.

Kroong (Ntöör) = con út của Baap Can và của Aang-người dài.

Kroong = Kroong-Mang, ở Phii Ko’ (Rlük — Ntöör) = bố của Aang-người dài và của Bbaang-Hươu.

Kroong-Aang = xem Kroong-Rốn lồi.

Kroong-Biing = xem Kroong-người ngắn.

Kroong-Chột = Kroong-Poong, ở Sar Lang (Daak Cat — Rjee), con trai cả của Kraang-Laang; anh trai của Bbaang-Chột, Aang-Kröng,…; là người thiêng ở Sar Lang.

Kroong-Ngườì ngắn = Kroong-Biing, sống ở Ndut Lieng Krak (Rjee — Bboon Jraang), “anh em” (con cô con cậu) của Baap Can, Truu, Jôong-Thầy cúng, Grieng-Mbieng, Laang-Mhoo,…; “anh họ xa” của Mang-Răng vẩu; bố dượng của Srae-Jaang; bạn kết nghĩa ăn thề của Bbaang-Bụng phệ — giết lợn ăn thề — và của Mang-Vua ngà voi; người phó trước kia của chánh tổng tên là Ndêh-Mang.

Kroong-Hươu = xem Kroong-Thoát vị.

Kroong-Dloong = Baap Caang Siing, Nyôong Brah (Ryaam — Nduu), bạn của Kröng-Jôong và là người thiêng trong làng.

Kroong-Rốn lồi = Kroong-Aang (Rjee — Bboon Jraang); con trai của Kraang (Ntöör) quá cố và của lôong-Thầy cúng (con ghẻ của Kröng-Jôong); anh em của Bbür-Aang; anh cùng mẹ khác cha của Kraang-Drüm, Tôong-Jieng và Mang-Miệng méo; “theo con gái của kôony” Aang-Sa mí mắt (con gái Baap Can) — người nấu bếp của nhà dân tộc học sau khi cậu thanh niên người Mnông Rlâm thôi không làm cùng.

Kroong-Thoát vị = Kroong-Hươu = Kroong-Học trò (Rjee), con trai của Brôong-Góa và là cháu trai của già Troo.

Kroong-Joong (Rjee — Jaa) = người chồng đầu (đã chết) của lôong (Wan); “anh em” (con cô con cậu) của Mang-Răng vẩu; bố của Mhoo-Laang, Choong-Bo’, Nyaang-Iôong,…

Kroong-Mae (Rjee — Bboon Jraang) = anh trai cả của See-Aang ở Paang Döng; “anh em họ xa” của Baap Can, Truu…; “cháu trai ruột” của con rể già Tôong do ông này đã lấy Mang — con gái của cuộc hôn nhân đầu của Mae-Kroong, sống tại nhà ông.

Kroong-Ngee, sống ở Ndut Lieng Krak (Rlük — Paang Tiing) = trưởng làng và là người thiêng.=

Kroong-Poong = xem Kroong-Chột.

Kroong-Sraang (Rtung — Rjee) = con trai của Bbaang-Jieng-Bụng phệ; anh của Drüm-Kraang và Bbieng-Dlaang; chồng của con gái của Brôong-Góa (và cháu gái của già Troo), sống cùng với Brôong-Góa.

Kroong-Tokélo (Ntöör) = con trai của Troo-Jôong.

Kroong-Troo (Jaa — Ntöör) = em trai út của Jôong-Wan và của Dlaang-Taang; “anh em” của Kröng-Jôong; cậu ruột (kôony) của Mhoo-Laang, Nyaang-Iôong,…

Kroong-Yôong (Sruk — Ntöör) = chồng của Yôong-Điên; đã chết.

Kröng-Aang (Cil — Daak Cat) = anh em của Taang-Jieng-Còng, Aang-Còi, Bbrôong-Góa; sống cùng với em rể của Bbaang-Chột; bố của Wan-Rieng (Ddoo — Rlük)… do cuộc hôn nhân trước.

Kröng-Nói lắp, Bboon Khaang = người chuyên phục vụ trong lễ hiến sinh (rnôom) của Baap Can.

Kröng-Jôong (Jaa — Rjee) = “anh em” của Jôong-Wan, Kroong-Troo và Dlaang-Taang (đã chết); cậu ruột (kôony) của Mhoo-Laang, Nyaang-Jôong…; chồng của Jôong-Thầy cúng, họ có một con gái, Mang-Miệng méo; bố dượng của Kraang-Drüm và Tôong-Jieng, Kroong-Rốn lồi và Bbür-Aang (những đứa con của cuộc hôn nhân đầu và cuộc hôn nhân thứ hai của Jôong); “Người thiêng trong làng”.

Kröng-Yôong, sống ở Sar Lang (Daak Cat — Paang Taih) = ông chủ của người nô lệ Jaang.

Lang = bà tổ của dòng họ Cil.

Lang-Bbaang (Nduu — Daak Cat) = vợ của Bbaang-Chột.

Laang-Mhoo (Rjee — Jaa) = con gái của già Troo, sống ở nhà già Troo; chị em của Bbrôong-Góa, Dlaang-Bbieng, Bbaang-Jrae, Kraang-Aang (đã chết); “chị em” của Truu, Baap Can, Kroong-người ngắn, Mang-Răng vẩu…; mẹ của đứa trẻ Dür.

Laang-Góa (Cil) (và con gái Jieng) sống với chị là Bbrôong-Góa.

Lieng-Góa, sống ở Sar Lang (Rjee) = anh của Wan-Tôong ở Sar Luk; “anh em” của Baap Can, Truu; người yêu của Jaang, nô lệ của Kröng-Yôong (sống cùng nhà); bố của Bbaang (Ntöör).

Loong = Bà tổ của dòng họ Cil.

Loong-Grieng (Cil Bboon Jaa) = cháu trai ruột của Mang-Vua ngà voi; là thầy pháp saman, nhưng được gọi là caak.

Lôong-Rau, sống ở Ndut Lieng Krak (Nduu — Bboon Jraang) = anh rể của Biing (vợ của Kroong-người ngắn); người môi giới của Ndêh-Mang (trong lễ Tâm Bôh với Baap Can).

Ma Kham Suk = vợ thủ lĩnh lớn của Buôn Đôn, nhân vật có ảnh hưởng lớn nhất ở Đắc Lắc.

Mae-Kroong (Bboon Jraang — Rjee) = mẹ của Biing-Tôong, Mang-Tôong và Maang-Gầy; “mẹ yêu quý” của Can, Aang-Sa mí mắt, Wan-Thỏ (hai đứa là con hai chị, đứa thứ ba là con của Joong).

Mang (Cil) = mẹ của Tieng-Góa.

Mang = sống ở Paang Pê’ Nâm (Nduu), kẻ loạn luân.

Mang (Ntöör) bà tổ của Aang-Người dài. Đây là chỉ mẹ riêng của Aang-người dài và của Bbaang-Hươu: Mang-Kroong (Ntöör-Rlük) — nữ thầy pháp saman của Phii Ko’.

Mang (Sruk) = con trai của Chaar-Mhoo; nô lệ của những người Paang Döng, dòng họ Cil sau cuộc tàn sát ở Phii Dih.

Mang-Bbôong = xem Mang-Răng vẩu.

Mang-Dlaang = sống ở Sar Lang (Ryaam — Rjee), người thiêng.

Mang-Miệng méo (Rjee) = con gái của Krong (Jaa) và của Jôong-Thầy cúng; chị cùng mẹ khác cha của Kraang-Drüm, Tôong-Jieng, Kroong-Rốn lồi và Bbür-Aang.

Mang-Lùn (Rjee) = con trai của Brôong-Góa.

Mang-Ndêh, sống ở Ndut Lieng Krak (Paang Tiing — Rtung) = vợ của chánh tổng trước kia (bạn của Baap Can).

Mang-Răng vẩu = Mang-Bbôong (Rjee- Bboon Kroong) = “chị em họ xa” của Baap Can, Truu, Kroong-người ngắn, Jôong-Thầy cúng…, làm người ở cho họ; cưới Bbôong-Phó (tất cả con của họ đều đã chết).

Mang-Vua ngà voi = Mang-Jae, Bbôong Jaa (Ndut-Bboon Nieng) — trưởng làng Cil Bboon Jaa ở trên vùng đất Phii Ko’; bạn kết nghĩa ăn thề — giết lợn ăn thề — của Kroong-người ngắn; bạn của Baap Can.

Mang-Tôong (Bboon Jraang — Rjee) = con gái của cuộc hôn nhân đầu của Mae-Kroong; tái hôn với già Tôong — “kôony” của những người Rjee.

Mang-Tôong (Rlük — Daak Cat) = vợ của người đầu bếp, cháu gái của Ddöi-Thầy pháp; không có con, nhận nuôi ba đứa con gái nhỏ, sống cùng bố mẹ và Sôi-Toléko.

Maang-Bùn, sống ở Phii Dih (Paang Sum) = người tổ chức “cuộc tàn sát các thầy phù thủy” ở Phii Dih.

Maang-Ddôong, sống ở Ndut Lieng Krak (Paang Pê’ — Paang Tiing) — con rể của trưởng vùng trước kia Ndêh-Mang, là jôok của Baap Can.

Maang-Gầy (Bboon Jraang) = con trai cuộc hôn nhân đầu của Mae-Kroong; anh em của Biing-Tôong và của Mang-Tôong; “anh em” (con cô con cậu) của Can và của Aang-Sa mí mắt.

Mâp Mang — Hung thần = xem bảng chú giải các từ. 162

Mbaam = sống ở Phii Jjöt (Rjee).

Mbieng-Grieng (Bboon Kroong-Rjee) = em rể của Baap Can, Truu và Joong-Thầy cúng; “em rể” của Kroong-người ngắn, Laang-Mhoo,…; không có đứa con nào còn sống sót, nhận những đứa trẻ về nuôi (Tôong-Wan, Dloong-Góa cùng đứa con và Ndoong) và cháu gái mồ côi (Ngaa) của chị gái Nar- đã chết; bạn của Wan-Jôong (Mok — Rtung).

Mbieng-Jieng, ở Sar Lang (Dung Jrii — Rlük) = trước kia làm trưởng làng và là người trung gian cho Nyiit Döng; đã chết.

Mboong = người tham gia vào cuộc sát hại các phù thủy ở Bboon Khaang.

Mbün, Rddôong (Cil) = kẻ loạn luân.

Mhoo-Laang (Jaa — Rjee) = con trai của Kroong (Rjee) — (anh của Mang-Răng vẩu) quá cố, và của Jôong-Wan; anh của Choong-Bbô’, Nyaang-lôong,…; “cháu trai ruột” của Kröng-Iôong; chủ ngôi nhà hih nâm Rjee (trong đó có mẹ vợ — già Troo -, chị em vợ Brôong-Góa và các con của Brôong-Góa ở cùng) chiếm một nửa nhà của Truu; trợ giúp những người thiêng trong lễ đốt rẫy.

Mia’, người Ê Đê = giám sát viên khu cây trồng.

Mok = Wan-Jôong, sống ở Düng Jrii và là người trung gian của Nyiit Döng.

(Ngài) Mok = tên của một con trâu.

Mok = Tộc trưởng người Ba Na.

Möt-Dlaang và Möt-Dlöng = những anh hùng trong thần thoại.

Naang = người vợ lợn rừng của anh hùng trong thần thoại Ddöi-Naang.

Nar (Rjee) = anh của Mang-Răng vẩu.

Ndêh, trước đây là chánh tổng = Ndêh-Mang, Ndut Lieng Krak (Rtung — Paang Tiing), “con trai” (cháu trai) của Jieng (vợ của Bbaang-Bụng phệ); bạn kết nghĩa ăn thề của Baap Can.

Ndêet (Oe Daak) = ông chồng già của Aang-Góa (Cil); chết năm 1948.

Ndoh = anh hùng trong thần thoại: xem Nduu.

Ndoong (Bboon Kroong) = cháu trai ruột của Mbieng-Grieng — người nuôi nấng anh cùng với anh chị em cùng mẹ khác cha.

Ndoong (Cil) = con trai của Laang-Góa; bị chết đuối năm mười hai tuổi năm 1946.

Ndoong (Rjee) = anh trai cả của Mang-Răng vẩu.

Ndoong (Ôong) = y tá người Mnông Rlâm, sống ở trạm xá gần trường học Khai Trí ở Bboon Rcae.

Ndoong = anh hùng thần thoại: xem Nduu.

Nduu = Yaang Nduu, anh hùng trong thần thoại, Ndoh, Ndoong.

Nduu, họ tộc.

Nduu Buat = con trai của Dlaang, anh hùng trong truyền thuyết.

NDür-Thọt (Rlük) = em trai út của Troo-Jôong, sống cùng anh.

Ndür-Yoon, ở Paang Döng (Daak Cat — Nduu) = được cử làm phó trưởng làng Bboon Rcae vào ngày 15-9-1949.

Nhee-Pöt, ở Düng Jrii (Düng Jrii — Mok) = cháu trai của Bbaang-Bụng phệ; mong muốn làm lễ Tâm Bôh cùng với Bbôong-Phó.

Njaang = tên do Baap Can “bói”.

Njruung = người tham gia vào cuộc tàn sát các phù thủy ở Bboon Khaang.

Ntöör, họ tộc.

Nyôong Rlaa (thầy phù thủy).

Ngaa = tổ tiên của dòng họ Cil.

Ngaa (Bboon Kroong) = cháu gái nhỏ của Mbieng-Grieng người đã nhận nuôi cùng với chú và dì.

Ngee (Rjee) = con trai của Chaar-Rieng.

Ngee-Daang = Ở Paang Döng (Rlük — Cil) có vợ là “mẹ” của Tieng-Góa.

Ngee-Ddôong = trưởng làng Ndut Trêe Pül (Rtung — Nduu), anh trai cả của Ndêh — trước đây làm chánh tổng; bị chết trong trận bệnh dịch hồi tháng 3-1949.

Ngee-Mang = nữ thầy pháp saman ở Ndut Trêe Pül (Rtung — Rlük).

Ngee-Truu (Nduu — Rjee) = vợ của chánh tổng; không có con, bà đã nhận cháu là Jaang Bibuu, con gái của anh trai và Kraang-Răng nanh, cháu ruột làm con nuôi.

Ngkoi, sống ở Phii Gür = ủy viên của huyện. Con trai của Yaang-Dae.

Ngkoi, sống ở Sar Luk nhỏ (Phok) = con trai của Sieng (Cil)-Ôot, đầu thai ở Ngkoi Bbaang.

Ngkoi Bbaang, sống ở Phii Dih (Sruk) = trưởng làng này và “anh em” đã bị giết trong cuộc tàn sát do Maang-Bùn tổ chức.

Ngkuâr, Baap Yae = vị thần linh một khu rừng của cái chết xấu.

Nguu = tổ tiên của dòng họ Cil.

Nyaang (Daak Cat) = anh của Bbaang-Chột, Aang-Krong,…, sống cùng những nguời này.

Nyaang-Dlaang, sống ở Nyôong Brah (Ryaam — Nduu) = bố vợ của Bbür-Aang (con trai của Jôong-Thầy cúng): bạn kết nghĩa ăn thề của Bbôong-Phó.

Nyaang-Jôong, sống ở Sar Lang (Jaa — Ryaam) = con trai của Kroong (Rjee) quá cố và của Jôong-Wan; anh em của Mhoo-Laang,…; “cháu trai ruột” của Kröng-Jôong; sống cùng nhà với bố vợ ở Sar Lang.

Nyaang-Lính (Rtung) = con trai cả của Wan (Mok)-Jôong; lính đồn trú ở Đà Lạt.

Ôot-Sieng, sống ở Sar Luk nhỏ (Phok — Cil) = vợ thứ ba của Sieng-Góa.

Par (Ntöör) = tổ tiên của Aang-Người dài.

Par-Lính = bạn của Nyaang-Lính.

Phöt Puu = hung thần: xem bảng chú giải.

Poong (Rjee) = con gái của Kroong (Rtung)-Sraang; cháu của Brôong-Góa và chắt của Troo.

Poong-Góa (Ntöör) = “chị” của Yôong-Điên, sống chung trong nhiều tháng, sau đó tách ra ở riêng trong một lều nhỏ; là bà đỡ nổi tiếng.

Pot Taang = một nhân vật trong thần thoại.

Pôt-Nhee, sống ở Düng Jrii (Mok — Düng Jrii) = vợ của bạn kết nghĩa ăn thề — có cùng quyền lực — của Bbôong-Phó và là cháu ruột của Wan-Jôong (Mok — Rtung).

Rau-Lôong, sống ở Ndut Lieng Krak (Bboon Jraang — Ndut) = chị cả của Biing-Kroong và Kraang-Jieng; chồng làm người trung gian trong lễ Tâm Bôh của Ndêh-Mang.

Rieng, Rddôong (Cil) = mẹ của Aang (kẻ loạn luân Nddôong).

Rieng-Chaar (Rjee — Cil) = “chị họ xa” của Baap Can, Truu,…; mẹ của Ngee; dì thông gia của Tieng-Góa.

Rieng-Wan (Rlük — Ddoo) = sống ở nhà Bbaang-Hươu; chồng là con trai trong cuộc hôn nhân đầu của Kröng-Aang (anh em của Aang-Còi).

Rjee (họ)

- - Ở Sar Luk, nhánh chính: con cháu chị của Taang-Mbrii-Guu: Baap Can, Truu,…; Troo cùng các con gái (và con của họ) và các con trai; Kroong-Người ngắn sống với chị vợ ở nhà vợ ở Ndut Lieng Krak. “Những Rjee” — hiểu theo nghĩa hẹp — để chỉ Troo và gia đình của hai đứa con gái và của đứa cháu gái nhỏ sống cùng nhà với bà và “con trai” Truu; gia đình của Mang-Răng vẩu, được những Rjee bán cho nhánh chính.

- Gia đình của Rieng-Chaar;

- + Ở Paang Döng See-Aang và anh trai cả Kroong-Mae (sống ở Sar Luk)

- + Ở Sar Lang, những Rjee thuộc cùng một nhóm mà nhánh chính ở Sar Luk; Wan-Tôong (ở Sar Luk) cũng thuộc nhóm đó.

- Paang Pê’ Daak Rgung: người kôony già Tôong-Mang.

- Nyôong Rlaa: anh em nhà Ddôol Bbaang, bị giết hại vì trò phù thủy.

Rlük (họ)

- - Ở Sar Luk: Troo-Jôong.

- - Ở Sar Lang: Ddöi-Thầy pháp có cháu gái ruột Drùm-Krae sống ở Sar Luk.

- - Ở Phii Ko’: Sieng-Đầu bếp có cháu gái ruột Drũm-Krae sống ở nhà Tôong-Jieng ở Sar Luk.

Rtung (họ) Gia đình của Jieng (vợ của Bbaang-Bụng phệ): Ndêh-Mang ở Ndut Lieng Krak. Gia đình của Iôong-Wan (thầy cúng).

Ryaan = một dòng họ lớn ở Sar Lang và ở Nyôong Brah; cũng là dòng họ lớn ở Nyôong Rlaa nơi mà dòng họ này tham gia vào cuộc tàn sát những người Rjee (vụ việc Ddôol Bbaang).

See-Aang, ở Paang Döng (Rjee — Ntöör) = em trai út của Kroong-Mae; “em trai họ xa” của Baap Can, Truu,…

Sieng — Tieng-Góa (Cil); tên đầu tiên của Tieng-Góa trước khi lâm bệnh hiểm nghèo.

Sieng-Aang, ở Nyôong Brah (Paang Tiing — Ryaam) — là người thiêng của làng này, liên kết với các Rjee ở Sar Luk qua chị của vợ; bố là bạn kết nghĩa ăn thề của Truu.

Sieng-Dee = Sieng-Đầu bếp (Rlük — Sruk) = em trai út của bố của Aang-người dài; cậu ruột (kôony) của Drüm-Krae; đã bị những người dòng họ cu ở Paang Döng giết hại sau cuộc tàn sát ở Phii Dih. 283, 351, 437

Sieng-Dloong, ở Sar Lang (Bboon Kroong — Rlük) = phụ việc cho những người thiêng.

Sieng-Kuang, sống ở Nyôong Rlaa (Nduu).

Sieng Laa = tên của một vị thần núi và của anh thần núi.

Sieng Nôor và Sieng Nung = tên của các anh hùng trong thần thoại.

Sieng-Nhỏ, người Ê Đê = giám sát viên ở đồn điền.

Sieng-Râu = sống ở Sar Lang (Ryaam — Paang Tiing).

Sieng-Góa (Cil) = sau đổi tên thành Sieng-Ôot (Cil — Phok) sau khi tái hôn ở Sar Luk nhỏ; anh cả của Tôong-Biing và của Aang-Góa (người loạn luân).

Sieng-Góa, sống ở Sar Lang (Daak Cat).

Sôi-Toléko (Rlük) = mồ côi, được Mang-Tôong (vợ của người đầu bếp), chị của mẹ, nhận về nuôi.

Srae = anh hùng thần thoại (“hàng rào Srae”).

Srae = lấy tên Srae-Jaang (Bboon Jraang — Ntöör) vào tháng 10-1948 sau khi đính hôn với con gái của Baap Can và Aang-người dài; con trai của cuộc hôn nhân đầu của Biing (vợ của Kroong-Người ngắn; anh em của Jrae; “anh” của Can, Aang-Sa mí mắt (anh chị cùng cha khác mẹ của vợ); là học sinh ở Buôn Ma Thuột.

Srae (Ntöör) = cậu ruột (kôony) của Aang-người dài.

Srae-Jaang = xem Srae (Bboon Jraang)

Sraang = tổ tiên của dòng họ Cil.

Sraang-Kroong (Rjee — Rtung) = sống cùng nhà với mẹ Brôong-Góa, với bà Troo và “mẹ yêu quý” Laang-Mhoo; chị của Kroong-Hươu, Mang-Lùn, Jieng-Ngắn ngủn; cưới con trai của Bbaang-Bụng phệ; có một con gái tên là Poong.

Sruk (họ) = vụ các thầy phù thủy ở Phii Dih chống lại các thành viên của dòng họ này sống ở Phii Dih và Phii Ko’.

Taang, sống ở Ndut Lieng Krak (Ryaam) = con trai của Kraang-Jieng và cháu trai của Biing-Kroong.

Taang-Aang = xem Baap Can.

Taang-Brôong (Bboon Kroong — Cil) = chồng của Brôong-Góa; bố của Jôong-Thoát vị; cậu ruột (kôony) của Choong-Lính; bạn kết nghĩa ăn thề của Baap Can; bị chết trước khi đâ có thể thực hiện lễ Tâm Bôh với Kroong-Mae.

Taang-Học trò, sống ở Ndut Lieng Krak (Rlük) = con trai của phó trưởng làng Dduu-Phaang.

Taang-Jieng = xem Taang-Còng.

Taang-Jieng, sống ở Paang Döng (Cil — Bboon Kroong) = anh của trưởng làng Krae-Góa.

Taang-Jôong, sống ở Phii Srôony (Cil — ?) = anh của Tieng-Góa; cháu ruột của Chaar-Rieng.

Taang Mbieng = tên của một vị thần và của anh của thần đó.

Taang-Mbrii-Guu (Rjee) = kôony của Baap Can, Truu,…; là người có ảnh hưởng lớn nhất ở Sar Luk.

Taang-Nhà binh = Taang-Dlaang, sống ở Ndut Lieng Krak (Rlük — Paang Tiing).

Taang Truu = để chỉ Baap Can và em trai út.

Taang-Góa = sống ở Paang Döng (Ryaam) đã rời khỏi Sar Luk sau khi vợ là Dlaang (Jaa) — chị của Jôong-Wan, mất.

Taang-Còng = Taang-Jieng (Cil — Daak Cat) = anh của Aang-Còi (vợ của Bbaang-Hươu), Kröng-Aang, Brôong-Góa; bố của Aang-Góa, Tôong-Mang-Đầu bếp, Dloong-Miệng méo; là người thuộc dòng Cil giàu có nhất và có ảnh hường lớn nhất ở Sar Luk.

Tieng-Góa (Cil) = cháu trai ruột của Chaar-Rieng; người yêu của “chị” Aang-Góa. Trước lấy tên là Sieng cho đến khi phải đổi tên do một căn bệnh nguy hiểm. Em út của Taang-Jôong ở Phii Srôony; bố của đứa trẻ Joong (Triak).

Ting-Mang = tổ tiên xa xưa của dòng họ Cil (người đầu tiên được ghi vào phả hệ). Vợ là Mang-Ting thuộc dòng họ này.

Tlam, sống ở Ndut Trêe Pül (Bboon Kroong) = “anh em” của Choong-Lính.

Tôong = Chánh tổng Daak Phoi (hàng xóm phía Bắc của chánh tổng Kröng Knô).

Tôong-Chột (Ntöör) = con trai của Yôong-Điên.

Tôong-Biing (Cil — Bboon Jraang) = anh em của Aang-Góa (kẻ loạn luân), của Sieng-Góa (= Sieng-Ôot); “anh em” của Tieng-Góa.

Tôong-Đầu bếp = Tôong-Mang (Daak Cat — Rlük) = con trai củaTaang-Jieng-Còng; anh em của Aang-Góa và Dloong-Miệng méo; cháu ruột của Wan-Jôong; cháu (thuộc họ bố) của Brôong-Góa, Aang-Còi. Kröng-Aang: “bố vợ” của Can.

Toong-Jieng (Rjee — Daak Cat) = con trai của Krae (Cil) quá cố và của Jôong-Thầy cúng (con rể của Kröng-Jôong); anh em của Kraang-Drüm; anh cùng mẹ khác cha của Kroong-Rốn lồi, Bbür-Aang và Mang-Miệng méo; bạn của Troo-Jôong. sống cùng gian với kôony Baap Can, mẹ, “mẹ yêu quý” Grieng-Mbieng, cùng wah.

Tôong-Mang = Xem Tôong-Đầu bếp.

Tôong-Mang (Rjee — Bboon Jraang) = người lớn tuổi trong số người Rjee ở Sar Luk, vốn sống ở Paang Pê’ Daak Rgung và chuyển đến đây sau khi tái hôn lần thứ hai với chị của Maang-Gầy, (cũng là “chị” của Can và của Aang-Sa mí mắt).

Tôong-Nhím = tên của một vị thần có liên quan đến nông nghiệp và chăn nuôi, có liên quan cả đến săn bắn.

Tôong Traang = tên của một vị thủy thần và của anh của thần.

Tôong-Wan (Bboon Kroong — Rjee) = “cháu trai ruột” của Mbieng-Grieng, sống ở nhà Mbieng-Grieng cùng với chị Dloong-Góa (và đứa con), anh cùng mẹ khác cha Ndoong và cháu gái Ngaa.

Troo (bà già) (Rjee) = vợ góa của Taang (Bboon Jraang), có các con: Brôong-Góa (mẹ của Sraang Kroong,…), Bbaang-Jrae (ở Nyôong Brah), Dlaang-Bbieng (ở Laac Döng), Kraang-Aang (đã chết), Laang-Mhoo; sống cùng với Laang-Mhoo và Brôong và các cháu trong cùng gian với Truu; “mẹ yêu quý” của Baap Can, Truu,… là bà đỡ nổi tiếng.

Troo-Jôong (Rlük — Ntöör) = bạn kết nghĩa ăn thề của Tôong-Jieng; trước đây là nô lệ.

Troo-Kroong (Ntöör — Jaa) = vợ của anh trai của Jôong-Wan.

Truu = Truu-Ngee (Rjee — Nduu) = em trai út của Baap Can và của Jôong-Thầy cũng; anh trai cả của Grieng-Mbieng; “con trai” của già Troo và “anh” của các con gái của già (Brôong-Góa, Laang-Mhoo…, sống ở một nửa gian nhà); “anh của Kroong-Người ngắn; viên chánh tổng này là cậu ruột (kôony) của Kroong-Rốn lồi, của Kraang-Drüm (phó trưởng làng), Bbür-Aang (người liên lạc); chú đằng họ bố của Can (người liên lạc), Aang-Sa mí mắt, Jaang-Srae, Dür,…; “anh họ xa” của Mang- Răng vẩu (vợ của người phó); bạn kết nghĩa ăn thề của Bbaang-Bụng phệ, Wan-Yôong.

Wai (Rjee) = con trai của Jrae (“mẹ yêu quý” của Mang-Răng vẩu).

Wal (Rtung) = con trai của Kraang-Drüm (Rjee) và là cháu trai của Bbaang-Bụng phệ.

Wan-Jôong (Daak Cat — Jaa) = sau này gọi là Wan-Góa vào tháng 10-1949, anh của Jieng (vợ của Taang-Còng); chú ruột (kôony) của Tôong-Mang-Đầu bếp, Aang-Góa.

Wan-Jôong (Mok — Rtung) = bố của Nyaang-Lính, Kraang-Dlaang, Chaar, Bbaang-Thiếc, Kroong-Điếc. Gốc quê ở Düng Jrii; là người trung gian cho Nyiit Döng trong tương lai ở Sar Luk.

Wan-Thỏ = Wan-Ngaa (Bboon Jraang — R’oong); “anh em” của Mang-Tôong, Can, Aang-Sa mí mắt.

Wan-Riêng (Ddoo — Rlük) = con cả của Kröng (Cil) Aang và Laang (đã chết); sống ở nhà cô họ bô Aang-Còi, vợ của Bbaang-Hươu.

Wan-Tôong (Rjee — Bboon Kroong) = chị của Lieng-Góa (ở Sar Lang — quê của cô), sống ởnhà kôony (và bố nuôi) của chồng: Mbieng-Grieng.

Wan-Góa = Wan-Jôong (Daak Cat — Jaa).

Wan-Yôong, sống ở Paang Pê’ Nâm (Bboon Kroong — Kra — Jeny) = bạn kết nghĩa ăn thề của Truu.

Yaang = cô gái trẻ vùng cao thuộc dòng họ Lieng Jraang (Bboon Jraang) người đã cùng mẹ di cư đến ở nhà Kroong-người ngắn, sau khi đã được bán cho làng Laac do phạm tội loạn luân.

Yaang-Dae, sống ở Phii Gür = bố của ngài cố vấn huyện Ngkoi.

Yaang-Dlaang, sống ở Sar Lang (Düng Jrii — Rlük) = bố vợ của Bbaang-Poong, sống cùng nhà; là người môi giới trong ngày lễ cúng Đất.

Yaang-Drüm, sống ở Dam Roong (Bboon Jraang — Nduu) = người được ủy quyền giữ móng Rồng (chủ dòng họ Bboon Jraang).

(Yaang-Môi giới) = xem Yaang-Dlaang.

Yae = con trai của Ngkuâr (một vị thần ở cánh rừng chết xấu).

Yee, Yoong = anh hùng thần thoại.

Yôong-Choong, sống ở Sar Lang (Ntöör — Düng Jrii) = vợ của trưởng làng.

Yôong-Điên (Ntöör) = mẹ của Dloong-Đen, Aang-Hôi, Tôong-Chột và Bbaang; vợ góa của Kroong (Sruk); “mẹ yêu quý” (chị của mẹ) của Aang-Người dài và Bbaang-Hươu. Gốc quê ở Phii Ko’.

Chú giải tên các loài cây

Các tên cây được đưa ra ở đây là sao lại các tên cây do M.A.G HAUDRICOURT chuyên về dân tộc thực vật học của người Mnông Gar đã xác định.

Cây, cây nhỡ, gỗ (vật liệu) (chii = sii).

Cây ăn quả = xem phần trái cây.

Cà tím (blon = Solanum melogena L. Trong các vườn của rngool: blön hiek = Solanum ferox L.).

Baa = Cây lúa = Oryza sative L. = thóc; gạo (theo nghĩa chung của từ này trong tiếng Pháp (riz) vừa chỉ lúa vừa chỉ gạo): chỉ nhiều giống lúa gạo khác nhau.

Xem thêm bảng chú giải từ ngữ: Các thần linh (thần Lúa, hồn Thóc), trong văn chương (Mời các thần ở bụng Thóc) — các nghi lễ ruộng đất (chỉ toàn bộ ngày lễ và lều của thần Lúa)…;

- Thóc (baa),

- Thóc giống (baa); nhiều loại phát triển sớm; hạt giống; xem Chu trình nông nghiệp (các mùa gieo hạt, trỉa hạt, chuyên chở hạt giống, rdae); Nơi trữ thóc (vựa, kho thóc); Theo văn học (Bụng Thóc); Các ngày lễ ruộng đất (gieo mạ, gom hồn của thần Lúa, Mhaam Baa, Đầu của thần Lúa, Bụng của thần Lúa),..

- Vỏ trấu (nchiep baa) và cám (lok); xem Các ngày lễ, các thực phẩm (rnööm, coot, việc giã và sảy thóc);

- Gạo (phei);

Sự cung cấp thực phẩm (bước chuẩn bị của pieng và poor); nước nóng vo gạo dùng để gội đầu;

Vật hiến lễ theo tập tục (trao đổi đáp lễ);

Phong tục trong lễ lạt (gạo mời.. .);

Sự phạt thưởng;

Đồ cúng cho các Caak Yaang;

Cách sử dụng ma thuật;

Cơm gia thêm nghệ (phei rmut);

Các thứ vờ thay cơm (thuờng dùng cám);

- Cơm (pieng):

Đồ ăn thông thuờng;

Bữa ăn trong nghi lễ;

Đồ cúng nghi lễ; “lớp cơm trên mặt nồi” (pieng book);

Hình thức vờ (phei);

Cơm nếp (piengbaa baar);

Bữa ăn ban lễ;

Đồ cúng nghi lễ;

Cách sử dụng ma thuật;

Thợ xảm thuyền (ít nhiều có liên quan đến nghi lễ).

- Cháo gạo (poor):

Đồ ăn

Món ăn nghi lễ;

Đồ cúng nghi lễ;

“Món cháo đầu” (poor book, từ ngữ dùng trong thơ);

- Bột gạo (ndrii); xem phần ăn uống (rnööm); Các nghi lễ ruộng đất (Mhaam Baa);

- Gun — Xem giải nghĩa từ Gun (gun baa).

Tre, cây tre (xem: dlei, ngör, ngkaar, rlaa):

- - Lùm tre (brii dlei, brii ngör) và cây tre đang phát triển;

- - Việc sử dụng tre:

Thức ăn: măng (bang), măng tươi (bang rêh);

Bảo quản măng (bang sraat);

Kỹ thuật (các vật liệu, công cụ;

Sử dụng trang trí cho nghi lễ;

Các biểu tuợng nghi lễ.

Cây chuối (juu)

Blaang = bombax malabaricum D.C

Cây gạo: xem blaang. [trong thực tế gọi là Gossampinus heptaphylla (Houtt.) Bakh.]

Buum = củ (từ có nhiều nghĩa khi ghép cùng từ khác) — xem gừng, gun, củ từ, sắn, nghệ, khoai sọ…

Quả bầu (nhôong — Cây bầu = Lagenaria vulgaris Ser.)

Quả bầu giục múc nước (rnong = cây bầu = Lagenaria vulgaris Ser.)

Mía (tau — loại cây mía).

Chaa = họ sồi dẻ.

Dưa chuột (rpung = Cây dưa chuột) — “Sừng trắng” = xem kei naang.

Bông, cây bông (ndêh = Gossypium hirsutum).

Bí bầu (rpual côh = Benincasa cerifera Savi = cây bí đao; rpual ngan = cây bí đao, đôi khi chỉ loại bí).

(Sii) Diing = loại cây ba chạc, họ cam.

Dlei = tre = Oxythenanthera dinhensis;

- Sử dụng để ăn: xem giải nghĩa từ Tre: (măng được dùng phần lớn là búp của dleĩ);

- Sử dụng trong nghi lễ.

- Sử dụng làm đồ thủ công.

Cây gai = look.

Cây gạo xem giải nghĩa từ blaang.

“Lá cây” xem giải nghĩa từ nhaa sii.

Cây sung, cây đề (jrii).

Rừng, trảng bụi = brii, sar.

Quả, cây ăn quả = plee.

Rừng cây to = krong.

Gaat = chưa xác định được.

Gừng = caa;

“Cây gừng thần kỳ” (gun caa’ rngee).

Gool = lõi mây, ăn được (xem giải nghĩa từ Mây).

Gôih = Cây dẻ sồi = Pasania.

Hạt, hạt giống = ngaar.

Gun = “Cây thần kỳ” (Xem phần chú giải từ ngữ) = Cây thuốc = Curcuma.

Gun baa = Cây lúa thần diệu.

Gun baa lêh = Cây lúa thần diệu làm thuyên giảm bệnh tật.

Gun elêt (= Cây thần diệu?).

Gun ik = Cây thần diệu của thần Tươi tốt.

Gun rlööp (Xem giải nghĩa từ Cây gừng và Cây nghệ)

Hau baa — “lá lúa” = chỉ nhiều loại krae.

Đậu đỗ (tuh = có thể là loại Vigna sinensis.)

Cỏ = tlap; cỏ thơm: 76; cỏ dùng trong nghi lễ;

Xem giải nghĩa từ Cỏ để lợp nhà tranh.

Củ mài, củ từ (buum lô’ = chỉ các loại họ củ nâu = Dioscorea alata L.).

Cây chàm (trum = Indogofera sp).

Cây bấc = proh.

Kei naang = “Sừng trắng” = cỏ mần trầu = Eleusine indica L..

Krae = Loại cây sầm = Memecylon obtusum hoặc là M,scutellatum, họ mua Melastomacées.

Kroo = thuộc họ mua = Milletia pierrei Gangnepain.

Rau quả = pae; rau quả đuợc trồng trọt; rau quả nhập khẩu.

Dây leo = rtoo.

Quả chanh = kroec.

Ling ong = Cây ngấy (?).

Ngô = xem giải nghĩa từ mbuu.

Mang blier = không định nghĩa được (dây leo).

Cây xoài được trồng = rbaa.

Sắn (buum blaang = Manihot utilissima).

Matdlei = “mắt tre dlei”: chưa xác định được.

Mbuu = rbuu = Loại cây ngô = Zea mays L..

Cây bạc hà dại = tlôih brii.

(plee) Mpat = quả tròn có vỏ màu hạt dẻ, không ăn được.

Ndrong = dây leo = cây có dây leo.

Nier = Loại cây cầy = Irvingia oliveri.

Nggeer = Hopea odorata Roxb.

Ngkaar = tre = Arundinaria sp.

Ngkook = Loại cây dứa dại = Pandanus sp.

Ngör = tre = Arundinaria sp.

Nhaa sii = “lá cây” (bó lá cây đặc biệt dùng trong ngày Lễ Chuu Ntôih).

Cây cam (kroec).

“Xương chim cay” = xem giải nghĩa từ tiing rgut.

Thóc = xem giải nghĩa từ baa.

Pae = rau (từ có nhiều nghĩa khi ghép cùng từ khác. Tuy nhiên, trong hai ví dụ sau, nó không hề có nghĩa là rau):

Pae sei = Loại dây gắm = Gnetum gnemon L.

Pae troo = Có thể là loại cây khoai sáp (Alocasia) cây dại.

(Cỏ) Tranh = jaa = Loại cỏ tranh = Imperata.

Cây đu đủ.

Cây mướp (buuny baa) (Luffa cylindrica L.)

(Sii) Pêt ier = chưa xác định được.

Ớt (mre) = Loại cây ớt = Capsicum annuum L.;

- Sử dụng để nấu án

- Sử dụng trong ngày lễ;

- Dùng để làm ma thuật;

- Dùng trong nhiều việc khác.

Cây thông (nhau).

Cây thần diệu = xem giải nghĩa từ gun.

Cây dại dùng để nhuộm.

Plee = quả (từ có nhiềư nghĩa khi ghép cùng từ khác).

Preen = họ cà.

Pruh = họ gừng.

Reh = mây song nhỏ; xem giải nghĩa từ Mây song.

Rboo = Cây lá mọc so le.

Rchah = xem giải nghĩa từ chaa.

“Nhựa trời” = cae trôo’.

Rhôong = Họ lúa (173).

(Plee) Rko’ = chưa xác định được.

Rkôong = Cây nhỡ có lá so le, lá bền (không rụng hằng năm). Họ thầu dầu.

R’aa = Cây sắc sống ở đầm.

Rlaa = Cây tre khổng lồ = Bambusa aurundinaria; được dùng làm cột lễ đâm trâu; và các sử dụng khác.

Rmoong = Loại cỏ kê = Panicum, họ lúa.

Rmuan = Cây cốc = Spondias mang (?).

Cây sậy = traang; xem giải nghĩa từ tieng kan.

Mây song = Calamus sp.;

Cây mây nhỏ = reh;

Cây mây to = sieng.

Cây nghệ = gun rmut = Curcuma sp..

Sii = chii = cây (từ có nhiều nghĩa khi ghép cùng từ khác).

Siep sür = họ cói = Sclerya laevis.

Gốc cây = ngguu.

(Nhaa) sraa = Loại cây móc = Caryota, họ cau dừa.

Thuốc lá = jju’ = Loại cây thuốc lá = Nicotiana tabacum L..

Khoai sọ = buum troo = Cây khoai sọ = Coỉocasỉa esculentum.

Tii = Careya sphaerica.

Tieng kau= cây sậy = Arundo madagascariensis (Neyraudia arundinaceae (L.)).

Tii = họ sim = Careya sphaerica.

Tiing rgut = “Xương chim cay” = Cây ké = Sida carpinifolia, họ bông L.F.

Tlap = cỏ (từ có nhiều nghĩa khi ghép cùng từ khác).

Tloong = Loại cây dầu = Dipterocarpus obtusifolius.

Tloot = Loại dây gắm = Gnetum latifolium.

Tria’ = Cây cọ.

(tlap) iil tlaa = Cây cói túi = Carex indca.

Họ gừng = xem giải nghĩa từ gun.

SƠ ĐỒ

SƠ ĐỒ BỐ TRÍ LÀNG SAR LUK

DO CÁC ÔNG P. — F.ANTOINE, CACO, RIBO VÀ SCHMID VẼ VÀO NĂM 1950

Chúng tôi ký hiệu bằng các chữ cái thường, in nghiêng, vị trí riêng biệt của các nhà dài (root) bố trí từ đầu làng đến cuối làng (và không theo bất cứ một sự sắp xếp thứ bậc nào).

Các chữ số La Mã chỉ thứ tự nối tiếp của các nhà (hih nâm), cũng theo quy tắc đó, nhưng là khi làng đã được dựng lại vào tháng 8 năm 1948. (Chỉ những túp lều, trong chú thích, không được ký hiệu bằng dấu hoa thị nào, là những ngôi nhà vẫn ở nguyên vị trí cũ của chúng như chúng đã được xây dựng một năm rưỡi trước đó.

* “Nhà dài” (I) đã được di chuyển, không có thay đổi gì ở bên trong.

** Root đã rút bớt đi mất “hai nhà kho”[66], một trong hai nhà đó đã được dựng lại ở chỗ khác: người vợ góa Kroong-Troo (Jaa-Ntöör) đã tái hôn với một Kroong khác (lần này là thuộc dòng họ Rjee — đấy chính là người góa vợ Mae-Kroong) gia đình VII này vẫn mang tên là Kroong-Troo. “Nhà” VI đã bị “nhà” V và XII che khuất.

*** “Nhà dài” được dựng lại vào cuối mùa làm cỏ rẫy và là tập hợp của những hộ khác với tập hợp gốc làm thành root trước đây của họ.

***a

Ib. | Kröng-Aang
IIIa. | Yôong-Điên.
VII | Kroong-Troo (đây là gia đình tái hôn giữa hai người góa là Kroong-Mae và Troo-Kroong).

**b

III | Bbaang-Aang (Bbaang-Hươu và Aang-Còi) Wan-Rieng.

IV

Brôong-Góa (Cil).
Laang-Góa.

V | Jieng-Taang (vợ góa của Taang-Còng). Tôong-Mang (Tôong-Đầubếp).

c

XI | Truu-chánh tổng.
XII | “Những người Rjee” (Mhoo-Laang, Già Troo, Brôong-Góa, Kroong-Sraang).

d

XIII | Baap Can. Can-Groo. Srae-Jaang.
XIV | Kröng-Jôong. Kroong-Aang (Kroong-Rốn lồi và Aang-Sa mí mắt).
XV | Tôong-Iieng. Krae-Drüm.
XVI | Mbieng-Grieng. Tôong-Wan.

e

XVII | Choong-Kôong.
XVIII | Bbôong-Mang (Bbôong-Phó và Mang-Răng vẩu).
XIX | Kraang-Drüm.
XX | Bbaang-Jieng (Bbaang-Bụng phệ). Bbieng-Dlaang.

***f

IXb | Tôong-Mang (Rjee — Bboon Jraang).
c | Wan-Ngaa.
II | Chaar-Rieng.

***g

VlIIb | Poong-Góa.

***h

Ia | Bbaang-Laang (Bbaang-Chột).
X | Tôong-Biing.

*i

XXI | Troo-Iôong.
XXII | Wan-Jôong (Mok — Rtung). Kraang-Dlaang.

SƠ ĐỒ CẤU TẠO NHÀ HIH NÂM CỦA BAAP CAN CÙNG VỚI VỊ TRÍ CÁC ĐỒ TRANG TRÍ NGHI LỄ ĐƯỢC DỰNG NHÂN DỊP LỄ HIẾN SINH TRÂU

a) Bờ rìa của mái nhà (tieng jaa = “đuôi cọng cỏ tranh”);
b) Tường (par hih).

c) “Đầu giường” (buung bic) và những tấm ván nơi đặt các ché lớn;
d) Vách ngăn (ndrôong bic). Già Krah ngủ gần chiếc trống treo;
d1 = giường ngủ của Baap Can, Aang-Người dài và các con;
d2 = giường ngủ Can, Groo và đứa con nhỏ;
d3 = vách ngăn nhỏ trên đó có hầm ủ tươi hạt giống được làm cao lên, kê cao lên khỏi mặt đất;
e) Trống treo (nggör);
f) Bếp (bôong nhaak);
g) Nhà kho (nâm);
g1 = cột nhà kho nơi người ta bôi (các thứ làm ghép) để “mời gọi các Thần ở bụng Thóc” (khual Yaang ndtil Baa);
h) Các cánh cửa (bbang);
h1 = cửa chính, “cửa phòng khách” (bbang wah);
h2 = cửa “phụ”, “cửa riêng” (bbang nal);
i) Chuồng gà vịt (turn ier);

Các kiến trúc nghi lễ:

1) Một góc của mái nhà nơi người ta treo một bàn thờ nhỏ (ndrööng Yaang).

2) Hàng rào để cột các ché, có cây cọc trung tâm (nggaar, ndah yang);

3) Vách ngăn thứ hai — đặc biệt dùng trong Lễ hội đâm trâu và người ta sẽ dẹp đi sau ngày lễ (ndrôong lôong jöng);

4) Hai cột lễ tế bằng thân cây gạo (ndah blaang) đặt đằng sau hàng rào lễ;

5) Nơi chia thịt tế lễ (naang rah);

6) Phần sàn chính nhô ra có mái che để làm lễ (naang röng wah);

6bis) Phần sàn thứ hai nhô ra — không có mái che (naang röng nal);

7) Cột tế lớn bằng cây tre khổng lồ (ndah rlaa).

Tài liệu tham khảo về người Mnông Gar

B.E.F.E.0 = Bản tin của Trường Viễn Đông Bác cổ, Hà Nội.

B.I.I.E. = Tập san của Viện Nhân chủng học Đông Dương, Hà Nội.

C.E.F.E.0 = Tập san của Trường Viễn Đông Bác cổ, Hà Nội.

F.A = Tạp chí Pháp-Á, Sài Gòn.

T.I.A = Những công trình nghiên cứu của Viện Giải phẫu học của Khoa Y học Đông Dương, Hà Nội.

CANIVEY J. — Tiểu dẫn về phong tục tập quán của người Mọi ỞĐà Lạt, “Tạp chí Dân tộc học”, quyển IV, 1913,1-30, có minh họa.

CONDOMINAS G. — Đàn đá thời tiền sử ở Ndut Lieng Krak, (Đắc Lắc — Việt Nam — Đông Dương), Viện Nhân chủng học Pháp, tập 4, tháng 1-12-1950, N°64-71, hội nghị tổ chức ngày 21-6-1950, tr. 15-16.

CONDOMINAS G. — Đàn đá thời tiền sử ở Ndut Lieng Krak, B.E.F.E.O, quyển XLV, 1951, tập 2, tr.359-392, minh họa 42-65 (bản đồ, hình vẽ), 2 bản, tài liệu tham khảo và sơ đồ XLI-XLV.

CONDOMINAS G. — Báo cáo về chuyến công tác dân tộc học ở xứ người Mnông Gar (làng miền núi ở phía Nam Đông Dương), B.E.F.E.O, quyển XLVI, năm 1952, tập 1, tr.303-313, minh họa 38, bản đồ, XXIV-XXXV.

CONDOMINAS G. — Vụ loạn luân ở Sar Luk, F.A, N°73, tháng 6-1952, tr.263-269, N°74, tháng 7-1952, tr.370-378.

CONDOMINAS G. — Dân tộc học Đông Dương và tài liệu tham khảo về dân tộc học, Nghiên cứu dân tộc học của Hội liên hiệp Pháp (các lãnh thổ hải ngoại), quyển II: Châu Á, Châu Đại Dương, Châu Mỹ do A. Leroi Gourhan, J.Poirier, với sự cộng tác của AJ.Haudricourt, G.Condominas. Bộ sưu tập “Các nước hải ngoại”, xêri 6: Các dân tộc học và các nền văn minh hải ngoại, N°2, Paris, NXB. Presses Universitaires de France, 1953.

CONDOMINAS G. — Những bài hát của người Mnông Gar, E.A, N°87, tháng 8-1953, tr.648-656.

CONDOMINAS G. — Nhạc cụ cổ nhất của thế giới, các cuộc khảo sát O.M”, tr.58-65, xuất bản tại Paris, NXB La Documentation Francaise, 1953.

CONDOMINAS G. — Điều tra ngôn ngữ của các dân tộc miền núi ở vùng phía Nam Đông Dương, B.E.F.E.O, quyển XLVI, 1954, tập 2, tr.573-597, mục lục.

CONDOMINAS G. — Những ghi chép về Tâm Bôh mae baap aa kuô, sự trao đổi trong lễ hiến sinh giữa con và bố mẹ (Mnông Rlâm), “Khảo cổ học, dân tộc học quốc tế” (Leyde), tập XLVII, N°2, 1955, tr.127-159, đề cương V-VIII (ảnh), hình vẽ, bản đồ, tài liệu tham khảo.

CONDOMINAS G. và Haudricourt A — Những đóng góp đầu tiên vào thực vật học tộc người Đông Dương. Tiểu luận về thực vật học tộc người Mnông Gar, Tạp chí quốc tế về ứng dụng nông nghiệp nhiệt đói, năm thứ 32 năm, tháng 1-2-1952, N°351-352, tr.19-27; tháng 3, 4-1952, N°353-354, tr.168-180.

DOURNES J. — Theo hướng nghiên cứu về những con người ở cao nguyên Việt Nam, Paris, NXB Julliard, 1955 (tập “Khoa học và các cuộc hành trình”), 253 trang, ảnh, bản đồ, từ điển chú giải. Tạp chí Giáo dục, số đặc biệt dành viết về những dân tộc miền núi phía Nam Đông Dương, N°16, Tháng 6,7,8-1949,205 trang, nhiều bản đồ.

HAUDRICOURT A.G — Những phụ âm sát ở Đông Dương. Bản tin của tổ chức Ngôn ngữ xã hội học, Paris, quyển XLVI, 1950, tập 1, tr.172-182.

HUARD p. (Đại úy) — Những người Mnông (đóng góp vào việc nghiên cứu các nhóm dân tộc ở vùng giao giữa 3 biên giới: An Nam, dãy Trường Son, Cam-pu-chia), T.I.A, quyển III, 1938, tr.261-268, nhiều bản đồ, ảnh, hình vẽ.

HUARD p. (Đại úy) và MAURICE A. (Trung úy) — Những người Mnông ở vùng cao nguyên miền Trung Đông Dương, xêri 1, B.I.I.E.H, quyển XIII, 1939, tập 1, tr.27-148, nhiều bản đồ, ảnh, hình vẽ.

HUSMANN M. R. — Khảo sát làng người Mọi (Đông Dương) 1888-1889, Bản tin địa lý xã hội học (Paris), série7, t.XIII, 1892, tr.496-514, một bản đồ.

HUSMANN H. — Das neuentdekte Steinzeilithophon, DieMusik Forschung, năm thứ năm, cuốn 1, tr.47-49.

JOUIN B.Y — Cái chết và nhà mồ, lễ bỏ mả. Những nghi lễ, cầu nguyện, lễ hiến sinh liên quan đến những biểu hiện rất quan trọng này trong đời sống của dân bản địa ở Đắc Lắc, Paris, Viện Dân tộc học, 1949, 260 trang, bản đồ minh họa, tài liệu tham khảo.

KIRBY p. — Thông báo về bộ đàn đá do George Condominas khám phá được ỞĐông Dương năm 1949 và đã được André Schaeffner miêu tả năm 1951, báo “Khoa học Nam Phi”, tháng 9/1952, tr.48-50.

LEWIS N. — Một con rồng xuất hiện. Những chuyến viễn du ở Đông Dương, xuất bản ở Luân Đôn, Jonathan Cape, 1951, 317 trang, ảnh, bản đồ.

MAITRE H. — “Các khu vực người Mọi ở Nam Đông Dương”. Cao nguyên Đắc Lắc, xuất bản tại Paris, NXB. Plon, 1909, 335 trang, bản đồ minh họa.

MAITRE H. — Rú Mọi, Khảo sát của Henri Maitre, 1909 — 1911. Miền Trung Nam Đông Dương. Khảo sát và lịch sử của người Mọi ở Cam-pu-chia, Nam Kỳ, An nam và Hạ Lào, Paris, NXB Larose, 1912, IV, 578 trang, ảnh, bản đồ, tài liệu tham khảo.

MAITRE H. — Các dân tộc Đông Dương. Bản tin và báo cáo của Hội Nhân chủng học, Paris, xêri 6, quyển III, 1912, tr.107-115.

MAURICE A. (Trung úy) — Nghiên cứu về người Mnông, xêri 2, T.I.A, quyển VI, 1939, tr.1-20, ảnh vẽ.

MAURICE A. (Trung úy) — Phong tục cà răng của người Mọi, B.I.I.E.H, quyển IV, 1941, tr.135-139.

MONFLEUR A. — Địa chí tỉnh Đắc Lắc, Hà Nội. Bản tin của Viễn Đông Bác cổ, 1931 (bộ sưu tập triển lãm quốc tế, Paris, 1931), ảnh, bản đồ.

NER M. — Ở xứ sở mẫu quyền (Báo cáo công tác, B.E.F.E.O, quyển XXX, 1930, tập 3-4, tr.533-576, ảnh minh họa).

NER M. — Báo cáo công tác, C.E.F.E.O, N°28, quý 3,1941, tr.4-8.

NER M. — Phong tục của người Mọi, C.E.F.E.O, N°30, 1942, tr.14-15.

SAURIN E. — Nghiên cứu địa chất vùng Đông Nam Đông Dương (vùng Nam An Nam, Nam Kỳ, Đông Cam-pu-chia), Hà Nội 1935 (Luận án khoa học, Paris).

SCHAEFFNER A. — Những nhận xét đầu tiên về bộ đàn đá ở Ndut Lieng Krak, Viện Nhân chủng học Pháp, N°69, hội thảo 21-6-1950, tr.16-17.

SCHAEFFNER A. — Một khám phá khảo cổ học quan trọng: Bộ đàn đá ở Ndut Lieng Krak, Việt Nam, Tạp chí Âm nhạc học, XXXIIF năm xuất bản, N°97-98, n.s., tháng 7-1951, tr.1-19, ảnh.

SCHMID., DE LA SOUCHÈRE p., GODARD D. — Đất đai và thực vật ỞĐắc Lắc và vùng cao nguyên Ba-Biên giới, Sài Gòn, I.D.E.0,1951, (Tư liệu nghiên cứu nông học ở Cam-pu-chia, Lào và Việt Nam, năm 1951, N°8), 112 trang, ảnh, bản đồ, bảng mục lục địa lý.

YERSIN — Từ Nha Trang đến Đà Nâng — vùng người Mọi, 1894, Đông Dương, N°137 — 146- 150, Tháng 4, 6, 7 — 1943, bản đồ.

Bổ sung tài liệu tham khảo về người Mnông Gar

Trong phần bổ sung này, chúng tôi không sử dụng nguyên tắc đã áp dụng trong phần tài liệu tham khảo trên là liệt kê tất cả các cuốn sách viết về người Mnông Gar. Làm như vậy chúng tôi sẽ phải kê ra tên tất cả các công trình đã nhắc đến trong lần xuất bản đầu tiên cuốn sách này và cuốn Kỳ lạ mỗi ngày, chúng tôi đã đưa ra tất cả trên các bản báo cáo. Trong số các công trình đó, ở đây chúng tôi chỉ nhắc lại hai tài liệu, vì chúng có liên quan tới người Mnông Gar nhiều hơn là tới các cuốn sách nói trên.

Cũng vậy, ở đây chúng tôi đã loại bỏ đi những tác phẩm hay những tài liệu chỉ nói đến một sự việc Mnông nào đó lẫn trong nhiều sự việc có nguồn gốc khác nhau, nhằm làm chỗ dựa cho một biện luận hoặc một so sánh. Chúng tôi có nêu lên một tài liệu trong đó nguồn gốc Mnông có một vai trò đáng kể và một nghiên cứu dựa một phần vào sự phân tích hệ thống quan hệ thân tộc của họ.

Chúng tôi không bổ sung ở đây những tài liệu tham khảo liên quan đến bộ đàn đá ở Ndut Lieng Krak mà chúng ta sẽ thấy trong lần xuất bản mới của cuốn Kỳ lạ mỗi ngày (ghi chú ở Chương XXXIII).

Do thực tế, phần lớn các sách đã được ký bằng tên của chính chúng tôi. Quả chúng tôi muốn có một danh sách ngắn gọn hơn, nhưng chúng tôi không có đủ thời gian để có thể rút gọn tất cả vào trong một công trình lớn duy nhất…

BARBER M. — Đánh giá phê phán công cuộc nghiên cứu dân tôc học Đông Dương của Georges Condominas do Martin Barber (M.A,St. Andrew) thực hiện một phần theo yêu cầu ở bậc học Cử nhân triết học Ngành nghiên cứu Đông Nam Á — Trường Đại học Hull, tháng 9-1971, Chương IV, 79 trang, tài liệu tham khảo.

CONDOMINAS G. — Lễ hội ở SarLuk, Thời hiện đại, N°194, tháng 7/1962, tr. 15-47.

CONDOMINAS G. — Các dân tộc thiểu số ở Đông Nam Á, Chính trị đối ngoại; 28 (1), 1963, tr.44-57.

CONDOMINAS G. — “Kỳ lạ mỗi ngày”, Sar Luk, miền Trung Việt Nam, Paris, Plon, 1965, 538 trang, hình minh họa, bản đồ, phần phụ lục (“Đất đai nhân chủng, các nền văn minh và các xã hội”. tập hợp các nghiên cứu và các bằng chứng).

CONDOMINAS G. — Các tầng lớp xã hội và các nhóm bộ tộc ở miền Nam Việt Nam, Tập san Xã hội học quốc tế (40), 1965, tr. 161-170.

CONDOMINAS G. — Bình luận về bài nghiên cứu của Giáo sư P.E.De Josselin De Jong: Các tập tục nông nghiệp ở miền Nam Việt Nam — một lý giải, Báo Nghiên cứu Châu Á, 24(2), 1965, tr. 291-293.

CONDOMINAS G. — Hai ghi chép ngắn liên quan đến người Mnông Gar, Lingua 15,1965, tr.48-52.

CONDOMINAS G. — Một vài khái niệm tôn giáo của người Mnông Gar: một thế giới thể thức, trong cuốn Tôn giáo dân gian và tầm nhìn thế giới trong khu vực Tây Nam Thái Bình Dương, được xuất bản dưới sự chỉ đạo của N.Matsumoto và T.Mabuchi Tokyo, Viện nghiên cứu Ngôn ngữ và Văn hóa Keio, 1967, tr.55-61.

CONDOMINAS G. — Đại hồng thủy — một khúc hát huyền thoại của người Mnông Gar, Kiếp phù du (14), 1970, tr.216-221.

CONDOMINAS G. — Điều kiêng kị của anh cả của chồng, của Jean Pouillon và Pierre Marapida trong cuốn Sự trao đổi và liên lạc, Cuốn Tạp văn kỉ niệm Claude Le’vy — Strauss nhân dịp sinh nhật lần thứ 60, xuất bản tại Paris — NXB Lathaye, Mouton, 1970, tr.235-241.

CONDOMINAS G. — Những người Việt Nam và người miền núi miền Trung và miền Nam Việt Nam, tr. 135-146, trong cuốn Truyền thống và Cách mạng Việt Nam, xuất bản dưới sự chỉ đạo của Jean Chesnea Georges Boudarel và Daniel Hemery, xuất bản tại Paris, NXB Anthoropos, 1971.

CONDOMINAS G. — Từ ruộng đến rẫy (miir), do Jacqueline M, C.Thomas và Lucim Bernot xuất bản trong cuốn “Ngôn ngữ và kỹ thuật, Tự nhiên và xã hội”, xuất bản tại Paris, NXB Klincksieck, 1972, tr. 115-129, hình minh họa, 4 tập (do M.Fineberg dịch sang tiếng Anh với nhan đề: From the ricefield to the miir, ISSII (2), 1972, tr.41-62, sơ đồ 1-5.

CONDOMINAS G. — Đá nhạc dành cho Thần sấm, do N.Stoke dịch trong cuốn “Những ranh giới văn hóa đan chéo” do S.Kimball và J.B.Watson xuất bản tại San Francisco, NXB Chandler Publishing Company, 1972.

CONDOMINAS G. — Hai phương diện của nền văn minh thực vật ở Đông Nam Á trong cuốn “Những nghiên cứu địa lý nhiệt đới của Pierre Gourou”, xuất bản tại Paris, NXB La Haye, Mouton, 1972, tr.120-126, tập 1-7.

CONDOMINAS G. — Các vấn đề kinh tế của người Mnông Gar: các loại tiền tệ và người môi giới, trong “Dân tộc học” II (3), 1972, tr.202-219.

CONDOMINAS G. — Đạo đức học và những lời khuyên phải: Quan điểm của một nhà dân tộc học về nghề nghiệp của mình (Các thuyết trình xuất sắc, năm 1972), trong “Báo cáo hàng năm — 1972 — của Hiệp hội nhân chủng học Mỹ”, 1973, sơ đồ 1-17.

CONDOMINAS G. — Sơ đồ của một mhö’, buổi lễ Saman của người Mnông Gar, trong cuốn Đạo Saman và sự chiếm hữu ở Đông Nam Á và khu vực insulindien, ASEMI 4(1), 1973, tr.61-70.

CONDOMINAS G. — Các tập tục tái dựng của làng người Mnông Gar (dlang rngool và mhaam hih), tr.365-382, 13 hình minh họa, thư mục, trong cuốn “Con người, hôm qua và hôm nay”. Tập nghiên cứu tưởng niệm André Leroi — Gourhan, xuất bản tại Paris, NXB Cujas, 1973.

DE JOSSELIN DE JONG P.E — Giải thích các tập tục nông nghiệp ở miền Nam Việt Nam, với sự chứng minh việc sử dụng những dữ liệu từ hai lục địa và đảo Châu Á, trong Tập san nghiên cứu Châu Á, 24 (2), 1965, tr.283-291.

LEBAR F.M., HICKEY G.C và MUSGRAVE J.K — Các nhóm dân tộc ở Nam Á. Thiên đường mới, quan hệ con người, báo chí khu vực, 1964, 288 trang, bản đồ, tài liệu tham khảo, phần phụ lục.

LÉVY P. — Những người Mnông Gar ở miền Trung Việt Nam và Georges Codominas, trong cuốn “Con người”, tập IX, quyển 1, 1969, tr.78-91.

LOUNSBURY F.G. — Báo cáo chính thức các thuật ngữ về mối quan hệ họ hàng của người Crow và Omaha, tr.351-393, do Ward H.Goodenough xuất bản, trong cuốn “Những nghiên cứu trong văn hóa nhân chủng học”. Những bài tiểu luận tưởng niệm George Peter Murdock, New York, McGraw — Hill, 1964 (dịch sang tiếng Pháp: Nghiên cứu chính thức những thuật ngữ về quan hệ họ hàng của người Crow và Omaha, tr.60-125, trong cuốn “Nhân học và sự tính toán”, các bài do Phillippe Richard và Robert Jaulin chọn và giới thiệu, Paris, 10/18, Liên hiệp các Nhà Xuất bản, 1971).

PAPY L. — Nền nông nghiệp nương rẫy ở làng người Mọi vùng cao nguyên miền Trung Việt Nam, theo Georges Codominas, trong “Tậpsan hải ngoại”, Tạp chí địalý (Bordeaux), N°41, năm thứ 11, xuất bản tháng 1-3-1958, tr.79-83.

TỦ SÁCH HIỂU VIỆT NAM QUA TƯ LIỆU PHÁP NGỮ

1. Bước mở đầu của sự thiết lập hệ thống thuộc địa Pháp ở Việt Nam (1858-1897) (Les débuts de 1’installation du système colonial frangais au Vietnam (1858-1897)), Nguyễn Xuân Thọ

2. Chúng tôi ăn rừng (Nous avons mangé la íorêt de la piere-génie Gôo), Georges Condominas

3. Chuyện những người An Nam ở Paris hay sự thật về Đông Dương (Une histoire de conspirateurs annamites à Paris ou la vérité sur ITndochine), Phan Văn Trường

4. Đế quốc An Nam (L’Empire d’Annam), Jules Silvestre

5. Đề Thám (1846-1913): Một nghĩa sĩ Việt Nam chống lại chế độ thuộc địa Pháp (Le Dê Thám (1846-1913): Un resistant vietnamien à la colonisation frangaise), Claude Gendre

6. Đời Tổng Giám mục Puginier (Vie de mgr Puginier), Louis-Eugène Louvet

7. Đông Dương: Một công cuộc thực dân hóa nhập nhằng, 1858-1954 (tạm dịch) (Indochine, la colonisation ambiguẻ, 1858-1954), Pierre Brocheux — Daniel Hémery

8. Hoàng Thị Thế: Con gái Đề Thám và quân bài chính trị của thực dân Pháp (Hoàng Thi Thê: Fille du Dê Thám et jouet de la politique coloniale frangaise), Claude Gendre

9. Hội kín xứ An Nam (Les Sociétés Secretes en terre d’Annam), Georges Coulet

10. Một chiến dịch ở Bắc kỳ (Une campagne au Tonkin), Charles Edouard Hocquard

11. Nghi thức tang lễ: nghiên cứu dân tộc học về mặt tôn giáo (Le rituel hméraire des Annamites étude d’ethnographie relĩgieuse), Gustave Dumoutier

12. Nghiên cứu bản đồ các của sông, hải cảng Việt Nam thế kỷ XV (Étude sur un Portulan annamite du XVe siècle), Gustave Dumoutier

13. Paul Doumer, Toàn quyền Đông Dương (1897-1902): Bàn đạp thuộc địa (tạm dịch) (Paul Doumer, gouverneur general de rindochine (1897-1902): Le tremplin colonial), Amaury Lorin

14. Phan Thanh Giản — Nhà ái quốc, người mở đường cho một Việt Nam hiện đại (Phan Thanh Gian: Patriote et Précurseur du Vietnam moderne), Phan Thi Minh Le — Pierre Chanfreau

15. Tâm lý dân tộc An Nam (Psychologie du Peuple annamite), Paul Giran

16. Tiểu luận về dân Bắc kỳ (Essais sur les Tonkinois), Gustave Dumoutier

17. Việt Nam qua tuần san Indochine 1941-1944, Lưu Đình Tuân tuyển dịch

18. Vua Gia Long (Gia-Long), Marcel Gaultier

19. Xứ Đông Dương (L’Indochine frangaise), Paul Doumer

Chú thích

[1] Lời nói đầu của tác giả cho lần xuất bản tại Việt Nam năm 2003 (Cước chú của biên tập, về sau viết tắt là BT. Cước chú của người dịch sẽ viết tắt là ND; các cước chú còn lại là của tác giả).

[2] Soulager trong tiếng Pháp có nghĩa là an ủi, làm nguôi nỗi đau của nguời khác (ND).

[3] Về các phương pháp điều tra được dùng, xin xem cuốn “Báo cáo của một đoàn công tác dân tộc học tại xứ Mnông Gar” của chúng tôi.

[4] d đọc giống như đ; s đọc giống như X trong tiếng Việt (ND).

[5] Tương đương với nh trong tiếng Việt (ND).

[6] Tương đương với ch trong tiếng Việt (ND).

[7] Giống như e trong tiếng Việt (ND).

[8] Giống như ê trong tiếng Việt (ND).

[9] Giống như u trong tiếng Việt (ND).

[10] Chính trong dịp này đã phát hiện ra được cây đàn đá tiền sử Ndut Lieng Krak. Cần nhắc lại rằng ngày trước con đường nhánh này không xuất phát từ Bboon Dlei, mà từ bến đò ngang Phii Ko’ và chạy dọc theo sông. Nhưng rồi vì có nhiều cầu phải sửa chữa nên vào năm 1948 người ta đã bỏ con đường này.

[11] Đây thực ra là tên một làng thứ ba ngày nay đã biến mất, làng này vốn nằm sát làng Paang Döng, làng Bboon Rcae cuối cùng đã khiến người ta quên bẵng mất hai tên gốc của cái làng kép này; và tôi đã gặp những người Mnông Laac coi cái tên biệt danh Mnông của tôi, Yoo Sar Luk, là tên chính thức của tôi.

[12] Những người làm xâu chuyên chuyển công văn hành chính.

[13] Để tiện trình bày, chúng tôi ghép tên hai vợ chồng bằng một gạch nối vì ghép như thế thì hai tên đó chỉ nêu một người, và để tên hai anh em trai tách nhau vì số đôi kiểu này không có trong tiếng Pháp.

[14] Cây gạo (ND).

[15] Rất khó diễn đạt vẻ đẹp của những lời ca mang tính bí hiểm này trong một bài dịch; vẻ đẹp không những nằm trong tính nhạc của tiếng bản ngữ và trong cách dùng đặc biệt khéo léo các nguồn được đưa ra, mà còn ở trong những gì các vần thơ này gợi ra với một vài từ dưới dạng cô đọng, một bối cảnh huyền thoại rộng lớn, để diễn đạt được bối cảnh đó, đòi hỏi một lời bình chú dài và chán ngắt, cái này chỉ có thể bóp nghẹt mất tất cả những tình cảm những âm hưởng này làm thức dậy ở người Mnông Gar. Chúng tôi đã có dịp giải thích về đề tài này qua một bài ca Mnông Gar huyền bí khác về Đại Hồng thủy.

Chúng tôi chỉ muốn lưu ý rằng bài thơ đầu tiên kể về những cố gắng không có kết quả của lễ hiến sinh lớn được những con người sơ khai thực hiện, những người đó chưa có trâu, đã tìm cách tế lễ bằng các loài thục vật… Bài thứ hai nói về truyền thống của những rnôom đầu tiên đã hầu hạ những sinh vật và tổ tiên huyền thoại là chim ác là, chim hét, Yee, Yoong.

[16] Vòng bện gồm có hai phần chính: một vòng tròn lớn trong đó người ta luồn cây cột lễ tê vào và cái vòng bện theo chính cống có hai đầu dây dùng quấn quanh cổ con vật tế; người ta đan buộc các mắt nút cuối lại ở phía sau gáy con vật. Vòng bện và vòng cổ được nối với nhau bằng một cái que cứng đâm xuyên qua hàng rào lễ nghi. Toàn bộ vòng bện-que-nối-vòng cổ kết thành một khối duy nhất được làm từ song mây lớn bên ngoài có bện vỏ dây leo. Chính bằng cách đó, con trâu bị buộc vào cọc tế có hàng rào lễ nghi che chắn.

[17] Thực ra hai ngày sau đó, ông ta đưa cho tôi cái khố ông đã nhận từ người bạn Ndêh của ông. Cái này hiện nay đang nằm tại Viện Bảo tàng Nhân chủng học, tại đó nó được vào sổ với số hiệu 51-3-324.

[18] Vòng cổ nguyên vẹn dài bảy gang (khoảng một mét rưỡi) chu vi.

[19] Hay nói chính xác hơn là em trai của người mẹ.

[20] Thậm chí mãi sau này (ngày 26 tháng 9 năm 1949) người ta còn kể với tôi rằng vào tháng 5 năm 1948, sau một trận dịch bệnh, làng đã bị bỏ hoang và dân Sar Luk sống trong các căn nhà bé tí dựng ven miir. Aang sống tại nhà Chaar-Rieng và ngủ cạnh Tieng; Ngee, con trai của ông cậu và bà dì nằm giữa, tách Tieng ra khỏi hai người, Jôong-Kröng đã nhấn mạnh mối nguy hiểm của việc nằm như thế với Rieng, ông này đã trả lời: “Không có gì phải lo lắng cả, chúng nó là chị em mà. Nếu như có chuyện gì, tao phải nhận biết rõ chứ.”

[21] Baap Can sau đó có nói với tôi là sẽ không có chuyện nếu như người ta không bắt được quả tang họ với nhau. Trên thực tế, đó chính là một trong những nguyên tắc chủ yếu của luật Mnông Gar.

[22] Tuy nhiên, tháng 7 năm 1949, Aang sinh một cậu con trai. (Xem đoạn sau, trang 218)

[23] Quả cụ già là người gốc Paang Pê’ Daak Rgung và chỉ sống ở Sar Luk (làng của bà Mang, bà vợ thứ ba của ông) từ khi tái hôn.

[24] Tầm vóc một con trâu, mà người ta dựa vào đó để định giá trị của nó quy thành tiền, được đo theo chiều dài của cặp sừng, hoặc được tính theo vòng cổ của nó, điều này ít xảy ra hơn.

[25] Tieng đóng góp lợn, vịt và một rnööm; Aang thì mang tới lễ tế hiến hôm nay con gà và phần rnööm kia.

[26] Ba’ có nghĩa chính xác là: “địu trên lưng trong một tấm chăn” và nghĩa rộng “nuôi nấng một đứa trẻ”.

[27] Sae = “chồng, vợ’’.

[28] Theo quan điểm phương Tây, chúng ta coi như họ có họ hàng với nhau ở bậc thứ ba mươi; nhưng vậy thì liệu chúng ta có dám nói là họ có “họ hàng” không. Và do đó có ai trong chúng ta, ngoài một số gia đình quý tộc mà gia phả và chăng đã được viết thành văn, có thể dám “kể ra tổ tiên của mình” rành rọt như vậy.

[29] Trên thực tế, chỉ có mỗi một món quà: một cái tẩu (Aang bị mất cái khôop), và tang vật: chiếc trâm cài tóc của Tieng.

[30] Jôok = “bạn (ăn thề)”, xin nhắc đây là cách gọi hai người gắn bó với nhau qua lễ kép tế trâu. Vì những lí do nghề nghiệp, tôi với Kroong-Biing đang ở giai đoạn sơ bộ trao đổi quà thôi.

[31] Con trai của kôony (em trai út của mẹ) trở thành kôony khi bố anh ta chết. Chúng ta hãy nhớ lại rằng bố của Kroong-Biing cũng thuộc tộc họ Cil, như Tieng.

[32] Xin nhắc rằng Nyaang là hàng xóm của Chaar-Rieng, tức là hàng xóm của người chết. Ngee là con trai của Chaar, chính anh ta là kôony của Tieng. Mang-Gầy là em trai của Mang, vợ của già Tôong, “bố nhỏ” của Tieng.

[33] Mười ngày sau, ông ta cho là chưa trả tiền các thứ đó, chỉ mới đưa một đồng bạc tượng trưng cho ông già. Đấy là điều rất đáng ngạc nhiên.

[34] Tuy nhiên sáng hôm sau, lúc còn sớm, tôi đi cùng hai thanh niên nhặt lấy con nai mà con hổ đã giết chết khi qua sông, tôi hỏi Baap Can: “Có phải là con hổ chết xấu không?”, thì ông ta cười mà trả lời tôi: “Chắc chắn là không rồi, bởi vì nó đã tấn công và giết chết một con nai”, rồi sau một lúc lại nói tiếp: “Con hổ mdrieng đến quanh quẩn ở đây chỉ là vì mdrieng đã bị hổ giết chết”.

[35] Tôong-Wan sống với chú của anh là Mbieng-Grieng. Xin nhớ lại cách bố trí của ngôi nhà dài: Baap Can, Kröng-Jôong, Tôong-Iieng và Mbieng-Grieng. (Xem XIII, XIV, XV và XVI của sơ đồ ở trang 500).

[36] Từ đó mới có tên của pha cuối cùng của buổi lễ mhö’ người ta hay lấy nó làm tên của toàn bộ buổi lễ, đó là iau bung, có nghĩa là: “lay (lá) (để bắt) (hồn) nhện”.

[37] Cây cốc. (ND)

[38] Hình dấu nhân (x). (ND)

[39] Thực ra là tám, bởi vì cần có thêm một yang dâm dành để trả cho người môi giới, tức là “người gọi các Thần”.

[40] Dây gắm. (ND)

[41] Đúng nguyên văn, tức “cái phên” (ND).

[42] Xem trang 443, chú thích 1.

[43] Củi mồi lửa (ND).

[44] Thêm vào đó là hai ché rnööm uống buổi sáng đi kèm hai lễ hiến sinh.

[45] Không nên nhầm với Tôong-Mang, con trai của Taang-Jieng-Còng, là người của thị tộc Daak Cat và làm đầu bếp ở Trường Khai trí. Mang, vợ trẻ của ông kôony, là người thuộc thị tộc Bboon Jraang giống như Can và Aang-Sa mí mắt, như vậy, theo cách gọi của chúng tôi, Mang và Aang-Sa mí mắt là hai chị em con cô con cậu.

[46] Xin nhắc lại Baap Can là người thuộc thị tộc Rjee, còn Aang-Người dài thuộc thị tộc Ntöör.

[47] Đúng như trong nguyên văn. Tức “cái bát” (ND).

[48] Gồm ba bát tô, ba bát ăn cơm và một đĩa, đều là hàng nhập.

[49] “Các thứ lá cây” (nhaa sii) này bao gồm lá cây rkôong (Euphorbiacées?), cây chaa (Cupuliíières), cây haa baa (tên chữ gọi là “lá lúa”, Mélastomacées,) và cây rboo (cây có lá xếp so le với nhau ở hai bên nhánh). Thứ cỏ lil tlaa dùng để buộc gói là cây Carex indica.

[50] Thực tế là đến 22 tháng 4 người ta mới trông thấy ông ở Sar Luk, đi cùng với con trai và chỉ đi thăm viếng bình thường thôi.

[51] Chúng tôi sẽ cho xuất bản nay mai các tư liệu chúng tôi đã thu thập được về vụ này trong một công trình có tên là Những vụ thảm sát các phù thủy ở vùng người Mnông Gar.

[52] Từ từ này xuất hiện thành ngữ gô “winy” (ở cạnh bếp lửa) có nghĩa là sinh nở.

[53] Choong-Góa chỉ giữ vai trò này tạm thời mà thôi.

[54] Hình chữ thập Malte: Hình chữ thập có bốn cánh bằng nhau, ở mỗi đầu cánh hơi toe ra. (ND)

[55] Một ngày làm việc hai vợ chồng được trả công một gùi thóc. Một số người riêng rẽ hôm qua đã đi làm cho ông chánh tổng.

[56] Chói: những thân cây đã chặt hạ nhưng còn chưa được đốt cháy trên một khu đất ray. (ND)

[57] Từ khi mẹ mất hồi tháng 10 vừa qua, Maang-Gầy đến sống tại nhà “anh” (anh họ) mình là Can.

[58] Ước tính này gần đứng với thực tế hơn là ước tính của chính ông chủ nhà. Quả vậy, theo cách tính của riêng tôi (dựa vào việc tính số thóc nhập kho hằng ngày), kho thóc nhà Baap Can chứa hai trăm mười gùi thóc (trong đó chỉ có sáu mươi ba gùi là thóc thu hoạch trên rẫy của Can).

[59] Người ta đo một con lợn bằng cách tính độ dài của sợi dây quấn vòng quanh cổ nó, chứ không phải theo chiều dài của thân hình nó. (ND)

[60] Theo Kroong-Người ngắn (trong cuộc trò chuyện ngày 25-8-1949), Mang-Răng vẩu đã bị trở thành nô lệ sau một vụ cháy rẫy do ông ngoại của bà này vô ý gây ra.

[61] Đây là một từ khó dịch do tính chất nước đôi của nó mà ta có thể chuyển sang từ ngữ của chúng ta là “thuốc”. Nó chỉ tất cả các thứ, do tính chất ma thuật bên trong của chúng, có thể gây bệnh, và cũng do đó lại có thể cung cấp cách chữa khỏi bệnh ấy. Tuy nhiên, một số loại gun chỉ là loài có tác dụng bổ: đặc biệt là một số thực vật nhất định — thông thường nhất là các loài Zingibéracées — được dùng trong các nghi lễ khác nhau, chẳng hạn như loài gun baa (“loại cây lúa thần diệu”), Gun Ik (“cây ma thuật mát mẻ”). Thuốc tây của chúng ta cũng được gọi là gun.

[62] Người Tây Nguyên nói chung gọi những trường hợp chết bất đắc kỳ tử là “chết xấu” (ND).

[63] Lễ bỏ mả (ND).

[64] Giữ nguyên thứ tự sắp xếp của sách gốc (ND).

[65] Tức “chết xấu” (ND).

[66] Chú ý: Cần phân biệt “nhà dài” (root), là một ngôi nhà chung, trong đó thường có nhiều hộ, mỗi hộ như vậy được gọi là một “nhà kho” hoặc “nhà” (hih nâm). (ND)

Mục lục

GEORGES CONDOMINAS (1921-2011)

Chúng tôi ăn rừng Đá-Thần Gôo

Lời nói đầu của tác giả cho lần xuất bản tại Việt Nam[1]

Dẫn nhập

CHƯƠNG I Người Mnông Gar hay Phii Brêe (“Những con người của rừng”) Sar Luk

- Xứ Sở Mnông Gar
- Sar Luk
- Nội thất
- Kinh tế Mnông Gar
- Áo quần và trang sức
- Thân tộc
- Tên người
- “Rượu cần”

CHƯƠNG 2 Lễ kết nghĩa của Baap Can, một lễ Trao đổi Hiến sinh trâu

- Ngày 23 tháng 10
- Ngày 24 tháng 10
- Ngày 25 tháng 10
- Ngày 26 tháng 10
- Ngày 27 tháng 10
- Ngày 28 tháng 10
- Ngày 29 tháng 10

CHƯƠNG III Mối tình loạn luân và vụ tụ tử của chàng Tieng đẹp trai

- Ngày 26 tháng 11 năm 1948
- Ngày 21 tháng 11
- Ngày 28 tháng 11
- Ngày 29 tháng 11
- Ngày 30 tháng 11

CHƯƠNG IV Đi tìm hồn ở thế giới bên kia

- Ngày 24 tháng 1 năm 1949
- Ngày 25 tháng 1
- Ngày 26 tháng 1
- Ngày 21 tháng 1
- Ngày 28 tháng 1
- Ngày 29 tháng 1
- Ngày 30 tháng 1
- Ngày 31 tháng 1
- Ngày 1 tháng 2
- Ngày 2 tháng 2

CHƯƠNG V Đám cưới cô con gái thứ hai của Baap Can

- Ngày 21 tháng 2 năm 1949
- Ngày 22 tháng 2
- Ngày 23 tháng 2

CHƯƠNG VI Chúng tôi ăn rừng Đá-Thần Gôo

- Ngày 14 tháng 3 năm 1949
- Ngày 15 tháng 3
- Ngày 16 tháng 3
- Ngày 17 tháng 3
- Ngày 5 tháng 5
- Ngày 6 tbáng 5
- Ngày 7 tháng 5

CHƯƠNG VII Cậu con trai thứ ba nhà Baap Can chào đời

- Ngày 11 tháng 9 năm 1949
- Ngày 12 tháng 9
- Ngày 13 tháng 9
- Ngày 15 tháng 9
- Ngày 16 tháng 9

CHƯƠNG VIII Ngày hội lớn cúng đất ở Sar Lang

- Ngày 17 tháng 9 năm 1949
- Ngày 17 tháng 9
- Ngày 21 tháng 9

CHƯƠNG IX Cái chết và đám tang của Taang-Jieng-Cong

- Ngày 12 tháng 11
- Ngày 24 tháng 11
- Ngày 25 tháng 11
- Ngày 2 tháng 12

CHƯƠNG X Năm Đá-Thần Gôo kết thúc, chúng tôi sẽ ăn rừng Phii Ho’

- Ngày 3 tháng 12 năm 1949
- Ngày 4 tháng 12
- Ngày 5 tháng 12
- Ngày 6 tháng 12
- Ngày 7 tháng 12
- Ngày 8 tháng 12
- Ngày 9 tháng 12
- Ngày 10 tháng 12
- Ngày 11 tháng 12

Chú giải các từ và từ ngữ Mnông đã được sử dụng trong cuốn sách này

Chú giải tên riêng và tên dòng họ[64]

Chú giải tên các loài cây

SƠ ĐỒ

- SƠ ĐỒ BỐ TRÍ LÀNG SAR LUK

- SƠ ĐỒ CẤU TẠO NHÀ HIH NÂM CỦA BAAP CAN

Tài liệu tham khảo về người Mnông Gar

Bổ sung tài liệu tham khảo về người Mnông Gar

- TỦ SÁCH HIỂU VIỆT NAM QUA TƯ LIỆU PHÁP NGỮ

Chú thích